Skip to main content

Stroom - De wereld achter het stopcontact

Page 1

de wereld achter het stopcontact Probeer je leven eens voor te stellen zonder elektriciteit. Geen smartphone, geen koffiemachine, geen trein, geen licht en ook geen televisie. Donkere tijden. Toch was dat honderd jaar geleden voor de meeste mensen in Nederland nog heel gewoon. Toen deed elektriciteit haar intrede. Eerst hier en daar een generator bij een fabriek, en pas na de Tweede Wereldoorlog groeide er een sterk landelijk netwerk dat de groeiende welvaart ondersteunde. Maar nu moet alles anders vanwege de klimaatverandering en de bijdrage die grote centrales daar aan leveren. Daar komt bij dat het tijdperk van het aardgas ten einde loopt, zodat steeds meer mensen kiezen voor een elektrische verwarming met een warmtepomp en ook een elektrische auto. Zie hier de spagaat van de elektriciteitssector: de vraag naar elektriciteit neemt toe, maar grote centrales zijn uit de gratie. In de wereld achter het stopcontact voltrekt zich momenteel een ware omwenteling waarbij uit een wisselend aanbod van zonne- en windenergie een stabiele stroomvoorziening moet worden samengesteld. Vergelijk het elektriciteitsnet met een rups die verpopt. Het is wel zo'n beetje bekend hoe de metamorfose zal zijn, maar hoe het er in detail uit zal zien is nauwelijks voor te stellen. Een vlinder pompt zijn vleugels op, laat ze even drogen in de wind en komt dan met een paar slagen los om dartel te spelen met de wispelturigheid van zon en wind. Die kant gaat het ook op met de elektriciteitsvoorziening in de komende tien tot vijftien jaar. En hoewel het eindresultaat onzeker is, staat wel vast dat STROOM straks een stuk schoner, slimmer en dynamischer zal zijn dan nu. Rokende schoorstenen zijn dan iets uit de tijd van de stoomtrein.

STROOM de wereld achter het stopcontact

STROOM

STROOM de wereld achter het stopcontact LOU VAN DER SLUIS JOS WASSINK


2

STROOMstoring


Alles uit in de Bommelerwaard

3


Voorwoord

Stroom Stroom, of elektriciteit, is ontastbaar. Je ziet het niet, je hoort het niet. Toch is het zowel een krachtige bron van energie als een stille drager van informatie. We wekken er licht, beweging en warmte mee op, en steeds vaker is elektriciteit ook de drijvende kracht achter ons vervoer. Nederland is in honderd jaar compleet verslaafd geraakt aan stroom. Nu is het met stroom net als met gezondheid. Zolang het er is, staat niemand er bij stil. Maar zodra het wegvalt willen gebruikers weten wat er aan de hand is en eisen onmiddellijk herstel. Een paar jaar geleden maakten we het plan voor dit boek om het vakgebied van de elektriciteitsvoorziening, voor een breed publiek toegankelijk te maken. Samen met bevriende tekenaars Eric Verdult en Stephan Timmers, fotograaf Sam Rentmeester en vormgever Theo van Vliet zijn we aan die klus begonnen. We waren ons bewust van de verschillende stijlen, maar we beseften ook dat het publiek divers is en op verschillende manieren naar een boek kijkt. De een bekijkt liever foto's, een ander houdt van stripverhalen, of leest graag over onbekende werelden, in ons geval: de wereld achter het stopcontact. Nu is er is nogal wat aan de hand in die wereld. Het gebruik stijgt nog ieder jaar, grote centrales zijn uit de gratie, de productie van groene stroom heeft nog een lange weg te gaan, en dan is er nog het probleem van opslag. Kortom, de elektriciteitssector bereidt zich voor op een omwenteling, maar niemand heeft een masterplan. Ons initiatief voor een publieksboek over de wereld achter het stopcontact, en over de mensen en de bedrijven die er in werken, werd ondersteund door netbeheerders Alliander, Stedin en TenneT, door Siemens Nederland N.V. en Prysmian en door de TU Delft. Zonder hen had het boek er een stuk soberder uitgezien. Lou van der Sluis en Jos Wassink


8

STROOM de wereld achter het stopcontact


Inhoud

Het spoor terug - professor Feldmann ontdekt de wereld achter

11

het stopcontact

1 STROOMstoring / Alles uit in de Bommelerwaard

25

2 STROOMlevering / Nieuw licht in Nederland

31

Stroomopwaarts - opkomst van elektriciteit in Nederland

3 STROOMversnelling / Elektriciteit voor iedereen

47 55

Elektromagnetisme, dans van velden en deeltjes - Elektrische krachten houden de wereld bij elkaar - Veranderend elektrisch veld wekt magnetisch veld op - Veranderend magnetisch veld wekt elektrisch veld op - Stroom loopt door een draadje dankzij EM-velden

66 68 70 72

4 De ontdekking van STROOM / Elektronen in beweging

75

Het wonder van STROOM - de geschiedenis van elektriciteit

5 STROOMkring / Wat ons verbindt

87 97

6 STROOMtoestel / Elektrotechnische industrie in Nederland

115

137

De proef op de som - testen onder hoogspanning

7 TegenSTROOM / Opkomst van groene stroom

145

8 STROOMhandel / Fluctuerende prijzen, stabiel net

161

9 FlexSTROOM / Veranderingen voor huishoudens

175

9


12

Het spoor terug


Professor Feldmann ontdekt de wereld achter het stopcontact

13


30

STROOMlevering


2 STROOMlevering

Nieuw licht in Nederland Elektriciteit in Nederland begon zo’n tweehonderd jaar geleden als een kermisattractie. In een advertentie op de achterpagina van de Courant van Amsterdam in 1811 kondigde het Théâtre Français, de huidige Kleine Komedie, een optreden aan van de heer Bienvenu, professor in de proefondervindelijke natuurkunde.

‘Hij zal over ELECTRICITEIT handelen, hij zal een VUURWERK in het groot vertoonen; hij zal het nut aantoonen der nieuwelijks uitgevonden thermolampen; hij zal een ELECTRISCH BALLET vertoonen; alles volgens het daarvan publiek aangeplakt programma.’ 2

Elektriciteit, kortom, was een kwestie van Dames & Heren en van Spanning & Sensatie. Komt dat zien, komt dat zien. Ingenieurs kwamen er niet aan te pas, dat zou nog een eeuw duren. Het zijn woelige tijden in Nederland, dat op dat moment nog deel uitmaakt van Frankrijk. Pas in 1815 roept Willem I zich uit tot Koning der Verenigde Nederlanden. En in hetzelfde jaar wordt Napoleon verslagen in de Slag bij Waterloo. De politieke onrust tot het begin van de 19e eeuw wordt weleens als oorzaak aangemerkt van de technologische achterstand die Nederland dan heeft. De invoering van de stoommachine liep hier ver achter bij Engeland. Daar was in 1712 al een werkende stoommachine gedemonstreerd, in Nederland was dat pas 75 jaar later. Ondanks de inspanningen van het in 1769 opgerichte Bataafsch Genootschap der Proefondervindelijke Wijsbegeerte wilde het niet erg vlotten met de stoommachines. Het vernieuwingsgezinde Genootschap had met het stoomgemaal voor de polder Blijdorp laten zien dat stoommachines nuttig werk konden verrichten bij drooglegging, maar de 2

Alle krantenfragmenten uit www.delpher.nl

Nieuw licht in Nederland

31


De ballen van Watt In een poging om het revolutionaire potentieel van de stoommachine optimaal te benutten, vond de legendarisch ingenieur James Watt (1736-1819) eind achttiende eeuw zijn regelaar uit. Die zat zo ingenieus in elkaar dat het een eeuw duurde voordat James Clerk Maxwell een wiskundig model opstelde dat de werking van de Watt Governor adequaat beschreef. Een regelaar is een apparaat dat in veel machines wordt toegepast en waarvoor een zekere mate van automatisering van de motorsnelheid nodig is. De centrifugaalregelaar, ook ‘de ballen van Watt genoemd’, bepaalt de snelheid van een motor door de brandstoftoevoer te regelen. Met als resultaat: een vrijwel constante snelheid, onafhankelijk van de belasting of de omstandigheden van de brandstoflevering. De regelaar gebruikt het principe van proportionele regeling. Dit is het duidelijkst te zien bij een stoommachine, waar het de toestroom van stoom uit de cilinders regelt. Het wordt ook toegepast in interne verbrandingsmotoren en verschillende brandstofturbines. Hoe werken de ballen van Watt in de praktijk? Aan een draaiende verticale as zijn twee scharnierende staven verbonden met aan de uiteinden een massieve

ijzeren bal. Door de middelpuntvliedende kracht bewegen de draaiende ballen naar buiten. Het gewicht van de ballen bepaalt in combinatie met de stijfheid van twee veren het verband tussen rotatiesnelheid en de positie van de ballen. Een mechaniek koppelt de stand van de ballen met de kraan tussen ketel en stoommachine. De regelaar werkt als een mechanische terugkoppeling die het vermogen van de stoommachine automatisch aanpast aan de wisselende vraag naar elektrisch vermogen.

behoudzucht was, ook bij Rijkswaterstaat, te groot. Windmolens hielden lang de voorkeur. Pas tegen de helft van de negentiende eeuw begon stoom terrein te winnen. In 1839 reed de eerste stoomtrein, De Arend, in 25 minuten van Haarlem naar Amsterdam. In 1845 werd de drooglegging van de Haarlemmermeer voltooid met drie grote stoomgemalen. Als trotse getuige van deze ‘Deltawerken van de 19e eeuw’ staat het gemaal De Cruquius nog langs de Ringvaart tussen Haarlem en Hoofddorp. De achterstand op Engeland was halverwege de 19e eeuw nog groot (4 % van het opgestelde vermogen in Nederland kwam van stoom, in Engeland was dat meer dan 50%3), maar in de tweede helft van de 19e eeuw doken dan toch overal in Nederland stoommachines op. Bij de suikerfabrieken in West-Brabant, de zuivelfabrieken in het noorden, de voedingsindustrie in de Randstad en de textielindustrie in het oosten - overal dampten en dreunden grote stoommachines. 3

32

H.W. Lintsen (red.), Geschiedenis van de techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800 1890. Deel IV. Delfstoffen, machine- en scheepsbouw. Stoom. Chemie. Telegrafie en telefonie. Walburg Pers, Zutphen 1993, p. 106 via www.dbnl.org

STROOMlevering


Het was een kwestie van tijd totdat dynamo’s, die eerst met de hand bedreven werden, aan stoommachines werden verbonden om elektriciteit om te wekken. Vanaf 1850 draaiden de eerste door stoom aangedreven generatoren. In het begin waren dat enorme kolossen die 3 ton wogen en toch maar 2 kilowatt elektrisch vermogen leverden (net genoeg voor een modern stofzuiger). Door opeenvolgende verbeteringen ging het gewicht naar beneden en steeg het vermogen tot enkele tientallen kilowatts tegen 1880. Belangrijke verbeterigen waren het gebruik van elektromagneten in plaats van permanente en het gebruik van lamellen in plaats van een doorlopend gietstuk. Hierdoor nam de warmteontwikkeling in de machines flink af. Die vinding staat op naam van de Belg Zenobe Theophile Gramme.

De Gramme generator De Franse natuurkundige François Arago baarde in 1825 opzien door een kompasnaald in beweging te brengen door een koperen schijf er vlak naast te laten draaien. Hij noemde dit “draai-magnetisme”. Het onverklaarde fenomeen was de aanleiding voor een grote reeks van experimenten. Tientallen onderzoekers stortten zich op de uitdaging om een apparaat te ontwerpen dat elektromagnetisme als drijvende kracht wist te benutten. Het is daarom lastig om de vraag te beantwoorden wie als eerste op het idee kwam om een motor te construeren die, met behulp van elektriciteit, een werktuig kon aandrijven. Was het professor Salvatore del Negro uit Padua of Moritz Hermann von Jacobi? In de eerste tien jaren van deze ontwikkeling (1832-1842) werden meer dan twintig typen elektromotoren door even zoveel bedenkers, ontworpen en gebouwd. In die periode werden naast elektromotoren ook generatoren of dynamo’s gebouwd. In September 1832 demonstreerde Antoine-Hippolyte Pixii een machine waarbij twee roterende magneten in een spoel een stroom konden opwekken. Het jaar daarop, in 1833, werd in Engeland, door Clarke en Saxton dit principe omgedraaid: de magneten stonden stil en de spoelen draaiden rond en in dat zelfde jaar toonde Heinrich Lenz aan dat de rollen van motor en generator uitwisselbaar zijn. De ‘elektrische machine’ kan zowel als motor, indien aangesloten op een batterij, en als generator werken als de rotor mechanisch wordt aangedreven. Michael Faraday was de eerste die in 1831 over de samenhang tussen elektriciteit en magnetisme publiceerde, hoewel de Amerikaan Joseph Henry onafhankelijk daarvan ook de elektromagnetische inductie had ontdekt. De inductiewet van Faraday stelt dat de opgewekte elektrische

Nieuw licht in Nederland

spanning gelijk maar tegengesteld is aan de verandering van de magnetische flux (magnetische veldsterkte x oppervlak) per tijdseenheid. Het duurde bijna 25 jaar totdat James Clark Maxwell de inductiewet van Faraday voorzag van een theoretische onderbouwing en een wiskundige beschrijving (E=-dΦ/dt). De eerste vijftig jaar bouwde men gelijkstroommotoren en -generatoren. Hoewel de eerste door Pixii gebouwde generator wisselstroom opwekte, wilde men een gelijkspanningsbron hebben die de zuil van Volta, het oertype van de batterij, zou kunnen vervangen. De wisselstroomgenerator werd daarom van een mechanische gelijkrichter voorzien, die het mogelijk maakt dat de generator een stroom levert die één kant oploopt. De ‘commutator’ was geboren en in veel landen bouwde men sindsdien gelijkstroomgeneratoren. In Engeland deed Wheatstone dat, in Duitsland was dat Siemens en in het Nederlandse taalgebied werkte Zenobe Theophile Gramme. De TU Delft bewaart een vroege dynamo van Gramme in haar erfgoedcollectie.

33


Zijn dynamo’s zijn rond 1880 veruit favoriet. ‘Deze stroomopwekker geeft een aanmerkelijk krachtiger licht dan elk ander van de beproefde machines’, schrijft iemand4 in 1888. Hij voegt eraan toe: ‘De bediening der machine kan ook aan minder geoefende lieden worden toevertrouwd, zonder te behoeven te vreezen, dat de draden door verwarming of vonkenvorming schade lijden.’

Witheid van zijnen glans

Demonstratie van indirect licht van de ‘Regulateur Jaspar’ enkele jaren na de wereldtentoonstelling.

‘Het voornaamste gebruik, dat van de electrische machines is gemaakt, is ongetwijfeld hare toepassing tot opwekking van electrisch licht en eerst door de uitvinding der electrische machines werd electrisch licht in het groot mogelijk’, schrijft Van der Meulen. Het is dan tien jaar nadat Parijs zijn grandeur heeft bevestigd met een lichtshow die zo indrukwekkend was dat we tot op de huidige dag Parijs als ‘de lichtstad’ aanduiden. Nederland liep op dat gebied nog wat achter. Het was ook niet zo eenvoudig, dat elektrische licht. De gloeilamp was nog niet uitgevonden (Edison, 1879), dus er kwam heel wat bij kijken om elektrisch licht te ontsteken. Niettemin was het leger wel geïnteresseerd. In 1877 schrijft de Gooi- en Eemlander over een experiment: ‘Ten behoeve van het bataljon mineurs en sappeurs zijn door den heer J. O. v. Harting Bank eenige werktuigen geleverd en gemonteerd tot het maken van electrisch licht. Zij bestaan uit 1 lokomobiel, 1 magneto-electrisch machine van de Cie Alliance en 1 elektrische lamp met parabolischen spiegel van ruim 1 meter diameter. De lokomobiel brengt de magneto-electrische machine in beweging, en door deze wordt de galvanische stroom opgewekt, welke door koperdraden naar de electrische lamp gevoerd wordt, en daar de koolspitsen doet gloeien. Bij de twee voorloopig genomen beproevingen is gebleken, dat de toestellen uitmuntend werken en het licht op een buitengewoon grooten afstand kan geworpen worden. Zoo waren Zaterdag eenige officieren voorafgegaan naar het fort Voordorp, welke beweerden daar zeer goed een blad te hebben kunnen lezen in het licht der lamp.’ Toen de gloeilamp nog niet bestond, was men op de koolspitslamp aangewezen. Die werkt door een stroom door twee koolstof staven te voeren die met de punten tegen elkaar staan. De elektrische stroom maakt het contactpunt roodgloeiend. Als je dan de spitsen dan een paar millimeter van elkaar haalt, ontstaat er een felle flakkerende paars-witte vlamboog tussen de spitsen. Vandaar de alternatieve benaming ‘booglamp’. Het is de enige vorm van elektrisch licht die je uit kunt blazen, al zullen er weinig mensen zijn die zo dicht in de buurt van het felle licht durven komen. Over de felheid van het licht begon men zich ook zorgen te maken toen industrieën een eigen dynamo aanschaften, en die met een stoommachine verbonden om de fabriek elektrisch te verlichten. In augustus 1877 bericht de Gooi- en Eemlander: ‘De spinnerij der heeren Ter Kuile in Enschede zal eerlang elektrisch verlicht worden. Dit zal het eerste geval zijn, waarin voor de verlichting van dergelijke etablissementen hier te lande van elektrisch licht gebruik wordt gemaakt. Het is te hopen — zegt de Amsterdamse Courant, waaraan dit bericht ontleend is, terecht — dat men, 4

34

STROOMlevering

R. van der Meulen, De Electriciteit in het Maatschappelijk Leven, L.J. Veen Amsterdam, 1888


alvorens daartoe over te gaan den hoogleeraar Donders of een ander ervaren oogarts zal hebben geraadpleegd.’

Koolspits of booglamp uit Duitsland, model Brillant

De Fransen zijn bij de voorbereiding van de wereldtentoonstelling van 1878 heel wat minder terughoudend. De Russische ingenieur en uitvinder Pavel Jablochkoff had een verbeterde versie van de koolspitslamp ontwikkeld die niet meer met de hand bijgeregeld hoefde te worden. Bij het ontsteken smolt een stukje draad tussen de koolspitsen waarna er een vlamboog ontstond. Parijs maakte er de blits mee door de Avenue de l’Opera ermee in het licht te laten baden alsmede het warenhuis Grands Magasins en de Tuillerieën langs de Seine. De verslaggever van de Gooi- en Eemlander schrijft: ‘Het straalt geene hitte uit en is niet onderhevig aan ontploffen. Zijn eigenaardigste kenmerk is de witheid van zijnen glans, die het gaslicht rood doet schijnen en het daglicht zóó nabij komt, dat alle kleuren onveranderd blijven.’ Als betoverd liep hij langs de verlichte fonteinen en zag de trotse kalkstenen gevels oplichten tegen de nachtelijke hemel. Eén ding was hem na dit bezoek wel duidelijk: ‘De ten einde spoedende wereldtentoonstelling zal vermoedelijk ééne blijvende herinnering nalaten op industrieel gebied: de toepassing van het elektrisch licht in de gedaante van straatlantarens en van candelabres binnen of buiten groote openbare gebouwen.’

Nieuw licht in Nederland

Moderne Lichttechniek. Zulke lampen waren tussen 1890 en 1950 in gebruik bij industrie, in theaters en bioscopen

35


186

STROOMstoring


Colofon Uitgave WBOOKS, Zwolle info@wbooks.com www.wbooks.com i.s.m. Onderzoeksboek.nl info@onderzoeksboek.nl www.onderzoeksboek.nl Tekst

Lou van der Sluis Jos Wassink

Strips

Stephan Timmers, Total Shot Productions

Infographics Eric Verdult, Kennis in beeld Vormgeving Theo van Vliet, Theo design

© 2017 WBOOKS Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISAC-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2017.

ISBN 978 94 625 8230 9 NUR 680, 910

Onze dank gaat uit naar: Frank Nobel en Henrie Mathijssen van TenneT De bedrijfsvoerders van het landelijk bedrijfsvoering centrum van TenneT. Marko Kruithof, Marius Effendi, Yoeri Bos, Johan Naaijkens en Louis Kiesenberg van Stedin. Zij hebben voor ons deuren geopend die anders gesloten blijven. Alles uit in de Bommelerwaard

187


de wereld achter het stopcontact Probeer je leven eens voor te stellen zonder elektriciteit. Geen smartphone, geen koffiemachine, geen trein, geen licht en ook geen televisie. Donkere tijden. Toch was dat honderd jaar geleden voor de meeste mensen in Nederland nog heel gewoon. Toen deed elektriciteit haar intrede. Eerst hier en daar een generator bij een fabriek, en pas na de Tweede Wereldoorlog groeide er een sterk landelijk netwerk dat de groeiende welvaart ondersteunde. Maar nu moet alles anders vanwege de klimaatverandering en de bijdrage die grote centrales daar aan leveren. Daar komt bij dat het tijdperk van het aardgas ten einde loopt, zodat steeds meer mensen kiezen voor een elektrische verwarming met een warmtepomp en ook een elektrische auto. Zie hier de spagaat van de elektriciteitssector: de vraag naar elektriciteit neemt toe, maar grote centrales zijn uit de gratie. In de wereld achter het stopcontact voltrekt zich momenteel een ware omwenteling waarbij uit een wisselend aanbod van zonne- en windenergie een stabiele stroomvoorziening moet worden samengesteld. Vergelijk het elektriciteitsnet met een rups die verpopt. Het is wel zo'n beetje bekend hoe de metamorfose zal zijn, maar hoe het er in detail uit zal zien is nauwelijks voor te stellen. Een vlinder pompt zijn vleugels op, laat ze even drogen in de wind en komt dan met een paar slagen los om dartel te spelen met de wispelturigheid van zon en wind. Die kant gaat het ook op met de elektriciteitsvoorziening in de komende tien tot vijftien jaar. En hoewel het eindresultaat onzeker is, staat wel vast dat STROOM straks een stuk schoner, slimmer en dynamischer zal zijn dan nu. Rokende schoorstenen zijn dan iets uit de tijd van de stoomtrein.

STROOM de wereld achter het stopcontact

STROOM

STROOM de wereld achter het stopcontact LOU VAN DER SLUIS JOS WASSINK


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Stroom - De wereld achter het stopcontact by WBOOKS - Issuu