Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit jaargang 14 | speciale uitgave augustus 2020
Blijven hopen theologie in crisistijd
Frits de Lange en Theo Boer:
‘We zijn ruw overvallen door de dood op de stoep’ De coronacrisis heeft laten zien hoe kwetsbaar we zijn. En dat heeft ook voordelen, zeggen ethici Frits de Lange en Theo Boer van de PThU. Een dialoog over ouderdom en de waarde van het leven.
Blijven hopen
Theo Boer: ‘We denken in
dat het minder erg is als je op je
Nederland veelal negatief over
tachtigste doodgaat dan op je
ouderdom. En dan heb ik het niet
veertigste. Maar wat mij betreft is
alleen over wat Jort Kelder zegt,
het leven voor iedereen een
maar ook over veel ouderen zelf. Zij
absoluut gegeven. Je leeft en
zeggen: ik maak wel plaats voor
daarna ben je dood. Daar zit geen
jongeren. Die negatieve visie op
meer of minder bij. Elk mens is tot
ouderen vindt een vruchtbare
zijn laatste adem de moeite waard.
bodem in de voltooid leven-
Ook op de ic.’
discussie die we al jaren voeren: als
Theo Boer: ‘Dat ben ik toch niet
je boven de zeventig bent, dan is
met je eens. Als iemand op zijn of
het welletjes. Het liberale deel van
haar tachtigste overlijdt, dan is dat
de bevolking geeft je groot gelijk
tragisch. Maar ik vind het echt
Blijven hopen. Dat is het thema van
als je er dan uit wilt stappen.
minder erg dan wanneer iemand
deze speciale editie van PThUnie.
Desnoods met door de staat
op zijn of haar veertigste overlijdt.
Met theologen binnen en buiten de
gereguleerde hulp.’
Het leven heeft ook een
universiteit blikken we in dit nummer
Frits de Lange: ‘Maar dat was in
spanningsboog.’
terug op een heftige periode die nog
2016. Ik heb het gevoel dat die
Frits de Lange: ‘Ik ben nu 65. Als
niet echt achter ons ligt. Maar we
discussie aan het leeglopen is.
er gekozen moet worden tussen
kijken ook vooruit. Wat moet anders?
Tijdens deze crisis is er helemaal
mijn leven en dat van een veertiger,
Wat kan beter? Waar liggen kansen?
geen sprake van voltooid leven of
dan zeg ik ook: laat mij maar gaan.
Er valt genoeg te hopen, zo blijkt uit
van zelfbeschikking.’
Ik offer mezelf wel op. Maar ik wil
de diverse bijdragen. Hoop op
Theo Boer: ‘Dat klopt. Die
voorkomen dat anderen dat voor
genezing. Op betere tijden. En soms
discussie is ingehaald door de
mij beslissen. Ik heb zelf een mooi
gewoon op een omhelzing.
corona. We zijn ruw overvallen
leven gehad, en ik wil nog graag
door de gedachte dat de dood
twintig of dertig jaar door, maar als
opeens op de stoep kan staan.’
dat er niet inzit, denk ik: oké,
Frits de Lange: ‘Maar de discussie
jammer dan.’
over de waarde van een leven is
Theo Boer: ‘Maar als iemand van
daarmee niet verdwenen. We
25 datzelfde zou zeggen, dan vind
hebben de neiging om te denken
ik dat toch een lastige. Ik was
De redactie
2 PThUnie
laatst op een begrafenis van een
De realiteit is nu dat je blij mag zijn
aanraken.’
vriendin van 94. Dan zeg je na
dat je niet naar adem hapt op de ic.
Frits de Lange: ‘Daar kan ik alleen
afloop toch tegen elkaar: dit was
Er zit iets van waarde in de ervaring
maar amen op zeggen. Maar ik zie
geen tragisch overlijden. En dat
dat het leven op de dood
niet zoveel verschil tussen corona
zeg je bij iemand van 44 wel. Maar
bevochten moet worden. Het leven
en de milieucrisis: beide vertellen
ik ben het met je eens dat we die
is niet zomaar, het leven is
ons dat we deel uitmaken van een
waardering op geen enkele wijze
bijzonder.’
kwetsbaar systeem. Het ene
moeten laten meetellen bij de
Frits de Lange: ‘Corona heeft
moment tel je je zegeningen, het
beslissing of mensen mogen leven.
onze kwetsbaarheid aangetoond.
andere moment vervloek je je
Iemand die 84 is heeft veel meer
En dat besef kan helpen bij het
geboortedag. Voor mij is Job de
uit het leven kunnen halen dan
omgaan met die nog veel grotere
spirituele held in deze crisis. Als de
iemand van 42. In die gedachte zit
schok die ons te wachten staat: de
Ontzagwekkende alle
wel iets aantrekkelijks, maar je
klimaatcrisis. Elke oplossing die we
natuurkrachten op Job afstuurt,
kunt het niet hanteren van
bedenken om uit deze crisis te
doet deze er het zwijgen toe. Hij is
buitenaf. Het kan zijn dat iemand
komen, moet groen zijn. Dit is een
onderdeel van wat er gebeurt en
van 84 zijn of haar hele leven pech
kairos-moment. Nu de wereld even
dat weet hij. Daarmee is hij zowel
heeft gehad en pas nu gelukkig
stil staat, kunnen we op een
theologisch als ethisch een
aan het worden is.’
nieuwe manier weer in beweging
voorbeeld voor mij.’
Frits de Lange: ‘De coronacrisis
komen.’
Theo Boer: ‘We zijn ethici om te
brengt de dood weer dichterbij.
Theo Boer: ‘Zo maakbaar is het
praten over hoe dingen anders
Maar dat besef moeten we nu niet
allemaal niet, denk ik. Natuurlijk:
kunnen. Maar als theologen willen
religieus gaan exploiteren. Als het
never waste a good crisis. Ik hoop
we op existentieel vlak leren van
tussen leven en dood gaat, dan
dat het vliegen heel duur gaat
wat ons is overkomen.’
kies je voor het leven.’
worden. Maar voor de rest... Ik
Theo Boer: ‘Maar niet tot elke
twijfel een beetje aan de positieve
prijs. Ik ben blij dat de
mogelijkheden die zo’n crisis biedt.
pleitbezorgers van human
Ik zou vooral hopen dat wij deze
enhancement – de goeroes die
crisis theologisch, spiritueel en
voorspellen dat we honderden
existentieel zien als aanleiding om
jaren oud kunnen worden –
ons gelukkig te prijzen dat we
inmiddels een toontje lager zingen.
leven, dat we elkaar mogen PThUnie 3
Hoe gaat het? ‘Preken vanuit de ervaring van mensen’ Toen de persconferentie kwam, waren ze er klaar voor. Een speciaal crisisteam nam de dagelijkse leiding over van de Bussumse wijkkerkenraden, korte lijntjes met de lokale omroep maakten mogelijk dat al vlot een wekelijkse kerkdienst kon worden uitgezonden. De contacten onderling gingen digitaal: een dagelijkse ‘hart onder de riem’ email, een online café op de woensdag. ‘Zoveel daadkrachtige mensen in de gemeente... Dat valt je toe’, verzucht dominee Riegonda van Welie van de Spieghelkerk. Ook haar eigen werk verschoof goeddeels richting Zoom, al bleek schermloos contact soms nog mogelijk. Zo maakte Van Welie
‘Je mist signalen’
regelmatig pastorale ‘anderhalvemeterwandelingen’ met steeds één gemeentelid of
Tijdens de lockdown maakte
stel. ‘Het fysieke contact met de gemeente miste ik heel erg’, zegt ze. Zoeken was
dominee Evelien Plaisier van de Protestantse
voor haar vooral de invulling van de preek: ‘Op de universiteit leer je bij de
Gemeente
Uitgeest-
Bijbeltekst te beginnen. De afgelopen periode heb ik het Bijbelrooster opzij
Akersloot iedere week een vlog. ‘Een preek
gelegd en ben ik begonnen bij de dagelijkse ervaring van mensen.’ Ze
was het niet, eerder een column’, legt ze uit: ‘Ik
herinnert zich een preek over ademhalen: ‘De adem verbindt geest en
begon bij mijn eigen ervaring. Over het
lichaam. Hoe dieper onze adem, hoe meer geworteld we in
ochtendgebed dat ik elke dag bid. Over de
onszelf zijn. In crisistijd gaan we soms voorbij aan onze
natuur die gewoon doorgaat. Over de tijd die
eigen kracht. Wat hebben we aan capaciteiten in
anders voelt. En mijn eerste vraag was altijd:
huis om in deze moeilijke tijd staande
hoe gaat het met jullie? Daar kwamen wel reacties op, per telefoon en
te blijven?’
mail.’ Desondanks voelde
‘Jezus is sterker dan de dood. Dat gaf me rust’ In het zwaar getroffen Heerde kreeg ook dominee André van der Graaf corona. Vijf weken lag hij in isolatie, vertelt hij: ‘Ik was alleen nog maar lijf. Steeds benauwd, overal pijn. En ik ben er nog steeds niet: het virus is heel taai. Ik zit heel veel thuis en heel veel stil.’ Er is een hoop om op te reflecteren, merkt Van der Graaf: ‘Predikant is een zijnsberoep. Je wilt wat betekenen. Je wilt meehuilen, je wilt mensen hoop bieden vanuit het Evangelie. Ik had het gevoel dat ik tekortschoot tegenover families die aan het rouwen waren. Dat draag ik nog steeds met me mee.’ Bang voor de dood is hij niet geweest, zegt hij. De laatste zondag voor zijn ziekte had hij gepreekt over Jezus die op het water loopt. ‘Dat beeld heb ik heel sterk voor ogen gehad tijdens mijn ziekte. Jezus is sterker dan de dood. Dat gaf me rust: welke kant het ook opgaat, Jezus is overwinnaar. Wat ik andere mensen altijd heb voorgehouden, klopte voor mijzelf ook. Daar ben ik dankbaar voor. Het werkt gewoon, weet je.’
4 PThUnie
‘We stonden in overlevingsmodus’ Wat doen we bij ‘code zwart’? Anco van der Vorm, geestelijk verzorger en ethicus van het Zuyderlandziekenhuis in Heerlen, zat vanaf het begin in het overlegteam dat zich bezighield met scenario’s voor als er te weinig ruimte op de ic zou zijn. ‘Intellectueel was dat uitdagend’, vertelt hij: ‘Maar het drukte ook op me. Het is een akelig idee dat je tussen patiënten zou moeten kiezen. Daar is niks theoretisch aan: het gaat om leven en dood.’ Die situatie werd in Heerlen niet bereikt, maar op het hoogtepunt van de crisis lag de ic helemaal vol en had het ziekenhuis honderddertig coronapatiënten in huis: ‘We dachten: straks krijgen we hier toestanden zoals in Italië. Het zijn allemaal hulpverleners hier. Die willen niets liever dan mensen helpen, maar wat als dat straks niet meer kan?’ De gv’ers hebben dan ook veel aandacht besteed aan de ondersteuning van hun collega’s, vertelt hij: ‘Er werden op de ic ook medewerkers van andere afdelingen ingezet, die dan tijdens één avonddienst drie mensen zagen overlijden. Dat is heel pittig geweest.’ De omgang met de patiënten zelf was soms onwerkelijk: ‘Veel coronapatiënten op de ic werden in slaap gehouden. Je kon weinig gesprekken voeren. Contacten met de familie gingen telefonisch.’ Dat laatste heeft hij misschien wel het moeilijkste gevonden, zegt hij: ‘We stonden in overlevingsmodus. Maar als dit weer gebeurt moeten we echt zorgen dat we de familie in de buurt kunnen hebben. Dat is voor iedereen – patiënten, verpleging, de patiënt zelf – veel beter.’
haar
wekelijkse
videoboodschap
behoorlijk als eenrichtingsverkeer: ‘Ik miste de gemeenschap. Samen vieren was altijd een gegeven. Nu waren gemeenteleden het grootste deel van de tijd uit beeld.’ Ook pastoraal was dat nadelig, vertelt Plaisier: ‘Het informele circuit viel weg. Je mist signalen. Een gezicht dat ontbreekt in de kerkbanken, een opmerking over iemands welzijn in de marge van een vergadering...’ Ze vond het geen leuke tijd, geeft ze toe: ‘Je houdt zoiets vol vanuit de gedachte dat het tijdelijk is. Je bent geen predikant geworden om elke week een vlogje te maken.’
‘Niet zingen? Dat kun je vergeten’ Onlangs heeft ze voor het eerst weer een cliënt gesproken, ‘in het echt’. Na maanden van YouTubevieringen en videobellen was dat een verademing, zegt Alida Groeneveld, geestelijk verzorger bij ’s Heeren Loo in Ermelo. Ze werkt met mensen met een verstandelijke handicap, een wat vergeten groep tijdens deze coronacrisis, vindt ze. Persoonlijke beschermingsmiddelen waren mondjesmaat beschikbaar, en dat bij een doelgroep voor wie contact zo belangrijk is. Groeneveld: ‘De regels voor kerkdiensten zijn helder, maar voor onze cliënten werken ze niet. Je kunt wel zeggen: we zingen niet, maar dat gaat gewoon niet gebeuren. En die anderhalve meter afstand kun je ook vergeten.’ Groeneveld noemt de afgelopen periode ‘pittig’, zeker voor het zorgpersoneel: ‘Sommige cliënten zijn heel ziek geweest, een aantal is overleden. Dat gaat je als medewerker niet in de koude kleren zitten.’ Bij de cliënten was er in het begin veel stress, later werd vooral verveling een probleem, zeker bij de jongeren: ‘We hebben regelmatig een nieuwsbrief gemaakt, met links naar grappige filmpjes. Om de moed erin te houden.’
(Foto: Sylvia Huisman | clickflash.nl)
PThUnie 5
interview
met Erica Meijers
‘Hoe gaat het met je? Meer hoef je niet te vragen’ Soepbussen, broodfietsen, koffiepunten, voedselbanken, kredietloketten... Erica Meijers heeft diverse inspirerende voorbeelden paraat hoe kerken tijdens de coronacrisis in actie kwamen. Maar dat is niet het hele verhaal, zegt de universitair docent diaconaat aan de PThU.
Meijers: ‘Veel kerkelijke gemeenten
opvang verplaatst naar het
aandacht te geven, zwaaipastoraat,
zijn dit voorjaar behoorlijk naar
kerkgebouw zelf, waar genoeg
ontbijtjes rondbrengen op
binnen gericht geweest. De focus
ruimte is: ‘Na twee weken draaide
paasochtend... Maar wat je in eigen
leek op de kerkdienst te liggen: hoe
de inloop weer.’ Op diverse plekken
kring doet, kun je ook uitbreiden.
krijgen we die weer voor elkaar?’
is het zo gegaan, weet Meijers, die
Denk aan de mensen die extra hard
Erg jammer, vindt ze: ‘Het is toch
samen met haar collega Thijs Tromp,
getroffen zijn: ouderen, daklozen,
doodzonde als je als kerk vooral in
bijzonder hoogleraar diaconaat aan
ongedocumenteerden.’ Maar hoe
het nieuws komt omdat zingen
de universiteit, onderzoek doet naar
doe je dat concreet? Klein beginnen,
besmettelijk blijkt te zijn? Vieren is
de gevolgen van de coronacrisis
adviseert Meijers: ‘Ga gewoon eens
ontzettend belangrijk, maar het is
voor het diaconaat. Diaconale
buiten rondlopen, zonder agenda,
nooit een doel op zich. We vieren
organisaties waren inventief om hun
zonder doel. Ga op een bankje in
omdat we onderweg zijn naar Gods
werk onder de meest kwetsbaren
het park zitten en kijk om je heen.
koninkrijk. En die inzet in de
voort te kunnen zetten, aldus
Als je stilstaat, valt je op wie er nog
samenleving hoort daarbij.’
Meijers. Netwerk DAK bijvoorbeeld
meer stil staan. De mensen die alle
opende een noodfonds, met inleg
tijd hebben, zijn meestal ook de
Aan haar eigen gemeente, de
vanuit diverse fondsen, waarmee
mensen die het niet voor de wind
Nassaukerk in Amsterdam, is sinds
heel veel dak- en thuislozen
gaat. Die ga je dan opeens zien.
jaar en dag een inloop voor dak- en
geholpen werden. STEK in Den
Praat met iemand, leg een contact:
thuislozen verbonden,
Haag is geld gaan voorschieten aan
hoe gaat het met je? Meer hoef je
georganiseerd door Stichting
mensen die geen toegang meer
niet vragen. Voor je het weet heb je
Kerk&Buurt. Toen de lockdown van
hadden tot de gebruikelijke kanalen:
een waslijst aan relevante
kracht werd, moest ook daar de
‘Typische voorbeelden van noodhulp:
onderwerpen waarmee je als
boel dicht: ‘Maar vervolgens drong
korte lijntjes, dicht bij de mensen.’
kerkelijke gemeenschap een
het besef door dat dit niet kon.
6 PThUnie
volgende stap kunt zetten.’
Deze mensen hadden geen eigen
Zwaaipastoraat
Daarmee bewijs je niet alleen
plek om zich terug te trekken. De
Kerken hebben zich de afgelopen
anderen, maar ook jezelf als kerk
inloop weer open krijgen had dus
maanden creatief betoond in het
een dienst, aldus Meijers: ‘Een
prioriteit.’ Na overleg met politie,
bereiken van de eigen leden, weet
gemeenschap die alleen naar binnen
GGD en kerkenraad werd de
Meijers: ‘Belcirkels om mensen extra
kijkt, droogt op.’
‘We zijn zenders geworden’ Vier coupletten is vaak wel genoeg. En hosties zijn hygiënischer dan brood. Tijdens lockdown leer je van alles bij, merkte Eward Postma, predikant van de Laurentiuskerk in Ginneken en docent beroepsvorming aan de PThU.
1. Ken je beperkingen
Zo bleek het belangrijk dat er vóór de
‘Je moet het doen met de expertise
dienst iets te horen is: een
die je in huis hebt. Wij kenden in de
aankondiging, orgelmuziek... Als
gemeente niemand die een
iemand de uitzending tien minuten
kwalitatief goede YouTube-uitzending
van te voren aanzet, moet er geen
kon verzorgen. Een professioneel
stilte zijn. Afwisseling is essentieel. Bij
bedrijf was te duur. Dus hebben we
de Bijbellezing hebben we gekozen
ervoor gekozen om niet met beeld te
voor twee verschillende stemmen,
werken. Zo werd het een voortzetting
een beetje zoals bij een hoorspel; bij
van de kerkomroep, maar iets meer
een lied is vier coupletten meestal wel
ingericht als een radio-uitzending.
genoeg. Ook tempo is iets om op te
Gemeenteleden die er toch graag
letten: met zingen moet je oppassen
beeld bij hadden, hebben we
dat je niet te veel vertraagt, bij de
verwezen naar de uitzendingen van
preek merkte ik dat ik sneller moest
onze buurgemeente in Breda.’
praten dan normaal.’
2. Wees realistisch
4. Ga door
‘Ik heb mezelf voortdurend de vraag
‘We zijn niet afgeweken van het
gesteld: wie bereiken we nu
leesrooster. Exodus en werkelijkheid
eigenlijk? Daar heb ik nog steeds
lieten zich goed in elkaars licht
vieren. We hebben de inrichting
geen antwoord op. Een online
verstaan. De Bijbellezing gaf
van de kerk aangepast en zitten
kerkdienst is alsof je een steentje in
voortdurend stof tot nadenken over
meer rond de tafel. We delen
een ravijn laat vallen. Je denkt: hoor
kerkzijn in deze wereld, over
voorlopig alleen brood – geen
ik ‘m nou? Dat merk ik ook bij
eerbied, over de zorgzaamheid die
avondmaalsbrood, maar hosties.
collega’s: we zijn zenders geworden.
de samenleving kleurde. Het maken
Voor het aanreiken gebruiken we
Interactie en gelijkwaardige rollen zijn
van een overdenking was voor
een suikertang. Het is een beetje
tijdelijk onmogelijk. Je moet zenden.’
mijzelf heel belangrijk omdat het
klinisch maar het went.
me bij de les hield. Ik denk dat heel
Gemeenteleden waren zo blij! Ze
3. Blijf alert op wat beter kan
veel mensen blij waren als ze hun
waren verrast hoeveel het ze deed
‘We deden de kerkdiensten met een
werk konden blijven doen. Zo was
om weer in de kerk te komen. Het
groepje van zes: twee voorgangers,
het voor mij ook.’
is belangrijk om te merken dat dit in de geloofsbeleving zo
drie zangers en een organist. We hebben steeds geprobeerd ons in de
5. Doe wat er echt toe doet
nadrukkelijk meedoet. Mee door
luisteraar te verplaatsen. Hoe maak je
‘Nu de maatregelen zijn versoepeld,
het gebouw beseffen we dat de
de beleving thuis zo goed mogelijk?
zijn we weer de maaltijd gaan
dienst groter is dan wijzelf.’
colofon
Dit is een speciale uitgave van PThUnie, het magazine van de Protestantse Theologische Universiteit. Redactie Theo Boer, Esther van Beem (adviseur), Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest, Klaas Spronk (hoofdredacteur), Trudy Struijs Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, 088 3371 866, communicatieadvies@pthu.nl Vormgeving en realisatie Verloop drukkerij (Alblasserdam) Fotografie Mike van Bemmelen, Sylvia Huisman (clickflash.nl), Ton van Kattenbroek ISSN-nummer 1876-9233.
PThUnie 7
door Maarten Wisse
Waar is God in de coronacrisis? God is overal, toch? Beeld je in: al die duizenden mensen in Brazilië in de sloppen wijken die getroffen worden door de ziekte en niet de privileges hebben die wij hebben. Maar toch ook: beeld je de collega in die begin maart corona kreeg en nu van het ene onderzoek naar het andere gaat, een zwaar revalidatietraject in moet omdat ze maar niet van de gevolgen afkomt. Bij momenten maakte corona mij heel moe. God is wellicht overal, maar corona was ook overal in mijn beleving. Het was als met rouwen. Toen ik voor het eerst een naast familielid verloor, voelde ik voor het eerst hoeveel energie dat kostte, ook op momenten dat ik er niet aan dacht. Mijn ervaring tijdens de lockdown leek daarop. Ik kon het niet meer uit mijn systeem krijgen. Het vrat aan me, ook als ik met iets anders bezig was. Misschien karakteriseert dat voor mij het beste waar God voor mij was en is in de corona-crisis. God en corona zijn er voor mij allebei, ook als ik niet aan ze denk. Ze zijn overal. Daarom kan ik niet zoveel met theologische manieren om God een beetje uit de buurt van corona te houden. Ik begrijp dat het veel mensen troost geeft om te bedenken dat God corona niet wil. Op een bepaalde manier is dat ook zo, godzijdank ja! God zit zich niet met een sinistere grimas te verkneukelen over al die mensen die besmet worden en aan de ziekte sterven. Hij zit ook niet met een vroom kwezelsgezicht relaxed voor zich uit te kijken vanuit de vaste wetenschap dat hij een hoger doel heeft waarbinnen dit virus nu eenmaal onvermijdelijk is. Maar als God er helemaal niets mee te maken heeft, waar moet ik dan heen met mijn ervaringen? Tegen wie moet ik dan klagen of zuchten? Zit er dan soms ergens een gnostisch demiurgje in een hoekje van het universum te genieten van zijn succes? Of worden we gegamed en zit er net als in allerlei scifi-films een of andere kwade genius achter een reusachtig dashboard de pandemie te managen? Ik houd het dan toch maar liever bij de geloofsbelijdenis van Nicea: ‘Ik geloof in één God, almachtige Vader, schepper van hemel en aarde, van alle zienlijke en onzienlijke dingen.’ Niet dat ik dan alles wel begrijp en alles tot één of ander nuttig hoger doel kan terugbrengen. Verre van dat. Maar ik weet wel waar ik moet zijn: God is overal! Er is niets in die hele wereld, zienlijk of onzienlijk, wat niet door deze ene God is geschapen. Naast deze ene God is er niet nog één of andere superpower of een supervirus dat een gooi naar de macht kan doen, hoe machtig die nu ook zijn. Ik kan en mag die ene God ter verantwoording roepen, wakker schudden (Ps. 44:23), ik mag op hem hopen (Job 13) en ik kan bij hem schuilen (Ps. 16:1).
Prof.dr. Maarten Wisse is hoogleraar dogmatiek aan de PThU.
2 september
Symposium ‘Theologie in crisistijd’ Hoe geeft theologie woorden aan de maatschappelijke vragen die een crisis aan de samenleving stelt? Wat betekenen in crisistijd begrippen als solidariteit, maakbaarheid en nabijheid? Welke vragen leven er, welke gevoelens en angsten zijn er en welke redenen tot hoop? Op 2 september gaan theologen van de PThU onder leiding van presentatrice Jacobine Geel hierover in gesprek met Hubert Bruls, voorzitter van het Veiligheidsberaad. Het symposium wordt vanaf 12.45 uur live uitgezonden via Facebook en YouTube. Volg ons op sociale media voor meer informatie.