Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 15 | nummer 1 maart 2021
De bibliothecaris vertrekt
Plechtigheid in coronatijd Hoe word je interimpredikant?
Het Dominass team is er voor u!
Dominass assurantiën bv
“De predikanten verzekeraar” Dagelijks zetten onze specialisten zich in om de verzekeringen van inmiddels ruim 3.700 predikanten zo goed mogelijk te beheren. Kennis van zaken, een uitgekiend verzekeringspakket en een grote betrokkenheid bij uw persoonlijke situatie! Kennismaken is eenvoudig: bel en u ervaart het Dominass gevoel.
www.dominass.nl - 0344-642404
‘Vragen om beoordeling’
Hebt u ook zo’n hekel aan enquêtes? Je wordt
Marten van der Meulen vertelt over de manier
dan gestraft voor een bezoek aan een winkel
waarop de PThU gemeenten helpt om zichzelf
of een dienstverlener met de vraag om een
onder de loep te nemen via een
beoordeling, bij voorkeur resulterend in vijf
‘gezondheidsscan’. Dat is natuurlijk een
sterren. Soms krijg je allerlei interessante
eufemisme voor een enquête. De ervaringen
vragen te beantwoorden. Maar het eindigt dan
leren dat het met vreugd wordt ondergaan
toch vaak weer met een zich herhalend
(sommige kerken maken een feestje van de
aanbod aansluitend bij de behoeften die uit
invulsessies) en dat het een goede manier is
jouw antwoorden kunnen worden afgeleid.
om een veranderingstraject in te zetten.
In dit nummer van de PThUnie gaat het heel
En wat te denken van het onderzoek van
veel over enquêtes. Maar schrik niet! U hoeft
Hanna Rijken? Het vond plaats voordat het
niets in te vullen. We zitten nu aan de andere
zingen in de kerk vanwege de coronacrisis
kant en krijgen inzicht in de verwerking van de
werd gestopt. Ook toen het nog maar
resultaten. Dat is stukken leuker. Mij helpt het
mondjesmaat werd toegelaten beseften we al
ook om dat negatieve beeld van enquêtes bij
hoe belangrijk het is. Toch word je van het
te stellen.
onderzoek wijzer, omdat het helpt om de
Joep de Hart neemt binnenkort afscheid als
ervaringen van tijdens de crisis te vergelijken
hoogleraar geloofsvernieuwing met een
met die van vóór de crisis. Er zou eigenlijk dus
veelbelovend overzicht van wat mensen
ook daarna weer een enquête gehouden
beschouwen als een spirituele dimensie in hun
moeten worden…
leven. Dat is onderzocht vóór de coronacrisis,
En dan moet het allemaal ook nog goed
tijdens en zal ook daarna weer onderzocht
worden opgeslagen. Je wilt tenslotte niet dat
worden. Zo kom je heel wat meer te weten
al dat onderzoek in een la of de digitale
over de impact van de pandemie dan bij de
pendant daarvan verdwijnt. Daarover gaan de
borrel- en tv-showpraat. Als medewerker van
archivarissen. We nemen in dit nummer
het Sociaal Cultureel Planbureau weet hij op
afscheid van Wiljan Puttenstein. Twintig jaar
basis van al het onderzoek (vooral via enquêtes
was hij ons als bibliothecaris en archivaris van
moet ik aannemen) vooral ook veel te melden
dienst. We zullen zijn vriendelijke en
over dominante trends in de maatschappij.
deskundige aanwezigheid missen. Daar hoef ik
Daar kunnen kerken en theologen veel van
geen enquête voor te houden.
leren.
Klaas Spronk - Hoofdredacteur
PThUnie 3
inhoud jaargang 15 | nummer 1 | maart 2021
17 20 06 Publicaties & promoties
‘De tafelgemeenschap van Jezus sluit niemand uit’
11 Column: Tegenwoordige tijd 12 Afscheidsinterview Joep de Hart 16 Impact: Heleen Zorgdrager over de ‘Rainbow Index’ 17 Interview Wiljan Puttenstein 20 Onderzoek kerkmuziek in Nederland 23 Column: Voltooid verleden tijd 24 Nieuws 25 Nieuw Kerkelijk Peil 26 Permanente Educatie 31 Agenda 32 Openbaring
4 PThUnie
32
16
Foto voorpagina: De PThU kende opvallend veel promotieplechtigheden in het najaar van 2020. Binnen de universitaire agenda zijn dit altijd bijzondere gelegenheden, ook in een jaar met veel beperkingen. Deze foto van het cortège werd genomen voorafgaand aan de promotie van ds. Barend Weegink, op 25 november in Groningen. Voorop loopt pedel Esther van Beem, daarachter rector Mechteld Jansen.
&colofon
‘Terug naar vroeger? Dat is tegen het verkeer inrijden.’
12
PThUnie is een magazine dat drie keer per jaar verschijnt. Het blad is voor predikanten in de PKN en studenten,
medewerkers en relaties van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Het magazine wordt uitgegeven door de PThU. Redactie Esther van Beem (adviseur), Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Klaas Spronk (hoofdredacteur), Trudy Struijs Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 06 82 18 08 92, communicatie@ pthu.nl Vormgeving en realisatie Verloop drukkerij (Alblasserdam) Fotografie Afdeling Communicatie PThU, Antoine van Kaam, Mike van Bemmelen, Wouter Muskee ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 5
Primo Levi en zijn spreken over God na Auschwitz
De theologie en spiritualiteit van Aart Jonker
Promotie Joyce Rondaij (13 oktober)
Promotie Barend Weegink (25 november)
Met een proefschrift getiteld ‘Primo Levi’s Afters.
Nochtans mijn God is de titel van het proefschrift
Reading Primo Levi Theologically after God’
waarop Barend Weegink promoveerde aan de
promoveerde Joyce Rondaij op 13 oktober aan de
vestiging Groningen van de PThU. Centraal in deze
vestiging Groningen van de PThU. In haar studie
studie staan het leven, de theologie en de
onderzoekt Rondaij Primo Levi’s Afters, een titel die
spiritualiteit van Aart Jan Theodorus Jonker
verwijst naar het verlies dat Auschwitz veroorzaakte
(1851-1928). Hij hoort bij de tweede generatie
en de uitdaging die het betekende voor het denken
ethische theologen, in het spoor van D. Chantepie
over de mens en God, zowel in Levi’s werk als in de
de la Saussaye en J.H. Gunning jr. De auteur schetst
theologie en filosofie. Daarbij richt Rondaij zich op
Jonker als exponent van een gereformeerd-ethische
drie hoofdthema’s: onrechtvaardig lijden; chaos en
spiritualiteit, verbindend en richtinggevend voor
schepping; en goed en kwaad. Zij laat zien hoe
mensen die zoeken naar de zin van hun bestaan.
Primo Levi schrijft over de mensheid en God in het aangezicht van Auschwitz, en hoe zijn
Weegink (1951) studeerde theologie in Utrecht en
voorstellingen theologisch ‘na God’ kunnen
was predikant in Beerzerveld, Heerde, Steenwijk en
worden gelezen. Voorjaar 2021 verschijnt bij
Katwijk aan Zee. Nu is hij waarnemend predikant in
Uitgeverij Verbum de Nederlandse vertaling,
Scheveningen. Twee termijnen was hij
getiteld Primo Levi na God. Verhalen van een
afgevaardigde naar de generale synode en lid van
nieuwe Bijbel.
het breed moderamen.
Rondaij (1990) behaalde in 2011 haar bachelor godgeleerdheid aan Universiteit Utrecht en in 2014 de mastergraad aan de PThU. Ze studeerde aan de Università degli Studi di Firenze in voorbereiding op haar masterthesis over Primo Levi. In 2019 pauzeerde zij haar promotietraject voor een half jaar om als beleidsmedewerker bij de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) te werken. Ze werkt nu aan een onderzoeksvoorstel over ‘schuld’, waarin zij voortbouwt op haar onderzoek naar Levi.
6 PThUnie
De overlevering van de Targoem Samuel
Het begrip ruach in Ezechiël
Promotie Johanna Tanja (26 november 2020)
Promotie André Tolksdorf (4 december 2020)
Hoe werd de Aramese vertaling van het Bijbelboek
Op 4 december verdedigde André Tolksdorf zijn
Samuël ontvangen en doorgegeven in het Spanje
proefschrift Die רוחals Perspektive für ein neues
en Portugal van de late middeleeuwen en de
Leben. Eine Studie zu Hes 36 und 37 als Kern des
vroegmoderne tijd? Daarover gaat het in het
Hesekiel-Buches tijdens een openbare online-
proefschrift waarmee Johanna Tanja promoveerde
bijeenkomst aan de PThU. Tolksdorf laat in zijn
aan de PThU.
onderzoek zien welke rol het begrip רוחspeelt in het Bijbelboek Ezechiël. רוחis als een boodschap
Tanja kijkt in haar onderzoek naar de uitleg en
voor het heden en de Toekomst. Israël wordt hierin
overlevering van deze Aramese vertaling van
uitgedaagd JHWH opnieuw als HEER te erkennen.
Samuel binnen de Joodse gemeenschappen, maar
Essentieel voor dit werk is de theologische
ook naar christelijke geleerden die deze teksten
bedoeling van de structuur van het boek Ezechiël.
redigeerden en uitgaven voor hun eigen doeleinden
Op basis van de zelfgetuigenissen van het boek der
en gericht op een christelijk lezerspubliek in
profeten worden diachrone vragen van de
handschriften en Polyglotten. De centrale
ontstaansgeschiedenis van het boek behandeld.
onderzoeksvraag is tweeledig. Wat is het karakter
Het doel is om de retorische bedoeling van het
van de teksttraditie van Targoem Samuel van
boek als geheel voor Israël te begrijpen. Aan de
Sefardische oorsprong – handschriften en vroege
hand van woordgebruik, formules en data wordt
drukken – met betrekking tot de overgeleverde
de structuur en samenstelling van het boek Ezechiël
tekst en de fysieke dragers van het tekstmateriaal?
geïllustreerd en theologisch geëvalueerd.
En heeft het feit dat deze teksten zijn geproduceerd binnen een overwegend christelijke cultuur
Andre Tolksdorf (1960) studeerde theologie in
sporen achter gelaten in de tekst zelf en/of in de
Wiedenest, Elstal en Seoul. Hij was predikant in het
fysieke vorm waarin de tekst is overgeleverd?
Duitse Neuruppin en Hattingen. Als pastor was hij verbonden aan Bochum, Schwalmstadt-Treysa en
Johanna Tanja (1979) studeerde theologie in Leiden
Bad Wildungen. Sinds 2007 werkt hij ook als leraar
en Kampen In 2007 studeerde zij af met als
op verschillende scholen.
hoofdvak Oude Testament en als bijvakken Vrouwenstudies en Semitische Talen. Van 2008 tot 2013 was zij als AIO verbonden aan het NWO project A Jewish Targum in a Christian World aan de Protestantse Theologische Universiteit. Vanaf 2011 geeft zij colleges op het gebied van Hebreeuws, de Hebreeuwse Bijbel en Jodendom.
PThUnie 7
Publicaties &promoties Guillaume Bady en Marjo Korpel (red.), Les délimitations éditoriales des Écritures / Editorial Delimitations of the Scriptures (Pericope, 11).
Leo Mietus (red.), Wij lopen vooruit. Theologische bijdragen van Martin Nijkamp. Stichting Seminarium Bond VEG, 2020, 340pp.
Leuven: Peeters, 2020. In het boek Wij lopen vooruit staat het De internationale serie Pericope werd opgericht in
theologische denken van drs. Martin Nijkamp
2000 en is gewijd aan de layout van Bijbelteksten.
(1930) centraal. Hij was jarenlang als docent en
Schrijvers van handschriften brachten tijdens het
rector betrokken bij de theologische opleiding van
schrijven al direct een bepaalde opmaak van de
de Bond van Vrije Evangelische Gemeenten in
tekst aan, door spaties, (soms mooi versierde)
Nederland. Het boek is samengesteld door Leo
hoofdletters, speciale leestekens en meer. Deze
Mietus, docent bij het Seminarium, en verscheen
Frans/Engelse bundel vormt al de elfde in de serie
ter gelegenheid van Nijkamps negentigste
en laat zien dat het onderzoek naar de layout van
verjaardag in december 2020. Het bevat een
de teksten meer en meer gezien wordt als een
selectie van zijn artikelen, referaten en preken en
belangrijk onderdeel binnen de bestudering van
geven een beeld van de niet-fundamentalistische
Bijbelteksten. In hedendaagse Bijbelvertalingen
Bijbel- en geloofsvisie die hij heeft uitgedragen.
geven de kopjes boven perikopen de uitleg weer die
Nijkamp begint daarbij steeds ‘waar de mensen zijn
de vertalers eraan gegeven hebben. Regelmatig
en waar je zelf bent’, met al onze vragen over
blijkt die uitleg niet overeen te komen met de layout
geloof, Bijbel, schepping, leven en sterven en hij
van de oorspronkelijke teksten, zoals blijkt uit de
laat telkens weer zien dat het ‘niet zo vrij-
bijdragen van Robin ten Hoopen en Mart Jan Luteyn
evangelisch is om te weten hoe alles precies in
over de layout van de geslachtslijsten in Genesis en
elkaar zit’. Voor het boek is een lees- en
van Johannes de Moor over de indeling van Micha 4
bespreekwijzer gemaakt ten behoeve van gebruik
en 5. Het inleidende artikel door Marjo Korpel geeft
in gesprekskringen en gemeenten, en een gefilmd
een overzicht van het onderzoek van de afgelopen
interview dat ds. Dorette van Houten met Nijkamp
twintig jaar, en bevat voorbeelden uit o.a. Bijbelse
hield. Deze film is te bekijken op de website van de
handschriften en oude kleitabletten. De bundel is
Bond van VEG. Het boek en de gratis lees- en
uitgegeven door Guillaume Bady (Université Lyon)
bespreekwijzer zijn verkrijgbaar via het
en Marjo Korpel (PThU) en bevat de lezingen
Bondsbureau van de Bond te Velp, info@bondveg.
gehouden op een door Bady georganiseerde conferentie in Lyon (november 2016).
8 PThUnie
Johannes C. de Moor, Micah (Historical Commentary on the Old Testament). Leuven, Paris, Bristol: Peters 2020,
Jan Muis, The Implicit Theology of the Lord’s Prayer: A Biblical and Theological Investigation. Vertaald door Allan J. Janssen.
Dit lijvige commentaar op het Bijbelboek Micha van
Lanham-Boulder-New York-London: Lexington
de hand van PThU-emeritus hoogleraar Johannes
Books/Fortress Academic, 2020. 411 pp.
de Moor is de rijpe vrucht van jaren werk. Na een inleiding op het boek Micha geeft de auteur een
Deze vertaling van Onze Vader: Christelijk spreken
lopend commentaar op de elf door hem
over God (2016) is van de hand van Allan J. Janssen.
onderscheiden tekstuele eenheden. Iedere eenheid
Janssen was emeritus-hoogleraar aan New
wordt gepresenteerd in een eigen, colometrisch
Brunswick Theological Seminary in New Jersey
weergegeven vertaling die het oorspronkelijke
(USA) en overleed kort na de voltooiing van zijn
poëtische karakter van de tekst recht doet. Na de
vertaling aan de gevolgen van Covid-19. Jan Muis,
vertaling volgt een inleiding op de besproken
emeritus-hoogleraar dogmatiek aan de PThU,
teksteenheid. Daarnaast deelt de auteur ook zijn
onderzoekt het begrip van God dat besloten ligt in
eigen opvattingen over de tekst met de lezers. Hij
het Onze Vader tegen de achtergrond van de
maakt daarbij de relevantie van deze fascinerende
postmoderne en seculiere cultuur van het Westen.
eeuwenoude tekst zichtbaar voor mensen van
Hij interpreteert de namen van God die in dit gebed
vandaag. Na de eerste kennismaking met de tekst
een rol spelen, en de goddelijke eigenschappen die
gaat de auteur de diepte in. Daarbij wordt vooral
door deze namen worden geïmpliceerd. Hij verstaat
ingegaan op de onderverdeling van de tekstuele
Gods eigenschappen vanuit het bijbels verhaal over
eenheden, de historische setting, en taalkundige en
Gods zelf-openbarende daden en doordenkt ze in
exegetische problemen. Het commentaar is
een nieuw, niet-essentialistisch denkkader. Gods
voorzien van illustraties die licht werpen op de
Naam duidt op zijn bijzondere persoonlijke
ontstaanscontext. De auteur toont aan dat
aanwezigheid bij mensen. De heiligheid van Gods
waarschijnlijk grotere delen van het boek van de
Naam en de gerechtigheid van zijn koningschap zijn
hand van Micha zelf zijn dan vroeger werd
meer dan aspecten van de liefde van Vader, Zoon en
aangenomen. Dit boek is een geleerd en
Geest. De Schepper is geen uitvergroot mens; in zijn
doorwrocht commentaar waar vele generaties
gemeenschap met mensen blijft God de Verhevene,
theologen van zullen profiteren.
die zowel ‘in’ als ‘boven’ de tijdelijke, geschapen werkelijkheid leeft. Muis eindigt zijn studie met een antwoord op de vraag in welke zin God bestaat.
PThUnie 9
Publicaties &promoties P.B. Hartog, S. Laderman, V. Tohar, A.L.H.M. van Wieringen (ed.), Jerusalem and Other Holy Places as Foci of Multireligious and Ideological Confrontation, Jewish and Christian Perspectives Series 37.
Christian Perspectives-congres dat in maart 2018
Tussen Athene en Jeruzalem. Het christelijk gymnasium 1870-1970, onder redactie van G.J. van Klinken en M.A. van Willigen (Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands protestantisme na 1800, Jaarboek 28). Met bijdragen van John Exalto, Marc Janssens, Gert van Klinken, Albert de Lange, Leo Mietus, Rob Nijhoff en Marten van Willigen.
werd gehouden aan het Schechter Institute in
Kok Boekencentrum Uitgevers, Utrecht 2020.
(Leiden: Brill, 2020) Dit boek verzamelt de lezingen van een Jewish and
Jeruzalem. Deze congressen worden driejaarlijks gezamenlijk georganiseerd door de PThU, de
In de negentiende eeuw ontstond in Nederland
Tilburg School of Catholic Theology, Bar-Ilan
behoefte aan meer praktisch gericht onderwijs. De
University en het Schechter Instituut. In 2018
Latijnse school en het daaruit voortgekomen
richtte het JCP-congres zich op heilige plaatsen als
gymnasium leken een relict uit een achterhaalde
plaatsen van confrontatie tussen verschillende
regentencultuur. Christelijke docenten werden
religies en ideologieën. Veel artikelen richten zich
geconfronteerd met de vraag of zij niet twee
op Jeruzalem (Frankel, Laderman, van Wieringen)
ongelijksoortige wereldbeelden aan elkaar
of locaties zoals de tempel (Regev, Tohar) of de
smeedden: de Bijbel en het denken van het antieke
Rotskoepel (Cytryn-Silverman). Daarnaast wordt de
Griekenland en Rome.
heiligheid van gebedsplaatsen besproken. Lieve
Dit boek beschrijft hoe voorstanders van het
Teugels en Leon Mock richten zich bijvoorbeeld op
christelijk gymnasium op deze vragen zijn
de vraag of en onder welke voorwaarden
ingegaan. J.H. Gunning jr., J. Woltjer, R.J. Dam en
synagogen mogen worden hergebruikt als kerken
Th.L. Haitjema kenden de praktijk van het
of moskeeën. Tegelijkertijd vat deze bundel de term
onderwijs uit de eerste hand. Hun antwoorden zijn
‘heilige plaats’ breed op. Zo zijn er bijdragen gewijd
ook voor de huidige discussie verhelderend en
aan graven van Joodse wijzen of zionistische leiders
inzicht gevend. Gunning verwerkte inzichten die hij
(Bar, Kadari en Vachman), het Kastanjeplein in
ontleende aan het Duitse neohumanisme, classicus
Amsterdam (De Hek) en de manier waarop
J. Woltjer is rector geweest van het gereformeerd
videospellen als heilige plaatsen kunnen fungeren
gymnasium in Amsterdam én van de VU. Extern
(Bosman). Vanuit de PThU worden bijdragen
onderhielden protestantse classici contact met
geleverd door Bärry Hartog, Willem Jan de Hek,
collega’s in openbare onderwijsinstellingen en met
Robin ten Hoopen, Gert van Klinken en
rooms-katholieke vakgenoten.
Lieve Teugels.
Lyrische beschrijvingen van Griekenland en Italië laten zien hoe het erfgoed daar werd bewonderd. In dat opzicht werd de klassieke Oudheid slechts overtroffen door het land van de Bijbel. Figuurlijk, maar in menig geval ook letterlijk, bewogen protestantse classici zich tussen Athene en Jeruzalem.
10 PThUnie
Tegenwoordige column tijd Frits de Lange Dor hout Je ziet ze niet veel meer, de overlijdensadvertenties met: ‘In de gezegende leeftijd van 90 jaar overleed ...’ De Bijbelse gedachte werd erin verwoord dat God je wel bijzonder welgezind moest zijn geweest dat je de tachtig of negentig haalde. Een middeleeuws rijmpje over de levensloop ging zo: 10 dat zijn je kinderjaren 20 ga je aan het sparen 30 moet je zijn getrouwd 40 ben je daarvoor te oud 50 krijg je ongemakken 60 ga je aan het zakken 70 daalt je leven af 80 ga je naar het graf 90 kun je ook nog leven 100 zij door God gegeven! De ouderdom als zegen – die gedachte is behoorlijk op z’n retour. Iedereen wil graag oud worden, maar niemand wil het zijn. Tegenwoordig wil niemand ‘als kasplantje eindigen’. En veel mensen overwegen zelfs om er ‘vóór die tijd uit te stappen’. Een hoge leeftijd was ooit een zegen, nu wordt ze eerder als een vloek ervaren. Dan liever dat andere rijmpje van vroeger: 70 grijs 80 niet wijs 90 jaar kinderspot 100 in de aard verrot. Kan het anders? Ik heb een Amerikaanse collega, Richard Morgan, die al jaren boeken schrijft over ouder worden. Nu is hij zelf 91, met alle krakkemikkigheden van dien. Maar hij kan het niet laten, ook al kan hij door artritis niet lang achter zijn computer zitten; hij schreef weer een boek, nu over ‘de realiteit en het mysterie van negentig zijn’. Morgan is open en eerlijk over de moeiten van de ouderdom. Vloek en zegen, het is allebei. Maar hij ervaart zijn leven nu vooral als een ontdekkingsreis en zichzelf als reiziger in niemandsland. Hij bidt: ‘Begrijpende God, help me te beseffen dat ik niks meer hoef te presteren, maar dat ik in mijn nutteloosheid rust kan vinden en een blessing in disguise voor anderen kan zijn.’ Een blessing in disguise – we hebben er eigenlijk geen Nederlands woord voor. Een ‘zegen in vermomming’. Het mooie van de Engelse uitdrukking is dat zij dubbelzinnig blijft. Morgan verwijst naar een taoïstisch verhaaltje over een timmerman die tegen zijn leerling zegt: ‘Weet je waarom deze krakkemikkige boom zo groot en oud is geworden?’ De leerling antwoordt dat hij het niet weet. Dan zegt de timmerman: ‘Omdat als hij ergens voor had gediend hij allang omgehakt zou zijn en er tafels en bedden van zouden zijn gemaakt. Maar omdat hij nutteloos is hebben ze hem laten groeien. Daarom is hij nu zo groot geworden dat je in zijn schaduw kunt rusten.’
Frits de Lange is hoogleraar ethiek aan de vestiging Groningen van de PThU.
PThUnie 11
met Joep de Hart
‘Als ik een kerkklok hoor, dan is mijn eerste impuls: daar moet ik heen’ Door Caspar Dullemond
Een katholiek op een protestant-
Noord Nederland hebben beslist
wel eens gedacht. Ook bij de soci-
se universiteit. Een sociaal we-
meer protestantse trekjes dan
ale wetenschappen en de theolo-
tenschapper in een gebouw vol
hun geloofsgenoten in bijvoor-
gie worden verschillende culturele
theologen. Het is verleidelijk om
beeld Antwerpen of Breda – de
accenten gelegd. In de theologie
in bijzonder hoogleraar Joep de
twee plaatsen waar mijn familie
spelen opvattingen en ervaringen
Hart, die in mei afscheid neemt
vandaan komt. Statistici spreken
van transcendentie, net als morele
van de PThU, een buitenbeentje
dan van een contextueel effect. Ik
noties en overtuigingen, veelal
te zien. Maar hoe heeft hij dat
ben zo ongeveer aan de oever van
een prominente rol. Het uitgangs-
zelf ervaren? Hij legt dat graag
de IJssel geboren. Dat ik mocht
punt van mijn vak is eerder dat
uit, deels via email en deels via
aantreden als hoogleraar in Kam-
van een liedje uit de opera Porgy
de telefoon.
pen, nota bene in de Bovenkerk,
and Bess: “It ain’t necessarily so.”
midden in de winter, en dan bijna
Dat betekent het tegen het licht
Waar kom je vandaan?
naast het graf van Hendrick Aver-
houden van vanzelfsprekendheden
‘Ik ben opgegroeid in een warm
camp: ik vond het geweldig!’
en axioma’s waar wij ons alle-
katholiek nest. Maar dat was wel
maal – ook wetenschappers – van
in Kampen, “het gereformeerd
En hoe was het vervolgens om
bedienen en wat die zoal zeggen
Jeruzalem”, en mijn Tholense
je als sociaal wetenschapper in
over ons. Een van mijn sociolo-
schoonfamilie is van onverdachte
een kring van theologen te
gische helden is Max Weber. En
hervormde huize. Ik wil maar zeg-
begeven?
die stelde: “Wer Schau wünscht,
gen: ik heb wel enige notie van
‘In een beroemde lezing sprak de
gehe ins Lichtspiel; wer Predigt
wat de protestantse medemens
Engelse schrijver C.P. Snow ooit
wünscht, gehe ins Konventikel.”
‘Je moet altijd op zoek gaan naar de grote lijn. Dat relativeert zaken enorm’
12 PThUnie
drijft. Vergis je trouwens niet. Aan
van twee culturen, waar het gaat
Tja, dat is het soort sociologie
de hand van databestanden van
om de bètawetenschappen en de
waarin ik ben opgeleid. Er is op
het CBS heb ik het ooit grondig
geesteswetenschappen. Maar mis-
zich niets mis mee om een heilig
uitgezocht en de katholieken in
schien zijn er minstens drie, heb ik
boek tot uitgangspunt te nemen
J.J.M. (Joep) de Hart (Kampen, 1954) studeerde psychologie en cultuur- en godsdienstsociologie (cum laude) aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, nu Radboud Universiteit. In 1989 promoveerde hij op een proefschrift over de levensbeschouwelijke en politieke praktijken van jongeren. Tussen 1982 en 1993 was hij postdoc onderzoeker en universitair docent cultuur- en en dan anderen moreel de maat
godsdienstpsychologie aan de vakgroep sociale psychologie aldaar. Vanaf 1993 tot zijn pensio-
te nemen. Het kan alleen niet op
nering in 2020 was hij als senior onderzoeker verbonden aan het Sociaal en Cultureel Planbu-
basis van puur wetenschappelijke
reau (SCP), waar hij zich bezighield met levensbeschouwelijke ontwikkelingen in Nederland en
bevindingen. Wetenschappelijk
internationaal, en met veranderingen in de civil society. Sinds 2011 is hij daarnaast bijzonder
onderzoek is iets anders dan vol-
hoogleraar (vanwege Kerk en Wereld) met een leerstoel voor geloofsvernieuwing aan de PThU.
wassenencatechese. Je kunt het
In mei a.s. gaat hij met emeritaat.
betreuren of verwerpen, maar de praktijk is dat het gelovig perspectief voor sociale wetenschappers object van onderzoek is, niet
met collega’s die methodologisch
gelang de vraagstelling en de me-
hoe zij daar persoonlijk in staan.
van wanten weten met vooral veel
thode van gegevensverzameling
Dat ligt anders voor de meeste
kennis van kwantitatieve analys-
kunnen uitkomsten zo ontzettend
theologen, denk ik. Wat mijn
etechnieken en grootschalige be-
uit elkaar lopen. En dat kan leiden
PThU-collega’s betreft, kan ik trou-
volkingsonderzoeken. Het bureau
tot verkeerde conclusies. Je moet
wens niet anders dan benadruk-
is een schatkamer van in bijna een
altijd op zoek gaan naar de grote
ken dat ik mij altijd geaccepteerd
halve eeuw met een ruim budget
lijn, zeg de afgelopen halve eeuw.
heb gevoeld, sterker: nooit heb
verzamelde data over de meest
Dus niet alleen een meting van
hoeven te twijfelen aan mijn rol
uiteenlopende onderwerpen. Dat
vorig jaar erbij betrekken, al hele-
in discussies. Ik ben door de jaren
stelt je onder andere in staat om
maal niet zonder solide statistische
heen eigenlijk voortdurend alleen
de waan van de dag te overstijgen
basis, maar de metingen die met
maar geïnteresseerde mensen te-
en goed onderbouwd langere
regelmaat gedurende een langere
gengekomen – kritisch soms, maar
termijnontwikkelingen in kaart te
periode zijn gehouden. Dan krijg
altijd betrokken.’
brengen, iets waar ik een grote
je een grafiek die zaken in een
fan van ben en dat veel te weinig
perspectief plaatst. Dat relativeert
Bij het SCP zat je tussen
gebeurt. We leven in een tijd,
zaken enorm. We denken vaak
vakgenoten.
zeker zo tegen de verkiezingen,
dat wat ons overkomt volstrekt
‘Ja. Werkelijk, er ging een wereld
dat het leeft van de eendagsvlie-
uniek is en typisch in deze tijd
voor mij open toen ik er kwam
gen: enquêtes worden klakkeloos
past, terwijl je aan de hand van die
werken. Ik kwam van de universi-
in de pers gesmeten. Maar iedere
andere metingen misschien kunt
teit en ben mij er altijd bewust van
onderzoeker weet dat je gemid-
laten zien dat er sprake is van een
geweest hoe luxe de SCP omstan-
delden van een aantal polls moet
golfbeweging: dat een bepaald
digheden zijn voor een empirisch
nemen om ongeveer te weten
verschijnsel zich ook al in de jaren
onderzoeker. Daar ben je omgeven
hoe de vork in de steel zit. Al naar
zestig of jaren negentig voordeed.’ PThUnie 13
Joep de Hart
Kun je een paar van die lange
bij autoriteiten op andere dingen
vader gezegd hebben, vooral als
termijnontwikkelingen noemen?
gaan letten. Niet alleen een hoge
het belangrijk is. Maar tegenwoor-
‘Laat ik mij beperken tot vijf do-
opleiding of een machtsfunctie in
dig kiest bijna twee derde van de
minante trends die zich de afgelo-
de samenleving vinden we belang-
bevolking voor intuïtie. Een vierde
pen decennia in de maatschappij
rijk, maar ook hoe hij of zij zich
trend is informatisering. De op-
hebben gemanifesteerd. De eerste
het persoonlijk leven gedraagt.
komst van ICT, virtual reality, soci-
is individualisering. Nederlanders
Is het iemand met wie je wel op
ale media en internet heeft grote
hebben steeds meer behoefte ge-
vakantie zou willen? Of is het
gevolgen voor hoe we ons tot
kregen om op basis van hun indi-
iemand van wie je nooit een twee-
elkaar verhouden. Plaats, tijdstip
viduele voorkeuren beslissingen te
dehandsauto zou kopen? Dat was
en fysieke aanwezigheid worden
nemen. Ze willen erkend worden
in de tijd van Barend Biesheuvel
minder relevant: de vereniging
als individu. Dat mag voor ons al-
helemaal niet belangrijk. De derde
hoeft niet meer elke woensdag-
lemaal vanzelfsprekend zijn, maar
trend is intensivering. Het gevoel
avond in een zaaltje bij elkaar te
‘Ook kerkleden willen zelf uitmaken wat relevant is en wat niet’
14 PThUnie
dat was het niet voor mijn ouders.
en de emotie zijn veel belangrijker
komen. En de vijfde trend: onze
Daar was het de groep, de kerk,
geworden bij de beslissingen die
actieradius is enorm vergroot. We
de zuil waar je bij hoorde. Jouw
we nemen. Er is een hele simpele
hebben een ruimere blik en een
rol was om aan de missie van die
vraag die het SCP al decennialang
bredere ontwikkeling, die zich
groep bij te dragen. De tweede
aan mensen voorlegt: als je een
vaak tot ver voorbij de nationale
trend is informalisering. Autoritei-
belangrijke beslissing moet nemen
grenzen uitstrekt. Ik groeide op in
ten, van de dominee tot de bur-
in je leven, vind je dan dat je eerst
Kampen en kende de mensen in
gemeester, zijn onder vuur komen
je verstand moet gebruiken, of ga
mijn omgeving, de school en de
te liggen. Ze worden niet meer
je liever op je gevoel of intuïtie
kerk. Dat was het wel. Wat zich in
op hun woord geloofd. We zijn
af? Het antwoord in de tijd van
Zuid-Italië afspeelde stond in de
kritische consumenten geworden:
mijn ouders was duidelijk. Je moet
krant van je vader. We kunnen kri-
het dociele is er wel af. We zijn
eerst goed nadenken, zou mijn
tischer zijn omdat we zaken in een
bredere context plaatsen. Dat was
ik hoor ergens een kerkklok, dan
daar tegenaan kijken. Dan moet je
in de jaren vijftig voor de meeste
heb ik als eerste impuls: daar moet
niet je autobiografie willen schrijven.’
mensen nauwelijks mogelijk.’
ik heen. Dat hebben mijn kinderen niet. Het is natuurlijk niet verstan-
Wat is de invloed van het
En de kerken staan niet los van
dig om je door heimwee te laten
coronavirus en de bijbehorende
deze trends.
regeren, maar het leven is óók een
lockdown op de vijf trends die je
‘Nee. De kerken maken deel uit
stroom van gebeurtenissen die
eerder noemde?
van de samenleving, dus maken
zijn blijven haken in je geheugen,
‘Dat is natuurlijk heel interessant.
ze deel uit van de ontwikkelingen.
die indruk hebben gemaakt. Wij
Daar ben ik over aan het naden-
Ook kerkleden willen zelf uitma-
zijn ook altijd de geschiedenis van
ken. En dat ga ik mogelijk bij mijn
ken wat relevant is en wat niet. Ze
onszelf. Dat maakt je niet onein-
afscheidscollege in mei ter sprake
nemen niet meer zonder meer het
dig buigzaam. Maar blinde res-
brengen. Aan de vooravond van de
hele pakket van de traditie aan.
tauratie? Dat is tegen het verkeer
pandemie hebben we bij het SCP een
Ze gaan er selectiever mee om. Ze
inrijden. De motieven ervoor – dat
grote enquête gehouden onder 5500
zeggen: dit is voor mij nog waar-
kan heimwee zijn, maar ook dat
Nederlanders over wat ze beschou-
devol, maar dat is voor mij ach-
je echt vindt dat het de verkeerde
wen als een spirituele dimensie in hun
terhaald, dus dat laat ik schieten.
kant op gaat – respecteer ik. Maar
leven. Het mooie is: bijna iedereen
Er wordt meer rondgekeken hoe
je moet wel goed nadenken hoe
komt wel met iets. We hebben vragen
het er bij de buren aan toe gaat,
je je doel dan wilt bereiken. Het
gesteld over bijzondere ervaringen,
er worden allerlei diensten online
antwoord kan niet zijn – zeg ik
kruispunten, gemaakte keuzes... Dat
aangeboden, er is veel meer maat-
als Joep de Hart en niet als onder-
onderzoek is tijdens de pandemie
werk, enzovoort.’
zoeker – dat je allerlei bruggen
herhaald. En als de pandemie is weg-
ophaalt en je in je eigen burcht
geëbd moet het ook vooral nog een
Als onderzoeker constateer je
opsluit. Mij is altijd bijgebracht
keer plaatsvinden. Wat is de invloed
dat. Maar zie je het op persoon-
dat je open moet staan naar de
van zoiets ingrijpends? Daar kom ik
lijk niveau ook als een verlies?
buitenwereld en naar anderen.
op terug!’
‘Voor veel dingen geldt dat zeker.
Dat kon als katholiek in Kampen
Als ik zie wat er allemaal aan
ook moeilijk anders. Het doel van
het verdwijnen is, dan gaat mij
het evangelie kan niet zijn om met
dat soms aan het hart. Je jeugd
je rug naar anderen toe te staan.
als gelovig mens... Die zit in je
Maar dat is een persoonlijke noot.
automatische piloot. Als ik bijvoor-
Als ik onderzoek doe is het mijn
beeld hier door de polder fiets, en
taak te achterhalen hoe anderen PThUnie 15
IMPACT
Van inclusief tot homofoob: regenboog laat Europese kerken kleur bekennen
Prof. dr. Heleen Zorgdrager zegt
groepen voor de gegevensverzame-
het Avondmaal? De derde is taal: in
het tijdens het gesprek met
ling – dat is nog nooit op deze ma-
hoeverre zijn de gebruikte woorden,
nadruk: ‘De tafelgemeenschap
nier gedaan.’
bijvoorbeeld van de liturgie, inclusief? En de vierde gaat over kerkelijk
van Jezus sluit niemand uit.’ De praktijk is echter anders. In veel
Het idee achter de index is om een
spreken: wat zeggen kerkleiders en
kerken in Europa ervaren LHBT-
aantal vanzelfsprekende aannames
kerkelijke instanties over dit thema?
christenen beperkingen. Toegang
tegen het licht te houden, aldus
De uitkomst van de stellingen wordt
tot het Avondmaal spreekt niet
Zorgdrager: ‘Het Europees Forum
in alle gevallen onderbouwd met
vanzelf, net als een relatiezegen
heeft contacten met mensenrechten-
citaten in de oorspronkelijke taal en
of een kerkelijke functie. In
organisaties, lobbyclubs, leden van
een toelichting in het Engels, legt
sommige kerken is het klimaat
het Europese Parlement. Deze zeg-
Zorgdrager uit: ‘We willen niet alleen
ronduit homofoob. Maar ‘veel’ en
gen: jullie kunnen wel vinden dat de
een rating. Behalve de ranglijst komt
‘sommige’ zijn wetenschappelijk
kerk bijdraagt aan een homofoob kli-
er ook een narratief rapport, op basis
onbevredigende aanduidingen.
maat, maar maak dat nou eens hard.
van de toelichtingen en onze analyse.
Samen met haar collega dr. Rein
Vertaal dat nou eens in de taal van
Dat is uiteindelijk belangrijker dan
Brouwer is de hoogleraar
mensenrechten. Deze organisaties
welk land bovenaan staat. Al hopen
systematische theologie en
kunnen niets met kerkelijke taal. Daar
we natuurlijk dat het de onderlinge
genderstudies bezig de mate van
kunnen ze geen beleid op zetten,
concurrentiedrift zal aanwakkeren...’
LHBT-inclusiviteit in kerken in heel
geen politiek mee bedrijven. Ze willen
Europa in kaart te brengen: hoe
harde feiten. Ze willen cijfers.’
Zouden sommige landen en sommige kerken misschien juist tevreden met
erg is het nu werkelijk? Deze ‘Rainbow Index’ wordt op 8 mei
Concurrentie
een lage notering zijn? ‘Dat vermoe-
op een conferentie van het
En die krijgen ze dan ook. De onder-
den wij ook. Het is pijnlijk maar waar.
Europees Forum voor LHBT-
zoekers hebben de data binnenge-
Zij zullen zeggen: jullie inclusiviteit
christenen gepresenteerd.
kregen over de grootste kerken in
is de onze niet. Maar we hebben dit
dertig Europese landen, verzameld
onderzoek wel degelijk ontworpen
Zorgdrager voelt zich vereerd dat het
door christelijke LHBT-groepen uit de
vanuit een theologische visie op in-
Europees Forum bij de PThU aanklop-
landen zelf. In totaal 47 indicatoren
clusiviteit. En die is radicaler dan de
te voor dit onderzoek: ‘We hebben
in de vorm van stellingen, verdeeld
sociaal-wetenschappelijke definities.
een goede reputatie opgebouwd
over vier categorieën, moeten een
De tafelgemeenschap van Jezus sluit
binnen de Europese LHBT-wereld, als
beeld geven van de mate van inclu-
niemand uit. Degene die aan de rand
een universiteit waar betrouwbaar
siviteit van de kerken. De eerste is
verkeert krijgt de belangrijkste rol. In
en betrokken onderzoek plaatsvindt.’
institutioneel: wat staat er in de ker-
de queer- en feministische theologie
Methodologisch is het onderzoek ook
korde, de canon? Bij de tweede gaat
wordt gesteld dat de kerken geroe-
spannend, voegt ze er aan toe: ‘Dat
het om kerkelijke praktijken: mogen
pen zijn die inclusiviteit gestalte te
we samenwerken met plaatselijke
LHBT-ers meedoen aan de ambten,
geven. Die visie kleurt dit onderzoek.’
Impact is een rubriek over valorisatie: waar en hoe is de PThU zichtbaar in het publieke debat? 16 PThUnie
i
interview Bibliothecaris Puttenstein verlaat de PThU:
‘Nooit een dag met tegenzin naar mijn werk gegaan’ Door Caspar Dullemond
Ruim twintig jaar was Wiljan
Hij wilde al een poosje bij een
zeg me dat het niet waar is!’ Toen
Puttenstein hoofd bibliotheek
grotere universiteit aan de slag, zegt
hij er in de zomer van 2000 kwam
en archivaris van de Protestant-
hij: ‘Deze functie kwam voorbij en
werken, zat de universiteit middenin
se Theologische Universiteit en
het klikte meteen. De UT is ook
een doorstart. Door jarenlange
haar voorganger, de Theologi-
geen onbekend terrein voor me.
onduidelijkheid rond een fusie met
sche Universiteit Kampen. Als
Mijn zoon heeft in Twente gestu-
de VU en een mogelijke verhuizing
niet-theoloog werd hij een van
deerd en op de campus gewoond.
naar Amsterdam waren diverse
de bekendste gezichten van de
Ik mag gaan samenwerken met
collega’s vertrokken en was de
universiteit. Sinds 1 januari is hij
Lineke Klunder, mijn voorganger aan
instroom van studenten minimaal.
hoofd archief van de Technische
de ThUK. Ik ken allerlei mensen die
Puttenstein kreeg als opdracht een
Universiteit Twente. PThUnie
er werken, zowel bij de bibliotheek
nieuw team voor de bibliotheek
blikt met hem terug op twee
als het archief. De universiteitsbiblio-
samen te stellen en de samenwer-
spannende decennia, waarin
theken vormen maar een klein
king met de vrijgemaakte collega’s
onder meer een fusie, een
wereldje.’ Al had hij op de PThU
aan de Broederweg opnieuw vorm
verhuizing en een grote brand
niets te klagen, benadrukt hij: ‘Ik
te geven, met name wat betreft
zijn aandacht opeisten.
heb in die twintig jaar heel veel
aanschafbeleid. Dat waren de
kansen gekregen, altijd kunnen
belangrijkste doelen voor de korte
Puttenstein – is er eigenlijk iemand
groeien, opleidingen kunnen doen.
termijn. Daar tussendoor speelde de
die hem niet als Wiljan kent? – is
Ik ben in die twintig jaar nooit een
bredere ontwikkeling van de
geweldig blij met zijn nieuwe baan.
dag met tegenzin naar mijn werk
digitalisering: ‘We schaften toen
Het is er ruimer, grootschaliger,
gegaan. De bibliotheek was een
alles op papier aan. En de catalogus
dan op de PThU. Hij somt op:
fijne plek met goede en betrokken
stond nog niet op internet. Dat is in
een eigen afdeling van twaalf
collega’s om mij heen, een oase van
de jaren daarna snel veranderd.’
mensen in plaats van drie, meer
rust – ook als het elders onrustig
faculteiten, meer studenten, meer
was. Mensen kwamen en komen er
Aderlating
bedrijven en instellingen die met de
graag.’
Op 1 januari 2007 werd ‘Kampen’ onderdeel van de bredere PThU,
universiteit verbonden zijn. En dan de omvang van het archief... ‘Ik heb
Eigenlijk hoort het niet, dat hij
met daarnaast vestigingen in
nu vierenhalve kilometer papieren
vertrokken is. Na ruim twintig jaar
Utrecht en Leiden. Vijf jaar later
archief onder mijn beheer’, vertelt hij
leken de PThU en hij met elkaar
verhuisde de universiteit naar twee
enthousiast: ‘In Kampen kwam ik op
vergroeid. ‘Die reactie heb ik wel
nieuwe locaties: Amsterdam en
honderdvijftig, tweehonderd meter.’
meer gehad ja. Iemand schreef me:
Groningen. Voor de bibliotheek PThUnie 17
interview
met Wiljan Puttenstein
‘Een theoloog ben ik nooit geworden’
betekende dat een forse aderlating:
heleboel tijdschriften waren
boeken uit de zeventiende en
zij werd aanvullend op wat de
inmiddels digitaal beschikbaar. En
achttiende eeuw, met zelfs een titel
bibliotheken van de VU en de RUG
veel boeken uit de twintigste eeuw
uit 1550. ‘Die hebben we vanzelf-
al te bieden hadden. Zo’n vijftigdui-
hadden hun waarde ondertussen
sprekend bewaard, ook al zaten er
zend titels – een derde van het
wel verloren. Niet de handboeken
soms doublures tussen. Ze staan nu
totaal – werd afgestoten. ‘Qua
en de commentaren, maar
in het depot bijzondere collecties
omvang was het zelfs de helft van
bijvoorbeeld boeken over pastoraat
van de VU, in totaal ongeveer
de totale collectie: een tijdschrift is
uit de jaren zeventig en tachtig; de
tweehonderd meter.’ Waren ze in
één titel, maar kan wel uit een paar
titels die je ook bij de kringloop
Amsterdam blij met deze aanvullin-
meter ingebonden jaargangen
tegenkomt. En ze waren gewoon te
gen? ‘Zeker. Dat scheelde een hoop
bestaan. Meer dan twee kilometer
leen bij collega-bibliotheken.’
gereis naar Kampen voor ze. Het eerste boek dat ik in Amsterdam
boeken, tijdschriften en archieven hebben we weggedaan en een
Erfgoed
heb uitgeleend was aan een
nieuwe bestemming gegeven.’ Was
De titels uit de negentiende eeuw
medicus van het VUmc die een
dat moeilijk? ‘Het was een collectie
mochten vrijwel allemaal blijven,
bepaalde titel over ethiek zocht en
die in honderdvijftig jaar was
vanwege de historische waarde en
in Amsterdam niet had kunnen
opgebouwd. Zoiets opbreken is
ook omdat ze deel uitmaken van de
vinden. Dat was op een van de
nooit leuk. Maar een collectie is ook
geschiedenis van het instituut:
eerste dagen in Amsterdam: alles
een dynamisch geheel. Als je locatie
‘Boeken die afkomstig waren uit de
zat nog in de verhuisdozen. En de
verandert en je onderzoekspro-
persoonlijke collecties van mensen
RUG was vooral blij met onze mooie
gramma, dan moet ook je collectie
als Herman Bavinck en Simon van
collectie praktische theologie.’
‘We hadden bijna geen collectie meer te verhuizen gehad’
18 PThUnie
veranderen; vanuit het idee: je hoeft
Velzen. Dan gaat het om boeken
Een half jaar voor het vertrek van de
niet alles te hebben, maar je moet
die meer erfgoed dan naslagwerk
universiteit naar Amsterdam en
wel alles kunnen leveren. De meeste
zijn.’ En dan was er de collectie van
Groningen woedde er een heftige
keuzes waren vrij eenvoudig. Een
vijfendertighonderd oude drukken:
brand in de binnenstad van
Kampen, die gevaarlijk dicht bij de
honderdvijftigduizend euro rook- en
geworden. Mijn collega’s aan de
universiteit kwam. Wiljan: ‘Zoiets
roetschade. Maar we waren goed
Broederweg en in Apeldoorn zijn
vergeet je nooit meer. We hadden
verzekerd. Heftige weken waren
dat ook niet. Dat is ook niet nodig,
bijna geen collectie meer te
het. Wat we ervan geleerd hebben?
als je maar weet in welke richting je
verhuizen gehad. Ik werd ’s avonds
Als je alle waardevolle boeken bij
moet zoeken. Je moet weten wie
gebeld: er is brand bij de buren, kun
elkaar hebt staan, kun je ze
Karl Barth is en waar je die qua tijd
je naar de universiteit komen? We
gemakkelijker evacueren.
en richting moet plaatsen. Toen ik in 2006 kerkhistoricus Jaap van
hebben gekeken of we nog boeken konden evacueren, maar dat was
Afstamming
Gelderen opvolgde als archivaris,
onbegonnen werk. Het mocht op
Een bibliothecaris heeft wat met
heb ik wel een hoop moeten
een gegeven moment ook niet
boeken en collecties. Maar had
bijleren. Jaap wist alles! Maar ik heb
meer, omdat er allemaal rook in het
Puttenstein ook iets met theologie?
veel gelezen en de achterstand
gebouw was. Ik weet nog dat ik ’s
‘Zeker. Voor ik naar Kampen kwam,
behoorlijk ingelopen.’ Gaat die
nachts om twee uur samen met een
zat ik al een jaar of zes in de
kennis met zijn vertrek verloren?
brandweerman door de magazijnen
archiefcommissie van de Nederlands
‘Ach. Gelukkig zit Gert van Klinken
liep. Overal lagen slangen. Toen
Gereformeerde Kerken. Ik had altijd
er nog. Ook hij weet geweldig veel.’
ging zijn pieper af. Hij zei: we
al belangstelling voor kerkgeschie-
Inmiddels is Puttenstein druk bezig
moeten nu meteen weg, er zijn
denis.’ Zo ontdekte hij na een paar
zich zijn nieuwe werkplek eigen te
teveel gevaarlijke stoffen.’
jaar in Kampen dat hij afstamde van
maken: ‘Nu mag ik me verdiepen in
de eerste student die in Kampen
de geschiedenis van de UT. Die
De brand was landelijk nieuws:
was afgestudeerd. ‘Ik wist wel van
bestaat ook al zestig jaar hoor!’
‘Hart van Nederland belde nog,
mijn opa dat we een dominee in de
maar ze haakten af toen we geen
familie hadden. Maar de details
verbrande boeken konden laten
kende ik niet.’ Het bleek te gaan
zien.’ Verschillende panden naast
om dominee Weijenberg, die in
de universiteit brandden volledig
1855 afstudeerde en later zelfs nog
uit. Bewoners van de getroffen
een poosje in Puttensteins woon-
huizen werden opgevangen in het
plaats Wezep stond. ‘Zijn dochter
Koornmarktgebouw van de
trouwde met een Jan Willem
universiteit, even verderop. Er waren
Puttenstein. Dat was de opa van
gelukkig geen doden of gewonden
mijn opa. Dus ik heb wel een band
te betreuren, maar de materiële
met Kampen. Maar een theoloog
schade was groot. ‘We hadden voor
was ik niet, ben ik ook nooit PThUnie 19
Onderzoek laat zien: kerk kan niet zonder muziek
Door Hanna Rijken
Het is een wonderlijk moment
kleurige liedbundel die de Interker-
om iets te schrijven over het
kelijke Stichting voor het Kerklied
Kerkmuziek Onderzoek Neder-
heeft samengesteld in opdracht van
land. De Protestantse Kerk in Ne-
verschillende
derland (PKN) heeft plaatselijke
de PKN, de Remonstrantse Broe-
kerken dringend geadviseerd om
derschap en de Algemene Doops-
niet meer te zingen in de kerk;
gezinde Sociëteit, in een later sta-
dit om verspreiding van het co-
dium sloten onder andere ook de
ronavirus te voorkomen. Veel ge-
Nederlands Gereformeerde Kerken
lovigen en kerkleden ervaren dit
en de Gereformeerde Kerken vrij-
als een groot gemis. Gezien de
gemaakt aan. Spoedig na het ver-
uitkomsten van het onderzoek is
schijnen van het Liedboek zagen
dat ook geen verrassing.
diverse andere liedbundels het licht.
kerken,
waaronder
Het opvallende is dat deze bundels In 2019 heb ik, vanuit mijn onder-
meer vanuit één ‘nestklank’ zijn sa-
zoeksaanstelling aan de PThU, sa-
mengesteld. In 2015 verscheen de
men met Wim Houtman van het
bundel Hemelhoog op initiatief van
Nederlands Dagblad een landelijk,
het Evangelisch Werkverband bin-
kerkbreed onderzoek uitgezet naar
nen de PKN in samenwerking met
kerkmuzikale praktijken in Neder-
het
land. Uit welke bundels wordt er ge-
Beraad en de Confessionele Vereni-
zongen? Hoe wordt de zang bege-
ging. Twee maanden later verscheen
leid? Zijn er veranderingen geweest?
een nieuwe, herziene editie van Op
Welke betekenis heeft muziek? Hoe
Toonhoogte vanuit de Hervormd Ge-
ziet het muzikale landschap in pro-
reformeerde Jeugd Bond (HGJB). In
testants Nederland er vijf jaar na het
hetzelfde jaar werd ook Zangen van
verschijnen van het Liedboek - zin-
zoeken en zien - oecumenische lied-
gen en bidden in huis en kerk uit?
bundel gepubliceerd. Deze bundel
Confessioneel
Gereformeerd
richt zich met name op oecumeni-
20 PThUnie
De aanleiding van het onderzoek
sche basisgroepen en ecclesia’s. Een
was dat het in 2018 precies vijf jaar
jaar later, in 2016, werd de bundel
geleden was dat het Liedboek ver-
Weerklank gepresenteerd, bedoeld
scheen. Het Liedboek is een veel-
voor kerken van het gereformeerd
belijden. Een spannende vraag was:
Vrijwel alle respondenten geven
meente gaat. Dit kan soms spanningen
hoe zouden de verschillende bun-
aan dat er in hun gemeente iets
opleveren.
dels ingang gaan vinden? Dat bracht
veranderd is op het gebied van
ons op het idee om vijf jaar na het
muziek. Bij die veranderingen zijn
Het blijkt dat er in Nederland een enor-
verschijnen van het Liedboek een
de onderlinge verschillen groot. Ik
me diversiteit is op het gebied van mu-
landelijk onderzoek op te zetten
noem enkele voorbeelden, los van
ziekpraktijken, en de discussies en ver-
waarin de muzikale ontwikkelingen
de invoering van liedbundels: ‘we
anderingen die daarbij horen. Maar wat
centraal staan
zijn ritmisch gaan zingen’, ‘de aan-
opvallend is: de vraag naar de betekenis
schaf van een piano’, ‘er is een band
van muziek is over de hele linie van ker-
Vragenlijst
gekomen’, ‘de oprichting van een
kelijk Nederland als uit één mond beant-
In 2019 hebben we een online vra-
kindercantorij’, ‘er is een worship
woord. Vrijwel alle respondenten geven
genlijst uitgezet en bijna zeshon-
leader aangesteld’, er zijn ‘door-
aan hoe belangrijk muziek is. In alle
derd gemeenten en parochies uit
deweekse vespers’, ‘sing-ins’, of
denominaties wordt muziek als onmis-
de volle breedte van kerkelijk Ne-
‘Top2000-vieringen’ ingevoerd. Als
baar benoemd. Respondenten zeggen
derland – 21 denominaties – deden
we de ontwikkelingen binnen de
bijvoorbeeld: ‘Zonder muziek zou ik niet
mee aan het onderzoek. Van iedere
PKN samenvatten, zijn twee tenden-
meer naar de kerk komen’ en ‘Ik zou
gemeente vulde de voorganger of
sen zichtbaar. Aan de ene kant is er
geloven niet uithouden zonder zingen’.
pastoor, de musicus of de scriba de
een ontwikkeling zichtbaar richting
De betekenis van muziek vat men samen
vragenlijst in. Ongeveer de helft van
de evangelische liedcultuur met
in termen als ‘van onschatbare waarde
de deelnemende gemeenten kwam
aandacht voor lichte muziek, bands
voor de geloofsbeleving’, ‘onontbeer-
uit de PKN. We hebben de PKN
en worshipleaders. Het valt op dat
lijk’, ‘cruciaal’ en ‘essentieel’, ‘belangrijk
onderverdeeld in verschillende mo-
deze ontwikkeling ook in de gere-
als middel tot lofprijzing van God’. Ook
gelijkheden, zoals algemeen, evan-
formeerde gezindte geregeld wordt
het verbindende karakter van muziek
gelisch-luthers,
gereformeerd.
genoemd. Aan de andere kant zien
wordt genoemd, zowel de onderlinge
Het voert te ver om hier uitgebreid
we een beweging richting oecu-
verbondenheid als de verbinding met
in te gaan op alle muziekpraktijken
menisch-protestantse
In
God. Muziek beschrijft men als ‘een
en ontwikkelingen in Nederland.
deze ontwikkeling worden koor- en
voertuig’ dat de ziel omhoog beweegt
Ik focus nu op de twee laatste vra-
cantorijpraktijken genoemd, meer-
naar God. ‘Muziek helpt om te naderen
gen van het onderzoek, namelijk de
stemmige zang, gezongen liturgie,
tot het geheim van Gods liefde.’
vraag of er de afgelopen tien jaar
vespers en evensongs. In een deel
iets veranderd is op muzikaal gebied
van de PKN zijn beide tendensen
Dit artikel is een bewerking van een uit-
en de vraag naar de betekenis van
aanwezig: respondenten geven dan
gebreider artikel dat in Muziek & Liturgie
muziek.
aan dat het om een pluriforme ge-
is verschenen.
of
liturgie.
PThUnie 21
22,23,24 oktober 2021 Terschelling
Ge
lo ven in
beweging
RESERVEER IN JE AGENDA: Inspiratiefestival - Terschelling - 22,23,24 oktober 2021
Meer weten? Kijk op www.inspiratiefestivalterschelling.nl
Gratis De beste winkelwagenmunt die u kunt wensen De simpelste handelingen zijn voor mensen met een reumatische aandoening niet zo eenvoudig… Voor díe mensen zet ReumaNederland zich in. Op heel veel manieren. En ook met deze (gratis) winkelwagenmunt/sleutelhanger. Ook handig voor mensen zonder reuma die ons werk willen steunen. Vraag de gratis winkelwagenmunt aan op reumanederland.nl/winkelwagenmuntje IBAN: NL64ABNA 0433 533 633
22 PThUnie
Voltooid verleden column tijd Ciska Stark Van jonge mensen en dingen die voorbijgaan Het lijkt een zo onschuldig virus in vergelijking met dat andere: het nostalgievirus. Zichtbaar in opmars voor wie Marktplaats onder de favorieten heeft staan. Ik ben er al jaren mee besmet maar werd gedwongen me af te vragen hoe je die hang naar retro, vintage en spullen die herinneren aan een vervlogen tijdperk waarin ik jong was, moet duiden. Het begon als spaarzaamheid. Decennia voor opruimgoeroe Marie Kondo haar evangelie van overzichtelijke kasten en lege laatjes predikte, waren mijn student huisgenoten en ik al trots op onze tweedehands geluidsinstallatie, dito stoelen en zelfs een tweedehands strijkbout. De één ruimt op, de ander vangt op. Waarom zou je betalen voor iets nieuws als je het bijna voor niets kunt krijgen? Scheelt meteen een stukje afvalberg. Ook later bleef ik behoren tot het gilde van ‘meuk is leuk’ en kringlopen als hobby voor een speelse inrichting met vleugje retro. Mijn hart gaat open bij spullen uit de jaren zeventig met een overdosis aan oranje en bruin. En ik ben niet de enige, zo blijkt uit stijgende prijzen op vintage websites. Mijn eigen oranje imperium breidt zich inmiddels zozeer uit dat het blijkbaar tegenwicht vereist. Haarfijn legt huisgenoot uit dat een hang naar nostalgie staat voor restauratieve tendensen, gebrek aan creativiteit en valse verheerlijking van het verleden. Nostalgie is feitelijk een crisis in het aanvaarden van de eigen tijd. En angst voor de toekomst. Daar heb ik natuurlijk niet van terug. Maar is het werkelijk heimwee naar vroeger en onzekerheid over de toekomst dat de vleespotten van het verleden zo aan mij trekken? Gelukkig zag ik het onlangs in een ander licht. De eerste sleutel was de betekenis van de kleur oranje. Die blijkt te staan voor energie, vitaliteit en optimisme. Niet zo gek dat we daar vatbaar voor zijn in deze tijd. De tweede sleutel was de inauguratie van president Joe Biden in Washington. Net zo waardig als de president zelf, sprak dichteres Amanda Gorman over een toekomst voor Amerika die alleen bestaat wanneer mensen weer bruggen willen bouwen in een land waarvan zij verklaarde dat het niet definitief gebroken is, maar slechts ‘unfinished’. In de toespraak van de oudere Biden en de jongere Gorman proefde ik dezelfde toonsoort van oranje. Daaronder lag echter een fundament van vintage, dat nodig was om waarden en verlangens te mobiliseren. Die dieperliggende waarden stonden voor eenheid en samenhorigheid, voor dienstbaarheid en opoffering. Ze werden opnieuw ingekleurd met een vitaal oranje. Ik weet dat een flirt met nostalgie gevaarlijk kan zijn. Voor je het weet verheerlijk je de verkeerde dingen. Maar zolang er jonge mensen zijn die oude waarden vrijmoedig vernieuwen, is deze wereld niet gebroken, maar slechts ‘unfinished’. Daarom houd ik ook van theologie. Lekker vintage, maar altijd met het oog op een nieuwe en duurzame inrichting.
Dr. Ciska Stark is universitair docent homiletiek aan de vestiging Amsterdam en directeur Onderwijs van de PThU. PThUnie 23
Korte nieuwsberichten
Mechteld Jansen treedt terug als rector Met ingang van het academische jaar 2021-2022 zal Mechteld Jansen terugtreden als rector van de PThU. In de tussenliggende periode wordt gezocht naar een opvolger, aan wie Jansen graag met alle zorgvuldigheid het rectoraat zal willen overdragen. Gehecht aan en vergroeid met de PThU, die volgens haar alles in zich heeft om een stabiele en dynamische factor in het theologische landschap te zijn, neemt zij deze stap met vertrouwen. ‘Ik heb dit besluit in alle rust en overtuiging kunnen nemen’, zegt Mechteld Jansen: ‘Je groeit naar zoiets toe. Nu ik het zevende jaar in ga als bestuurder, voelt het als een natuurlijk moment om het stokje over te geven, ook al is het iets eerder dan mijn formele tweede bestuurstermijn eindigt. De PThU is bestuurlijk in zeer goede handen bij Kees Boele en straks, naast hem, bij een nieuwe rector, die de academische theologie op de kaart houdt en verder uitbouwt. Het strategisch traject en de onderwijsherziening kunnen afgerond worden en dan onder een nieuwe aansturing hun werkelijk beslag krijgen. Dat is ook voor een nieuwe rector het goede moment om het over te nemen.’ Andere projecten Jansen geeft aan dat zij graag persoonlijk nog een aantal jaren wil wijden aan andere projecten, die wat langer denk- en schrijfwerk vragen. Haar besluit behelst dan ook een vervroegd emeritaat van het hoogleraarschap op de leerstoel missiologie. De coronacrisis heeft die beslissing mede beïnvloed. Reflectie op een werkzaam leven en de betekenis daarvan brachten haar tot de keuze om meer vrijwillig tijd en aandacht te gaan besteden aan duurzame relaties, kerk en samenleving. ‘Het zal me straks niet gemakkelijk vallen om al de mooie dingen van de PThU los te laten, maar sinds ik hierover helderheid heb en geef, weet ik dat er voor de PThU en voor mij ook steeds weer nieuwe goede wegen zijn.’ De Raad van Toezicht heeft bij monde van de voorzitter, mr. J.P.H. Donner, gereageerd op het voornemen: ‘De Raad van Toezicht heeft kennis genomen van het voornemen van de rector, professor dr. Mechteld Jansen, om aan het begin van het volgend academisch jaar terug te treden als rector en als hoogleraar met emeritaat te gaan. De Raad betreurt het vervroegd terugtreden van professor Jansen maar heeft alle begrip voor haar persoonlijke beweegredenen daarvoor. De Raad wil hier en nu reeds haar dank uitspreken voor het vele dat professor Jansen voor de PThU heeft betekend en nog zal betekenen. Tot haar vertrek zal het college van bestuur naar verwachting immers nog de besluitvorming over een nieuw instellingsplan en de onderwijsherziening afronden en de verschillende werkzaamheden die daaruit voortvloeien in gang zetten.’ De nieuwe rector zal komen uit de kring van hoogleraren die voor ten minste 80% van de werktijd in vaste dienst aan de universiteit zijn verbonden.
24 PThUnie
PThU helpt gemeenten zichzelf onder de loep te nemen
Hoe gaat het met u? De Protestantse Theologische
Hoe het werkt? De kerkelijke gemeente kan via nieuwkerkelijk-
kerken een veranderingstraject in gang kunnen zetten. De PThU vindt
Universiteit biedt sinds
peil.nl het NKP-pakket aanvragen,
het belangrijk om plaatselijke
1 februari een ‘gezondheids-
met daarin enquêteformulieren en
gemeenten op deze manier van
scan’ aan, die een beeld geeft
een handleiding om de scan
dienst te zijn, zegt de godsdienst-
van de vitaliteit van de plaatse-
plaatselijk te organiseren. De
socioloog: ‘Dat is deel van onze
lijke kerk. Waar zitten de
enquête kan door gemeenteleden
roeping.’ Maar er zit ook een breder
kwaliteiten? Wat zijn de kansen
zowel fysiek als online worden inge-
doel achter dit aanbod: ‘In
en de kwetsbaarheden? Is de
vuld. De enquêtes worden verwerkt
Nederland is nauwelijks kwantitatie-
gemeente naar buiten gericht?
en geanalyseerd door specialisten
ve informatie beschikbaar over
‘Dit zelfonderzoek helpt je als
van de universiteit. De gemeente
christelijke gemeenschappen. Door
gemeente om te zien wat je in
krijgt vervolgens een rapport van
deze data te verzamelen voor
huis hebt’, vertelt initiatiefne-
28 pagina’s toegezonden met
wetenschappelijke analyse, kunnen
mer dr. Marten van der Meulen,
daarin de resultaten van het
we een landelijk beeld schetsen van
universitair docent godsdienst-
onderzoek en een overzicht van
hoe kerken er voor staan. Die kan
sociologie aan de PThU. De scan,
hoe de eigen leden het kerkzijn, op
dan de basis vormen voor allerlei
getiteld Nieuw Kerkelijk Peil
een groot aantal terreinen, beleven.
vervolgonderzoek, bijvoorbeeld op
(NKP), is een instrument voor
De scan kost € 350,- per gemeente
het gebied van pastoraat.’ Ook een
het ontwikkelen van beleid voor
plus € 3,- per enquêteformulier.
internationale vergelijking wordt
de langere termijn.
dan mogelijk, omdat de NKP het Pilot
model volgt van de in Australië
Een pilot onder dertig kerkelijke
ontwikkelde en in vele landen
gemeenten in 2019 leverde
toegepaste Church Life Survey
enthousiaste reacties op. Van der
(CLS).
Meulen: ‘Het invullen is al een vorm van vernieuwing. Sommige kerken
Het onderzoek is nadrukkelijk niet
maakten er echt een feestje van,
alleen gericht op gemeenten in de
met een invulsessie na de kerk-
Protestantse Kerk in Nederland,
dienst. Stukje taart erbij.’
maar kan ook door gemeenten van
In aansluiting op de scan gaat de
andere kerkgenootschappen
universiteit een begeleidingsaanbod
worden aangevraagd.
ontwikkelen, waarmee plaatselijke PThUnie 25
permanente educatie
Cursusaanbod PThU
Interimopleiding is ‘ontdekkingstocht naar je eigen mogelijkheden’ Interimpredikant – het is een vak apart. Je werkt in een kerkelijke gemeente, maar zonder er werkelijk deel van te worden. Je bent er om een conflict op te lossen, een fusietraject te begeleiden, te helpen bij het uitzetten van een nieuwe koers. En dan ga je weer, op naar een volgende opdracht. Steeds meer gemeenten doen een beroep op zo’n interimmer. Daarom biedt de PThU vanaf januari 2022 voor de zevende keer haar basisopleiding interimpredikant aan. Wat leer je daar? En wat kun je er mee? PThUnie vroeg het aan twee deelnemers van de huidige opleiding, die in september 2019 van start ging. Jasper van Schaik is predikant van de Andreaskerk in Dordrecht, Mirjam Hulzebos in de gemeente Britsum, Koarnjum en Jelsum, net boven Leeuwarden. Beiden kozen bewust voor de basisopleiding. Hulzebos werd geïnspireerd door het fusieproces in haar eigen gemeente, dat door een externe adviseur was begeleid. ‘Ik vond het heel plezierig dat er een buitenstaander bij het proces betrokken was. Het was intens en lang niet altijd leuk, maar het was nuttig en we hebben een goede nieuwe start kunnen maken. Dat maakte mij nieuwsgierig naar wat mijn eigen kwaliteiten op dat gebied zouden zijn. Ik had de intuïtie dat het wel bij me zou passen.’ Het vooruitzicht van iets meer professionele afstand tot haar werk sprak haar ook aan: ‘Ik ben met hart en ziel gemeentepredikant, maar ik woon en werk hier al heel lang. Ik ben vergroeid met de mensen met wie ik werk. Daar zitten hele mooie kanten aan, maar het maakt het ook zwaarder soms.’ Ook Van Schaik zocht een andere manier om met zijn ambt bezig te zijn. ‘Ik stelde mezelf vaak de vraag: waartoe ben ik hier en nu geroepen? Ik ben iemand die graag iets wil met een gemeente. Daar ben ik ook weleens te drammerig in geweest.’ Die onrust maakte dat hij in 2018 vastliep in zijn werk. ‘Dat werd mijn moment voor herbezinning, ook op mijn eigen functioneren als predikant.’ Hij zegt gefascineerd te zijn door beleidsontwikkeling en het wezen en de functie van organisaties: ‘Voor ik theologie ging studeren, heb ik nog een poosje organisatiekunde gestudeerd. Die eerdere studie heeft me geholpen een kerk ook als een organisatie te zien. Deze opleiding zou een manier kunnen zijn om het ambt van predikant in te vullen op een manier die nog beter bij me past. Zo kan ik predikant zijn en dicht bij mezelf blijven.’ De steeds terugkerende vraag naar zijn roeping kreeg zo een nieuwe focus: ‘De opleiding is nodig, er is behoefte aan. Het hele kerkelijke landschap is in beweging.’
26 PThUnie
Speeltuin Beiden zijn enthousiast over de basisopleiding. ‘Het is leuk om met een groep te leren’, vertelt Hulzebos: ‘Wat werkt en wat werkt niet? Je leert van elkaar: iedereen benadert zo’n casus op een eigen manier. Dat is een mooi inzicht: er is meer dan één weg om uit een problematische situatie te komen.’ Ze noemt het een ‘speeltuin’, waarin zaken ook mogen mislukken: ‘Het is een ontdekkingstocht naar wat je zelf in huis hebt. Ik leer mezelf als predikant beter kennen.’ Van Schaik roemt de breedte van de opleiding: ‘Je maakt gebruik van inzichten en methodes uit de organisatiewetenschap, de agogiek, sociale wetenschappen, maar tegelijk is in de casuïstiek de theologische dimensie volop aanwezig.’ Als interimpredikant ben je beslist niet alleen een manager, benadrukt hij: ‘Je bent ook herder. En daar doet de opleiding recht aan.’ Kan hij een voorbeeld geven? ‘We bespreken veel casussen die werkelijk hebben plaatsgevonden. Dan blijkt eigenlijk altijd dat er ergens een opening lag. Dat is Gods leiding. Dat kun je niet managen. Maar alleen door systematisch aan het werk te gaan, creëer je een ruimte waarin die opening zichtbaar wordt.’ Visitekaartje Wat is het belangrijkste verschil tussen een gemeente- en een interimpredikant? Van Schaik: ‘Als interimmer ben je veel meer een voorbijganger. Je krijgt een specifieke opdracht mee en een beperkte periode om die uit te voeren. Er is meer distantie tot de gemeente. Bij de opleiding wordt voortdurend benadrukt dat je een perspectief van zelfstandigheid en vrijheid houdt. Je moet geen onderdeel van het conflict worden, of van de geschiedenis die daartoe heeft geleid.’ Maar tegelijk ga je ook een verbinding aan, vult Hulzebos aan: ‘Die geestelijke component speelt altijd mee. Als geestelijk begeleider bij een conflict heb je een andere positie en een andere inbreng dan, zeg, een professionele mediator. Je wilt jezelf ook laten zien als geestelijk leider. Ik zou als interimpredikant ook willen voorgaan. Dat is een visitekaartje van hoe ik in het geloof sta en met de Schrift omga.’ Gemakkelijk zal het werk niet zijn, weten beide predikanten. ‘Als het om een simpel probleem gaat, dan is er geen interimpredikant nodig’, aldus Van Schaik: ‘Maar het mooie is wel dat uit zo’n conflict iets goeds kan komen. Dat leer je ook bij de opleiding: in weerstand en wrijving vind je de energie voor vernieuwing. Mijn perspectief op conflict is hierdoor veranderd. Het gaat niet alleen om de vraag: hoe krijgen we dit de wereld uit? Maar ook: wat kunnen we hiermee? Soms vraag je je af waarom mensen ergens zo’n punt van maken. Als je ze daar naar vraagt, dan help je ze een verlangen te formuleren. En zo kom je verder.’ De basisopleiding interimpredikant gaat van start in januari 2022 en bestaat uit verschillende meerdaagse trainingen. De opleiding is bedoeld voor predikanten en kerkelijk werkers. De prijs komt te liggen tussen € 5000,- en € 5500,-, waarvan € 1800,- vergoed wordt in het kader van de Permanente Educatie. Ook is een subsidieaanvraag bij fondsen mogelijk.
PThUnie 27
permanente educatie
Cursusaanbod PThU
Goed plan! Wat is het beste advies dat je kreeg in het afgelopen jaar? Grote kans dat dit advies je in eerste instantie irriteerde. -‘Ja zeg, zie je dan niet dat ik dat hier nou juist probeer te doen?’ -‘Zal best, maar denk je dat ik daar tijd voor heb?’ -‘Ja dat werkt voor jou, maar zo zit ik nou eenmaal niet in elkaar.’ -‘Je hebt helemaal gelijk, maar… help! Ik weet gewoon niet hoe ik dat zou moeten doen!’ De kracht van een goed advies is soms niet eens de aangedragen ‘oplossing’, maar dat het jouw blinde vlek adresseert. Sinds je er op gewezen bent, hoor je jezelf ineens praten, merk je hoe vaak je eigenlijk die neiging hebt, ben je je er ineens meer van bewust dat iets je inderdaad bijzonder goed af gaat, of besef je plotseling in wat voor patronen je terechtgekomen bent. Zo’n advies is vaak het begin van verandering, ontwikkeling – of in elk geval van de behoefte daaraan. Die ontwikkeling is een proces dat vraagt om zelfreflectie, om perspectiefwisseling, om gesprekken en nog meer fantastische eye-openers of pijnlijke waarheden. In feite is dat ook het geval bij een ontwikkelingsplan of studieplan. Als professional word je geacht er één op te stellen en er zijn mooie formats voor. Maar ik denk dat het voor niemand een simpele ‘invuloefening’ is als je vragen voorgeschoteld krijgt als: waar ben je goed in? Hoe kijk je naar je eigen functioneren? In welke richting wil je je ontwikkelen? Wat vragen de ontwikkelingen in de kerk van jou en wat wil je daarvoor nog leren? Dat kunnen lastige vragen zijn. Bijvoorbeeld omdat het zo uitgekristalliseerd nog niet is. Of misschien omdat zulke vragen ver af staan van jouw beleving van ambt en roeping. Omdat je de rust niet vindt om erover na te denken. Of omdat het confronteert omdat je het wel weet maar zo weinig verandering lijkt te bereiken hierin. Even jezelf in twee A4-tjes beschrijven en heruitvinden – je kunt het vaker gedaan hebben maar het blijft een klus… Toch is een studieplan juist daarom waardevol. Het gaat er niet om dat zo’n plan ‘nou eenmaal bij de procedure hoort’, maar het opstellen ervan is al een vorm van groei en ontwikkeling. Je oefent je in zelfreflectie, wordt je bewuster van je behoeften en waarden. Juist de gedachten en ideeën die daarbij weerstand oproepen, blijken het vaak waard om te onderzoeken. En het actief bezig zijn met hoe je kunt gaan verdiepen en ontwikkelen kan ook veel energie geven. Een advies dat ik zelf kreeg toen ik bezig was met dit soort vragen was: praat eens met anderen. (‘Ja hallo, ik doe de hele dag niet anders!’) Ja, ik praatte natuurlijk heel veel met anderen, maar niet over hoe ze mij zagen, waar zíj potentie zagen. Intussen kan ik zeggen: dit werkt! Het levert fijne en pittige, maar hoe dan ook helpende gesprekken op. Misschien is het opstellen of evalueren van een studieplan voor jou ook een goede aanleiding voor dat soort gesprekken, bijvoorbeeld met collega’s, naasten, mensen die je zelf als een voorbeeld ziet. Veel wijsheid en (een wat stimulerende weerstand) gewenst! Jorien Holsappel P.S. Met het cursusaanbod willen we graag aansluiten bij jullie ‘studieplan’ en ontwikkelbehoeften. Hoe kunnen wij daarover met jullie in gesprek zijn of inzicht in krijgen? Reacties zijn welkom via j.c.holsappel@pthu.nl 28 PThUnie
greep uit het aanbod Veelkleurig zingen De Adem van de Geest (spiritus/pneuma) bezielt, inspireert en verbindt. Maar hoe breng je zoveel verschillende muzikale en theologische werelden met elkaar in gesprek? Welke spiritualiteiten ontdekken we in het Liedboek, zingend en luisterend, zowel in de muziek, als in de taal en theologie? Wat is de functie van muziek in de liturgie? Welke betekenis heeft muziek voor (al dan niet kerkelijke) participanten en hoe hangen muziek, ervaring en geloofsbeleving met elkaar samen? Door samen deze vragen te verkennen, ontdek je handvatten om in muziek(keuze) de eenheid of de veelkleurigheid van de gemeente tot zijn recht te laten komen. Docenten:
START
10 MEI
dr. Hanna Rijken en prof. dr. Maarten Wisse.
Doorn | Kosten € 600,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 22 maart
Contextueel Bijbellezen en bibliodrama In deze tweedaagse cursus staat de rol van de bijbel voor de spiritualiteit van de predikant centraal. De docenten introduceren twee methodes van omgaan met de Bijbel, die tot doel hebben dat er een intense verbinding tussen de Bijbeltekst en het persoonlijke leven tot stand komt: contextueel Bijbellezen en bibliodrama. Thema van de gekozen Bijbelteksten is voeding door God/Christus, waarbij lichamelijke en spirituele voeding geen tegenstellingen zijn, maar in elkaars verlengde liggen. Docenten: prof. dr. Klaas Spronk en prof. dr. Annette Merz.
Doorn | Kosten € 600,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 17 maart
Predikant in het dorp Hoe kunnen lokale dorpskerken, in een context van krimp en individualisering, betekenisvol zijn? Hoe staan mensen met de dorpskerk in verbinding, als het gaat om people, place en practices? Hoe verhouden gemeenten zich tot hun sociale en culturele omgeving en welke verbindingen kan de dorpskerk aangaan met andere, kerkelijke en niet-kerkelijke instellingen in het dorp of in de wijdere context van het dorp? Wat betekent dit alles als het gaat om leiding te geven en beleid te ontwikkelen in dorpskerken? In deze tweedaagse cursus gaan we in op deze vragen die in veel gemeenten in landelijke gebieden spelen, en bijzondere uitdagingen stellen aan het
START
17 MEI
START
14 JUNI
predikantschap. Docenten: prof. dr. Henk de Roest en dr. Jacobine Gelderloos.
Doorn | Kosten € 600,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 14 april
Hedendaagse spiritualiteit Waar godsdienstsociologen dertig jaar geleden het verdwijnen van religie uit de westerse samenleving aankondigden, blijkt dat spiritualiteit springlevend is. De vraag is hoe dit veld van nieuwe spiritualiteit zich verhoudt tot het geloof van kerkgangers. Brengen zij hun ‘spirituele’ bezigheden zelf in verband met hun geloof of juist niet? Kunnen zij hierover praten in hun kerkelijke gemeenschap? (Hoe) ga je zelf in en je werk om met niet-christelijke inspiratiebronnen van spiritualiteit? In de cursus wordt aan de hand van teksten en beelden een duiding gegeven van het (post)moderne veld van spiritualiteit. Docent: dr. Gé Speelman.
START
16 JUNI
Doorn | Kosten € 600,- | 2 ECTS | Inschrijven voor 27 april
PThUnie 29
www.parkinsonfonds.nl
De ziekte van Parkinson is nóg ongeneeslijk. Steun daarom wetenschappelijk onderzoek.
Hoofdweg 667A, 2131 BB Hoofddorp - Telefoon: 023 - 5540755 - E-mail: info@parkinsonfonds.nl - IBAN: NL10ABNA0504201530
Van pastorie naar eigen woning?
Wij geloven in betrokken advies
Van Kooten Financiële Raadgevers is gespecialiseerd in hypotheekaanvragen voor predikanten. Bent u (kandidaat) predikant of emeritus en zoekt u een eigen woning en bijbehorende financiering? Neem dan contact op met ons kantoor. Er is meer mogelijk dan u denkt.
Klanten beoordeling via advieskeuze.nl
www.vankooten.nu/predikant van kooten Transparant tot in de puntjes Financiële Raadgevers
30 PThUnie
info@vankooten.nu | Tel: 033 - 747 00 20 | www.vankooten.nu
logo 18/3/2021
Voor aanmelden en meer informatie kijk op pthu.nl
Bachelorvoorlichting Theologie 18 maart 2021 19:30 - 20:30 Geïnteresseerd in theologie? Kom naar onze bachelorvoorlichting en ontdek waar je je als toekomstig theoloog mee bezig houdt. Meld je aan!
bouwstenen: het logo, de kleuren, de typografie, de
n. Op alle communicatiemiddelen en uitingen wordt de de hand van deze bouwstenen. Medio 2012 is er een
Deze vindt u terug in deze huisstijlgids.
Master voorlichtingsdag online 25 maart 2021 20:00 - 21:00 Denk je erover om een masterstudie te gaan doen of te vervolgen aan de PThU? Kom dan naar onze mastervoorlichting. Hier krijg je alles te horen over de inhoud van de masters en kun je al je vragen stellen.
olgende
25/3/2021
loof.
punt
et de
eze
31/3/2021
Dagje college lopen Nieuwsgierig naar de studie theologie aan de PThU? Kom een online college volgen! Je volgt samen met eerstejaars studenten uit de bachelor een college over ethiek in het christendom en de islam.
een wijder
d in het door
den steeds
Preken in coronatijd Wat betekent de coronacrisis voor het preken? Welke thema’s bespreek je in een coronapreek? Hoe maak je contact met hoorders op internet? Deze en andere vragen komen aan bod op deze online bijeenkomst voor predikanten uit Nederland, Hongarije en Roemenië.
merkt
t de
an
13/4/2021
ntreert
n
ische
25-28/ 10/2021
3
Internationale conferentie PThU ‘Negotiating Good Life in Times of Crisis: Voices of Theology and Religious Studies’ is de titel van deze conferentie over het ‘goede leven’. Met veel bijzondere sprekers uit binnen- en buitenland en een panel van ‘young theologians’, onder wie Ruben van Zwieten, Martijn Stoutjesdijk, Thandi Soko en Almatine Leene.
PThUnie 31
Hoe vaak loop je niet achteloos een trap op of af? De Zuid-Koreaanse kunstenaar Do Ho Suh maakt met zijn installaties van transparante stoffen monumenten van deze transitional spaces: tot in detail legt hij deze verbindingsplekken vast. Zijn werk doet me denken aan het concept liminaliteit: het oude lijkt voorbij, maar het nieuwe is ook nog niet helder. Deze coronatijd zou je zo’n tussentijd kunnen noemen, ook voor wat betreft het leven van de kerk. Staircase-III (2010) inspireert me om tussentijd niet te beschouwen als verloren tijd, maar als in zichzelf wezenlijk belangrijk: het is een tijd om hier en nu te oefenen. In hoop en vertrouwen in het leven dat komt. Nadine van Hierden
Do Ho Suh, Staircase-III, 2003/2010 Installatie Museum Voorlinden Fotografie: Antoine van Kaam © Do Ho Suh, courtesy Lehmann Maupin Gallery, NY