Issuu

Christian Bärtschi

Illustrationen: Kurt Nyffenegger

Inhalt Vam Wätter

Der hundertjerig Kalender

Gedicht: Ds Jahr

Di inzelne Maaneta

Jenner (Januar) – ds topplet Gsicht vam Janus

Hornig (Februar) – dä wa z churz choe ischt

Merze (März) – Im Märzen der Bauer …

Abrele (April) – ä lunischa Kärli …

Meie (Mai) – der «Wonnemaanet»

Braahet (Juni) – zwüschen Ustig u Summer

Höuwet, Höumaanet (Juli) – Geh aus, mein Herz … 43 Uugschte (August) – Hochsummer

Herbschtmaanet (September) – äs herbschtelet …

Wymaanet (Oktober) – Die dritte Zeit …

Wintermaanet (November) – Grautön

Chrischtmaanet (Dezember) – Widergeburt vam Liecht

Nachwort

Autor und Illustrator

Derzue: Was us der Sicht vamene «Haus-Calender» us em Jahr 1842 i jedem Maanet der Gsundhiit förderlig u dem Wohlbefinde nützlig ischt.

Vam Wätter Wie ischt ächt ds Wätter moere? Das ischt iini van de hüüfigschte Fraage van üüsne Ferielüt gsy, wan im Summer in iim van üüsne Hüslene hii Ferie gmacht. Si hiin drum wele wüsse, ob sis ächt chönnte waage, z moendrischt än Usfluug uf Entschlige ol uf e Bunderspitz z mache. Mengs Jahr hinderenandere hiin di glyche Lüt bin üüs Ferie gmacht, Lüt us em Underland, us Bääre, Basel, Zürich ol süscht umha haar. Wier hii ne den oppa d Milch gliferet, van üüsne Chuelene, wan im Schnitte bärgli gsümmeret hii. Bin där Glägehiit het sig de jewylen äs Gsprääch ergää. Si hii van üüs wele wüsse, was äso nes Bärgpureläbe ds Jahr düür beinhalti. U wier hiin im Gägezuug den oppa wele vernäh, wien das sygi in der Stadt bin äso ne Huuffe Lüt z läbe. U wen de fürschig nug Chind in üüsem Aalter ume Wääg gsy sy, su het ma de angends ä Fade zunenandere gfunde. U mengischt bischt de fascht nät us em Stune usa choe, i waas fur underschidlige Wälte ma gläbt het. U glych het ma sig gägesytig verstande, o wen üüseriima gadelbodmeret het u sii iima uf Underlenderisch gantwortet hii. Schliesslig sys fascht nume Schwyzerine u Schwyzer gsy, u hie u da hets ä tütschi ol ä wältschi Familie derby ghabe. Aber jitz zum Wätter. Jeda Taag, wen ig d Milch bbracht ha, het mig der Heer us La Chaux-de-Fonds i bbrochnigem Tütsch gfragt, was ds Wätter weli. «Wie ist der Wetter morgen?», het er wele wüsse. Was han ig chöne säge? Wier hii denn nug ä ki Radio ghabe u ki Wätterpricht 4

chöne lose. Un ä Profet bin ig o nät gsy. Aber äs het äs par Wätterregli gää, wan i mer gmerkt ha. Ig ha drum guet glost, wen der Atte ol der Grosatt am Aaben albe der nääscht Taag planet hii – u das ischt ja vam Wätter abghanget! Ig han den albe vur em Feriengascht der Wätterprofet gspilt, u ma den oppa ä Trääf ggää. Un erstunlig mengischt han ig rächt uberchoe, ds Wätter ischt äso ytroffe, wien igs vorusgsiit ha. Bim Abschiid na vier Wuche het mig der Monsieur grüemt u gsiit: «Nur einmal in diesen Ferien hast du eine falsche Prognose gestellt …» Natürlig bin ig da grad toll gmiinta gsy! Fur üüs Purelüt isch es wichtig gsy vuruszseh, wie sig ds Wätter oppa entwicklet. Grad im Summer, bim Höuwe, hescht gääre gwüsst, ob d sollscht meje ol nät, ob d sollscht schochne, Heinze mache ol ob d der Walm chascht la lige, oni dass d Angscht muescht haa, äs wätteri umhi dry. Ir bessere Stube ischt oppan ä Wätteruhr (Barometer) ghanget, wa meh ol minder zueverlässig ds Wätter vorusgsiit het. Wen der Ziiger gäge «schöe» grückt ischt, hescht gwüsst, jitz chascht ma trüuwe, äs würt (ol blybt) hübsch. U mengischt, wen är sig nät rächt het wele bewege, hescht äs bitzi drand müesse pöpperle … Uf d Wätteruhr hescht gyng oppa toll chöne gah. Ig fur mig ha mer sälber än Art va Wätteruhr bbaschtlet: Mit eme Tanneschti, wan ig a d Wand aagnaglet ha. Äs frys bewegligs Zwygli ischt uf ii Syta usi gstande, wa sig je nach Luftf üechtigkiit uuf un aab bewegt het. Og dermit het ma prabiert, d Wätterentwicklig chöne voruszsäge. 5

Aber ds Wichtigscht ischt gsy, dass d gyng der Himel, d Wolke, der Näbel u d Windverhältnis beobachtet hescht. Je wacher dass d der Himel gstudiert hescht, desto sicherer syn dynner Vorussaagi gsy. Van üüs uus hescht der Niese i syr ganze Pracht gseh. U du hescht gwüsst, was es ghisse het, wen er ä Huet, ä Chrage ol ä Däge us Näbel ghabe het. Du hescht og gwüsst, was ds Aaberoot u ds Morgeroot fur ä moendrig Taag bedüttet het. U wen am Aabe der Näbel dur ds Taal ynhagschlichen ischt u sig inere schöe grade Linie de Bärge na glaageret het, de hescht gwüsst: Am nääschte Taag isch es de schöe. Anderersyts, wes ne zu uförmige Pööggeni zerschrisse het, de isch es fur ds Wätter äs schlächts Vorziiche gsy. Der Atte het o gyng druf ggugget, obs der Näbel am Aabe zwüschem Schwandfäl u dem Gsüür schöe ynha leet ol obs ne zrugghet. Das het ma gsiit, was z erwarte gsy ischt fure nääscht Taag: Wes der Näbel het ynhaglaa, ischt ä schöena Taag z erwarte gsy. Dernäbe hescht nug uf mengs andersch müessen achte. Oppa: Wet bim liide Wätter Höuw hescht liges ghabe u d Agerschti uf em Walm umhatanzet sy, de het ds Wätter wele bessere. Aber we statt Agerschti Ggaggera umha gfloge sy, de isch es nät schoendligs gsy. Wyter: Wes am Morge im frische Stuffel kis Tou ghabe het, hets de gäären am Namittag ol Aabe grägnet. Äs ischt og kis Schöewätterziiche gsy, wen uber Taag Reh, Füx ol anderi schüchi Wildtier sig usserhalb vam Wald ziigt hii un oppa nug brüelet u Lut va sig ggää hii. U we ds Gvicht schon am Morge früej zrugg zum Stall z techle choe ischt u van de 6

Flüügen u Breme fascht ufgfrässe worden ischt, de het ma gwüsst: äs chöni den oppa iis gwittere. Mi siit ja oppa: Zum Glück chöne d Mentsche ds Wätter nät sälber mache. Wie cheemi das og usa? Ä Tiilne isch es z warm, ä Tiilne z chalt … In andere (ussereuropäische) Kulture ghört ma oppa va sogenannte «Rägemacher»: Medizinmana (ol -frouwi), waas offembar chöne z rägne mache, wes z trochen ischt. Aber ob das würklig funktioniert? Bin üüs bchennt ma mynes Wüssens nüt söttigs. Aber mengischt, wes lang nät wollt hübsche ol rägne, tüe tiil Lüt oppa fur Rägen ol Suneschyn bätte. Mengischt sogar var Chanzla aha – nät numen i katholische Gägete. Obs öppis füütriit? Wes nüt nützt, su schads imel sicher nüt. Aber äbe: Ses allne Lüte rächt z mache, sygi ä Kunscht. Da hiigi imel og iinischt der Pfarrer ir Sunntigsbredig nan ere Tröcheni schüüchter na Räge bbättet. Ds ander Frouweli hiigi du ufbegärt u gsiit: Aber nät scho moere, äs hiigi äbe nug äs Wäschli z tröchne … Äs git sicher nug ä Huuffe ander aalt Wätterregli. Mi müessti nume bin aalte Adelbodmerlüt nahifraage. Aber: Bruchts di Regli hüt uberhupt nug? Hüt, waan iima am Fernseh, am Radio ol ir Zytig d Wätterentwicklig fascht stündlig vorusgsiit würt? My Miinig: Äs wee schaad, wen di natürlige Wätterbeobachtigi u Vorussaage vergässe wurde. Ä Bitz Gschicht, Kulturgschicht geengi derby verloere.

Der hundertjerig Kalender Myn Atte het nät vil uf Gschribnigem ghabe. U wes nät andersch ggangen ischt, het d Mueter dra müesse. Är ischt halt nug mit der aalte tütsche Kurrentschrift ufgwagse, wien är sa i syre Schuelzyt glehrt het. Die allerdings het er läserlig u kunschtvoll gschribe, sys Läbe lang. Natürlig het er di nüwi Schuelschrift og chöne läse, aber sa z schrybe het er sig nüwschti gweigeret. Usser der Bibli, wa uf em Bäächli uber em Chuchitisch ihres Plätzi ghabe het, isch es oppa nug der Anziiger gsy, wan är regelmässig gläse het, der «Anzeiger für das Amt Frutigen». Dä ischt allerdings nume iinischt ir Wuche, gyng am Frytig, mit der Poscht choe. Drind ischt ma oppa uber Buwpublikatione informiert worde, uber Märita u Ziichnigi … Aber og Zivilstandsnachrichte het ma da publiziert, dernäben ä Huuffen Inserat u süscht nug vil Uberflüssigs. Og gäge ne Zytig het sig der Atte lang gwert; schliesslig het er sig due la erweiche – nät zlescht uf Druck van üüs Chind –, der «Spiezer»1 z aboniere. Aber vilicht og wyl denn grad wäldpolitisch vil los gsy ischt; ig sine derby oppa a Korea-Chrieg (1950–53), wan og bin üüs mit grossem Interässe ischt verfolgt worde. U nug öppis andersch het ir Hushaltig nät törffe fehle: der Kalender, d «Brattig», wan under em Name «Der Hinkende Bote» i fascht allne Hushaltigen aazträffe gsy 1 «Volks-Zeitung» Spiez, die damals meistgelesene Zeitung in unserer Gemeinde

ischt. In dä Kalender het ma ufgschribe, wend äs wichtigs Ereignis stattgfunde het: Geburti, Hochzyti, Todesfäll – aber og Date, wa d Purery betroffe hii: wend äs Chueli gchalberet het u wends umhi zueglaa worden ischt, wend ma äs Tierli gchuufft ol verchuufft het, wend ma ds Süwli gmetzget het, wend ma mit dem Höuwen aagfange u wend ma fertig worden ischt. Og uber ds Wätter het dä Kalender Uskunft ggää: mit dem sogenannte «Hundertjerige Kalender». Mi isch dervaa us ggange, dass sig ds Wätter all hundert Jahr im Groessen u Ganze widerholt. Di Voruussage sy vur alem im Summer wichtig gsy, we ma uf ds schöe Wätter fur z Höuwe planget het. Äs ischt aber og hie wie bi mengem andere äso gsy: Mengischt hets gstume u mengischt nät! Än aalta Hus-Kalender us em Jahr 1842 Vur Jahre han ig äso nen aalta Kalender gfunde. Ig wiis nät meh, va waan ig ne ha. Är ischt afen äs bitzi verhudleta gsy, u van äs par Syte hii Stückeni gfehlt. Mi het gmerkt: Är isch zu syre Zyt sicher toll bbrucht worde. Wyl er fascht am Zerkyie gsy ischt, han ig ne due afe nüw la binde. Uf der eerschte Syte het er sig äso vorgstellt: Neuer auf Hundert Jahr gestellter vollständiger HausCalender, welcher auf das Jahrhundert nach Christi Geburt von 1801 bis 1901 mit vielem Fleiss eingerichtet

ist. Vormals gestellet durch D. Mauritius Knauer2, Abt zum Kloster Langheim. Für jeden Hausvater nützlich zu gebrauchen. Nebst einer feinen Anweisung, was von Monat zu Monat durch das ganze Jahr in der Haushaltung zu thun sey. Zu finden bei Chr. Blaser, Buchbinder, in Langnau, 1842. Im Wytere läse wer uf der zweite Syten öppis ubere Nutze u Zwäck van däm «Calendarium»: Bericht wegen diesem neuen Calender. Der immerwährende Calender des gelehrten Mathematikers, D. Maur. Knauers, ist vor Alters auf hundert Jahre verfertiget und mit vielem Nutzen gebraucht worden. Diese Arbeit gehet aber mit dem Jahr 1801 zu Ende. Um nun denjenigen Liebhabern, welche diesen immerwährenden Calender auch in dem neuangehenden Seculo zu gebrauchen wünschen, ein Genüge zu leisten, hat man denselben mit möglichstem Fleiss auf einander folgende Jahre zugerichtet, mit Beybehaltung der von dem ersten Autor angenommenen Ordnung, und ohne in seiner eigenen Arbeit etwas abzuändern. Wir empfehlen diesen neuen hundertjährigen Calender jedem Liebhaber mathematischer Künsten zu geneigter Aufnahm.

2 Vam Mauritius Knauer (1613–1664) wüsse wer, dass är Abt vam Zisterzienserchloschter Langheim (D) gsy ischt, u zwar va 1649 bis 1664. Als Vorsteher van däm Chloschter het är u. a. ä hundertjeriga Kalender usgarbiitet («Calendarium Oeconomicum Perpetuum Practicum»), wa synner Mönche dermit hii söle ds Wätter chöne voruussäge.

Nan däne Usfüerige chunnt nug än usfüerligi «Vorred», wan ig hie nume uszugswys zitiere: Weilen einem fleissigen Hausvater sehr viel an dem gelegen, dass er wisse, wie zu fruchtbarer Erbauung der Aecker und Weinberg jährlich die Witterung falle, nemlich ob ein kaltes oder warmes, trockenes oder nasses Jahr sey, wie lang die Kälte im Frühling sich hinaus strecke, wie bald im Herbst sie einbreche, oder was dergleichen mehr ist, welches zwar die Calendermacher jährlich mit anziehen, aber wie es die Erfahrung lehret, oft wenig der Wahrheit gemäss ist. Nun ist durch lange Anmerkung und Erfahrung befunden worden, dass fast alle 7 Jahre, wo nicht in allem, doch mehrentheils die nemliche Witterung eintreffe, welches zweifelsohne denen Planeten, deren sieben sind, zuzuschreiben ist, welche umwechseln und ihrer Ordnung nach ein jeder ein ganzes Jahr regiert … Der Planeten aber seynd, wie schon bekannt, sieben, und zwar in folgender Ordnung: Der erste und oberste ist 1. Saturnus 2. Jupiter 3. Mars 4. Sonn

5. Venus 6. Merkurius 7. Mond

Will man nun die Witterung jährlich wissen, so muss man sehen, was jedes Jahr vor ein Planet regiere … Trifft nicht alles auf ein Nägelein zu, so wird sich das meiste befin11

den; doch ist dem allmächtigen Gott hierinnen kein Ziel und Maass vorzuschreiben, wann er um unserer Sünde willen strafen will, so geschieht es wider den natürlichen Lauf, und seynd seiner göttlichen Allmacht alle Gestirn und Elementen unterworfen. Nehme demnach der geneigte Leser dieses Werklein freundlich an und brauche es zu seinem Nutzen, indem von Feld- und Gartenarbeit, als auch von Fischerey und Hauswesen viel Guts darinn begriffen ist, und wünsche dazu, dass Gott als Erschaffer und Erhalter aller Dinge, uns und unsere Nachkommen in diesen Seculo und allzeit mit geist- und leiblichem Segen, und nach dieser Zeit mit ewiger Zufriedenheit begnadigen wolle. Wier gseh us däre «Vorred», dass üüser Vorfahre nät nume der «Hundertjerig» z Rat zoge hii, we si öppis uber d Zue kunft ol ubere Charakter vam Jahr hii wele wüsse. Vilmeh hii si sig nug mit dem ganze Kosmos verbunde gfüelt: under anderem mit de sibe denn bekannte «Planete», woby der Maane grad bin de püürligen Aarbiite ä besunderi Rola gspilt het. U wes den oppa iis anderscht usachoe ischt als erwartet, so het ma dem «allmächtige Gott» zuetruwet, dass ärs nug besser wiis als d Stärne u d Kalendermacher … ***** D Beschäftigung mit däne Kalenderfraage het mig derzue aagregt, uber ds Jahr als Ganzes un uber ds Wäse 12

van den inzelne Maanete nahizsine. Zu jedem Maanet han ig prabiert, äs par Gedanke z formuliere – zum Tiil us hüttiger Sicht, zum Tiil us der Sicht vam ehemalige Bärgpurebueb. Im Aaschluss a mynner «Maanetskolumne» zitieren ig Usschnitta us em aalte Emetaler-Kalender: d «Verrichtigi», wan in däm u däm Jahresabschnitt im Vordergrund stande. Derby giits um d Aarbiite, wan ere Purefamilie aafale: uf em Fäld, im Stall un im Garte. Är git aber og gueti Ratschleeg, wie ma sig in den inzelne Maanete z verhalte het punkto Gsundhiit u Wohlergehe.

Ds Jahr Der Ustig ischt my liebschti Zyt! Uuf wär jitz nug im Stübli lyt Der Ggugger rüeft, dur d Bluemematte Chascht du jitz lind u fürnäm watte Der Summer ischt my liebschti Zyt! S ischt Feriestimig, bisch du fyt Fur z Höuwe, z Luuffe ol z Spaziere Vam Morge früej bis nan de Viere? Der Herbscht, das ischt my liebschti Zyt! Wie nah ischt allz, wa süscht so wyt! Ä Künschtler het d Wäld uber Nacht Verwandlet in e Farbepracht Der Winter ischt my liebschti Zyt! Wes mengischt Taag u Nacht het gschnyt Su bischt am Morgen druuf erwachet Im Himelblau het d Suna glachet ***** Äso han ig das Jahr erfahre Als Chind, i myne junge Jahre Doch liider luuft hüt mengs verchehrt Mi het, tuuchts iim, nüt würklig glehrt:

Der Gletscher schmilzt, jahry, jahruus Der Strubel z gschouen ischt ä Gruus U Schnee? Wa nimmscht ne de nug haar? Är ischt hüür umhi Mangelwaar Drum hii wer Sorg zum ganze Jahr Obs ewig so blybt, ischt nät klar Trotz Gier na Gwinn u Vorwärtssträbe D Natur mues chönen uberläbe …

Di inzelne Maaneta

Jenner (Januar) – ds topplet Gsicht vam Janus Äs ischt hüt fur jedes Chind sälbverstentlig, dass ds Jahr mit dem eerschte Jenner aafeet. Der eerscht Taag im Jahr hiisst drum og: Nüwjahrstaag. Das ischt allerdings nät gyng äso gsy. Im römische Kalender isch der Jenner ursprünglig der elft Maanet gsy. Ds Jahr het mit dem eerschte Merzen aagfange; mi het denn gsinet, ds langsama Erwache var Natur nam Winter müessti doch der Jahresaafang sy. Das ligt allerdings wyt zrugg, schon im Jahr 153 v. Chr. isch der Kalender «reformiert» worde, u syder denn faat ds Jahr bin üüs mit dem eerschte Jenner aa. Der Name Jenner («Januar») giit ufe römisch Gott Janus zrugg. Dä ischt ir römische Mythologie der Gott vam Ygang un Aafang gsy. I sym Name ds Jahr aazfaa, ischt fascht uf der Hand gläge. Ä Bsunderhiit het dä Gott usziichnet: sys Toppelgsicht. Är het zwüü Gsichter ghabe: iis wan i d Vergangehiit zrugg gschouet, un iis wan i Zue k unft ggugget. Dermit het ma welen aadütte: Rückblick uf ds vergangena u Usblick uf ds nüwa Jahr. Der Rückblick het än durchuus kritischa söle sy. Voruus z gseh isch scho schwiriger gsy, aber äs het ima Glägehiit bbotte, gueti Vorsätz fur ds nääscht Jahr z fasse.