→
Postzegel atlas ............... . ............... → Postzegelatlas
Een filatelistische kijk op de wereld
Een filatelistische kijk op de wereld
wbooks.com
Postzegelatlas
Deze atlas biedt een boeiende verzameling postzegels met landkaarten, die uiteenlopende perspectieven op onze wereld tonen. Ruim 700 postzegelkaarten uit meer dan 135 landen vormen compacte en krachtige beelden van onze veranderlijke wereld. Veel voorbeelden laten zien hoe postzegels verweven zijn met geopolitiek: landen gebruiken ze om hun identiteit en grondgebied te benadrukken, en soms om aanspraak te maken op gebieden van anderen. Zestig geografische kaarten ondersteunen deze verhalen. Het gebruik van kaarten op postzegels brengt echter uitdagingen met zich mee. De beperkte ruimte leidt vaak tot fouten en blunders. De atlas onderzoekt ook hoe kaarten worden ingezet bij navigatie en onderwijs. Daarnaast belicht het werk de gereedschapskist van de cartograaf, die effectieve kaartontwerpen mogelijk maakt. Het laatste deel geeft een uitgebreid overzicht van de ruim 200 Nederlandse postzegels met kaarten.
Menno-Jan Kraak
→ ...............
Postzegel atlas ............... een filatelistische kijk op de wereld
Menno-Jan Kraak
→ Inhoud 10
→1
20
→2
De wereld van de postzegelatlas
De zichtbare wereld
1.1 Kaarten
2.1 Waar?
2.6 Diepte
2.3 Schaal
2.8 Luchtfoto’s
1.2 Postzegels
2.2 Postcode
1.3 Atlas
2.4 Van landschap naar kaart
2.5 Hoogte
44
→3
2.7 Landmeten 2.9 Satellieten
2.10 Statistieken
60
→4
De veranderende wereld
De geopolitieke wereld
3.1 Tijd
3.4 De ontwikkeling
4.1 Grenzen
4.6 Aanspraken en
3.5 De ontwikkeling van
4.3 Baltische Staten
4.7 Reclame en
3.2 Het verhaal in een beeld
3.3 Het verhaal als strip
van Schiphol
karteertechniek
3.6 Het weer
4.2 Nieuwe landen
4.4 Het Panamakanaal
4.5 Verdwenen landen en niet erkende ‘landen’
conflicten
propaganda
Introductie Slotwoord Register
92
→5
7
164 166
108
→6
De kaartgebruikers wereld
De filatelistische wereld
5.1 Het klaslokaal
6.1 Fouten
5.2 De professionals 5.3 Navigatie
5.5 Oriëntatielopen
5.6 Geografische namen
5.4 Schematische
6.2 Suezkanaal 6.3 Locatie
6.4 Gebieden en grenzen 6.5 Vergeten
kaarten
124
→7
→8
140
De kartografische wereld
De Nederlandse wereld
7.1 Van kaart tot
7.3 Kaarttypen
8.1 Nederland uitgegeven postzegels met een kaart
7.2 De kaart als model
7.5 Organisaties
8.2 Verspreiding van onderwerpen van Nederlandse
karikatuur
7.4 Geologie
en aanverwante onderwerpen postzegels
6
Postzegelatlas, een filatelistische kijk op de wereld
→
Introductie Wat te verwachten? Deze atlas presenteert een boeiende verzameling postzegels met landkaarten, die verschillende perspectieven biedt op onze wereld. Kaarten dienen als beknopte en krachtige representaties van onze dynamische wereld.
Figuur 1. Het ultieme carto-filatelistische object: een poststuk waarop zowel de zegel, het blok waarin de zegels voorkomen, de afstempeling en de envelop een kaartmotief hebben [1]. Deze rijk geïllustreerde atlas bevat meer dan 700 postzegels met landkaarten uit meer dan 130 landen. Figuur 2 toont de herkomst van deze postzegels, terwijl figuur 3 een grafiek biedt van hun temporale verspreiding, met de oudste zegel uit 1876 en de meest recente uit 2026. De atlas bevat ook meer dan zestig geografische kaarten die de situaties op de postzegels verduidelijken, meestal situatiekaarten die de ligging van gebieden tonen. Op één na komen alle postzegels uit de privécollectie van de auteur.
Postzegels met kaarten worden gebruikt om boodschappen over het afgebeelde gebied over te brengen. Landen gebruiken deze zegels om hun identiteit en territorium te promoten, en zelfs om aanspraak te maken op gebieden van andere landen.
Acht delen
De atlas bestaat uit acht delen, elk met een eigen perspectief op onze wereld. Het eerste deel verdiept zich in de begrippen kaart, atlas en postzegel. Vanuit filatelistisch oogpunt gaat het niet alleen om afbeeldingen van kaarten of kaartgerelateerde onderwerpen op de postzegel, maar ook om dergelijke afbeeldingen verwerkt in de afstempeling, op blokken en velletjes, en zelfs op het poststuk. Figuur 1 toont een gecom-
bineerd voorbeeld: een eerstedagenvelop uit 2019 met een velletje uit de serie ‘Mooi Nederland’ van de Waddeneilanden. Het vel bevat een zegel met een kaart van ieder van de eilanden Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog. Ook het stempel met de datum van uitgifte bevat de kaarten van de vijf eilanden, die ook nog eens apart voorkomen op het vel dat op de envelop is geplakt. De envelop bevat een logo van de Nederlandse Vereniging van Postzegelhandelaren (NVPH) met een kaartje van Nederland. Voor de cartofilatelist is deze combinatie het summum. In het tweede deel wordt uitgelegd hoe we de wereld om ons heen in kaart kunnen brengen, met aandacht voor locatie (lengte- en breedtegraden, postcodes), schaal (van perceel
7 7
Canada Mexico
Guatamala
Honduras Nicaragua
Chili
Belizie
Japan
Verenigde Staten
Noord-Korea
Zuid-Korea
Groenland Saint-Pierre & Miquelon Bahama’s
IJsland
Åland
Faeröer
Finland
Argentinië
Uruguay
Sierra Leone
Guinee
Ghana
Nigeria
China
Vietnam
Frans-Polynesië Indonesië
Thailand Singapore Sri Lanka
Australië
Nieuw Zeeland
Cocoseilanden
Kenia Mauritius Mozambique
Brits Antarctica
Tonga
Hong Kong
Ethiopië Congo
Sint-Helena
Fiji
Taiwan
Rusland
Bermuda Noorwegen Zweden Estland Turks- en Caicoseilanden Letland Verenigd Koninkrijk Haïti 8 1 Litouwen Ierland Kazachstan Panama Nederland Dominicaanse Republiek Belarus Duitsland Polen Nepal Guernsey 2 Caribisch-Nederland Tsjechië Jersey 12 4 Aruba Hongarije 95 3 Afghanistan 13 St Kitts en Nevis Frankrijk Curaçao Roemenië Sint-Maarten 10 Andorra Colombia 6 Bulgarije 11 St Vincent Portugal Monaco Italië Iran Venezuela Turkije Barbados 7 Spanje India Pakistan Syrië Griekenland Guyana Koeweit Cyprus Israel Marokko Suriname Oman Tunesië Jordanië Verenigde Malediven Westelijke Sahara Arabische Bolivia Egypte Emiraten Guinee-Bissau
Paraguay
Kiribati
Namibië
Reunion
Franse Zuidelijk Gerbieden
Australisch Antarctica
Madagascar
Botswana
48 20-38 11-20 6-10 3-5 1-2
Leshoto
Zuid-Afrika
FIGUUR 2 Geografische herkomst van de in de hoofdstukken 1 tot en met 7 opgenomen postzegels. De uitgiften van niet meer bestaande landen zijn meegeteld bij het huidige land. Zo telt New Foundland mee bij Canada.
tot regio), landschap en topografie. Ook worden diverse methoden besproken om gegevens te verkrijgen, zoals via landmeten, satellieten en statistiek. Deel drie richt zich op de vraag: ‘Hoe breng je de dynamiek van de wereld in beeld?’ Dit kan door een goed ontwerp in één kaart te gebruiken of juist in meerdere kaarten waarin momentopnames met elkaar worden vergeleken. Deel vier onderzoekt de verwevenheid tussen postzegels en geopolitiek. Grenzen, of het nu natuurkundige grenzen zoals rivieren of bergen zijn of door de mens bepaalde staatkundige grenzen, zijn vaak aanleiding tot onenigheid. Dit hoofdstuk laat zien hoe landen postzegels gebruiken om aanspraak te
8
1. Man 2. België 3. Oostenrijk 4. Luxemburg 5. Liechtenstein 6. San Marino 7. Vaticaanstad
8. Denemarken 9. Zwitserland 10. Kroatië 11. Abchazië 12. Alderney 13. Antigua en Barbuda
maken op gebieden en zelfs om conflicten op papier uit te vechten. Deel vijf duikt in de wereld van de kaartgebruiker. Velen van ons maakten voor het eerst kennis met een kaart in het klaslokaal. Tegenwoordig zijn onze kaartleesvaardigheden misschien wat roestig omdat we ons voor navigatiedoeleinden laten leiden door onze mobiele telefoon. Er zijn echter nog sporten waarvoor kompas en papieren kaart nodig zijn. Dit deel behandelt ook geografische namen. Postzegelverzamelaars zullen het beamen: soms is het een puzzel. Neem bijvoorbeeld Zwitserland. Op de zegel staat niet een van de vier officiële talen – ‘Schweiz’, ‘Suisse’, ‘Svizzera’ en ‘Svizra’ – maar Helvetia, de Latijnse naam voor het land. Dit wordt op
Postzegelatlas, een filatelistische kijk op de wereld
20 15 10
Zegels hoofdstuk 1-7 Zegels hoofstuk 8 (Nederland)
5 1880
1900
1920
FIGUUR 3. Temporele herkomst van de in het boek opgenomen postzegels.
1940
1960
1980
Elk hoofdstuk eindigt met een filatelistische bibliografie met details over de afgebeelde postzegels. Voor elke zegel vind je het catalogusnummer, uitgifte datum, onderwerp, cartografisch thema en afmeting. De nummers zijn afkomstig uit de Duitse Michel catalogus.
2000
2020
Via https://colnect.com/nl/stamps/countries kun je de nummers converteren naar andere veelgebruikte catalogi, zoals de Franse Yvert & Tellier of de Engelse Stanley Gibbons. Figuur 4 dient als leeswijzer voor deze bibliografie.
[2] EE897 (1 juli 2017) Wereldkampioenschappen orientatielopen in Tartu - loper op kaart 38x34mm 1
2
3
4
5
6
1. Identificatienummer in figuuronderschrift met nummering per hoofdstuk; hier [2] 2. Michel postzegelcatalogusnummer voorafgegaan door de tweeletter landencode; hier EE897 3. De datum van uitgifte; hier (1 juli 2017) 4. Onderwerp van de zegel; hier Wereldkampioenschappen oriëntatielopen in Tartu 5. Cartografisch onderwerp; hier Loper op kaart 6. De afmeting horizontaal x verticaal; hier 38x34mm
[2] EE897 (1 juli 2017) Wereldkampioenschappen orientatielopen in Tartu - loper op kaart 38x34mm FIGUUR 4 Uitleg van de filatelistische bibliografische informatie [2]. 1
2
3
4
5
6
1. Identificatienummer in figuuronderschrift met nummering per hoofdstuk; hier [2] 2. Michel postzegelcatalogusnummer voorafgegaan door de tweeletter landencode; hier EE897 Het laatste deel van de atlas biedt een uitgebreid overzicht postzegels3. gebruikt om geen de vierhier talen bevoordeDe datum van van uitgifte; (1tejuli 2017) van alle doororiëntatielopen Nederland uitgegeven postzegels met een kaart len. Dat moet je eerst even weten. 4. Onderwerp van de zegel; hier Wereldkampioenschappen in Tartu 5. Cartografisch onderwerp; hier Loper op kaart of aanverwante onderwerpen. Dit deel bevat ook een overzicht van welke delen van Nederland op postzegelkaarten zijn Het gebruik6.van op postzegels is niet altijd zonder Dekaarten afmeting horizontaal x verticaal; hier 38x34mm problemen. Soms worden er per ongeluk fouten of zelfs grote blunders gemaakt die om correctie vragen, zoals vergeten grenzen of verplaatste eilanden. Deel zes geeft een aantal voorbeelden van dergelijke uitgiften. De cartograaf beschikt over een uitgebreide gereedschapskist om het verhaal van onze wereld krachtig visueel te vertellen. Selectie, abstractie en vereenvoudiging zijn hierbij essentieel. Deel zeven laat zien welke mogelijkheden er zijn om verschillende boodschappen over te brengen en welke kaarttypen het meest geschikt zijn.
afgebeeld, evenals een kaart van Nederland met de verspreiding van de ruim 500 geografische locaties die ooit op een Nederlandse postzegel zijn afgebeeld.
Filatelistische bibliografie 1. NL BL180 (20 mei 2019) FDC Mooi Nederland Waddeneilanden 144x75mm 2. EE897 (1 juli 2017) wereldkampioenschappen oriëntatielopen in Tartu - loper 38x34mm
9
→1
De wereld van de postzegelatlas Deze postzegelatlas combineert drie belangrijke elementen: kaarten, postzegels en een atlas. Kaarten bieden een visuele, selectieve weergave van de werkelijkheid en onthullen ruimtelijke patronen en relaties. Postzegels worden uitgegeven ter gelegenheid van diverse gebeurtenissen en tonen een breed scala aan afbeeldingen. In dit boek bevatten bijna alle zegels een afbeelding van een kaart, die vanuit verschillende perspectieven een kijk op de wereld biedt. Deze perspectieven vormen de verhaallijn van dit boek, een atlas. Een atlas is immers een bewuste verzameling kaarten, gerangschikt volgens een specifiek narratief.
Kaarten
→1.1
Wat is de kracht van de kaart? Een kaart is een visuele representatie van de omgeving, een vereenvoudigde selectieve weergave van de werkelijkheid om ons heen. Ze helpen ons ruimtelijke relaties te begrijpen door informatie te geven over afstand, richtingen en de omvang van gebieden. Kaarten onthullen ruimtelijke patronen en relaties. Het gebied dat ze afbeelden kan variëren van een enkel perceel tot de hele wereld. Het onderwerp van een kaart kan zeer divers zijn. Figuur 1 toont hiervan een aantal voorbeelden, waaronder links- en middenboven een tweetal historische kaarten van Scandinavië die laten zien dat de methoden en technieken voor het vastleggen van locaties in de 16e en 17e eeuw nog niet heel nauwkeurig waren. Rechtsboven zien we een detail van een hemelglobe met het patroon van de sterrenhemel. Linksonder staat een detail van een topografische kaart uit de jaren dertig. In het midden onder is een perspectief aanzicht van het centrum van Stockholm te zien, en rechtsonder een geologische kaart. FIGUUR 1. Verschillende kaarttypen met uiteenlopende onderwerpen [1].
a
b
Bij het gebruik van een kaart zijn er verschillende kenmerken van de kaart waar op gelet moet worden. Ten eerste, heeft de kaart een duidelijke titel die aangeeft waar het over gaat? Ten tweede is er een legenda die uitlegt hoe het onderwerp wordt weergegeven (zie figuur 2)? Ten derde, hoe oud is de informatie op de kaart? Uit welk jaar stamt deze? Ten vierde, wie heeft de kaart gemaakt en wat is hun reputatie? Ten slotte, is de schaal en het detailniveau geschikt voor het doel dat
12
FIGUUR 2. De legenda als toegang tot de kaart: a) de grootte van plaatsen in Nederland [2]; b) verschillende beschermde gebieden in Botswana [3].
je voor ogen hebt? Op een kaart van Europa zul je bijvoorbeeld de Dorpsstraat niet vinden (zie hoofdstuk 2.3). Bij het ontwerpen van een kaart op een postzegel is de ruimte een grote beperking. Als er een kopie van een bestaande kaart is gebruikt, zoals in figuur 1, is deze vaak sterk verkleind, wat de leesbaarheid kan belemmeren.
→1 De wereld van de postzegelatlas
a
b
c FIGUUR 3. Kaartsoorten: a) een topografische kaart [4]; b) een geografische overzichtskaart [5] c) een thematische kaart [6].
1 1
3
Wat zien we?
1
3
1. titel
1. titel
1
1. titel
1. titel 3
3
4. jaartal
4. jaartal
4. jaartal
4. jaartal2 1
2 4 3
2
4
4
3. noordrichting 2 1. titel 2. schaal 2. schaal
4
2. schaal legenda 4. jaartal
2. schaal
.....................
Kaarten kunnen op verschillende manieren worden gecategoriseerd, maar een veelgebruikte indeling is die in topografische en thematische kaarten. Topografische kaarten streven ernaar om het landschap zo nauwkeurig mogelijk weer te geven binnen de grenzen van de gekozen kaartschaal. Figuur 3a illustreert dit door straten, huizen, bomen en zelfs verschillen in grondgebruik te tonen. Wanneer de kaart een groter gebied weergeeft met minder detail wordt de kaart wel een geografische overzichtskaart genoemd (figuur 3b). Thematische kaarten daarentegen richten zich op specifieke onderwerpen en beperken de topografische details vaak tot die elementen die relevant zijn voor het onderwerp. Figuur 3c toont bijvoorbeeld de locaties van vuurtorens op de Faeröer eilanden, waarbij de kustlijn cruciaal is, maar bijvoorbeeld het wegennet en de provinciegrenzen minder belangrijk zijn.
3. noordrichting
3.3.noordrichting noordrichting legenda legenda
legenda
Zoals eerder opgemerkt moet een kaart een aantal essentiële elementen bevatten om bruikbaar te zijn, waaronder een titel, legenda, schaalaanduiding, uitgiftedatum en noordaanduiding (zie figuur 4). Deze elementen, net als de rest van de kaartinhoud, moeten duidelijk en overzichtelijk worden weergegeven. FIGUUR 4. Basiselementen van een kaart: titel (1), schaal (2), noordaanduiding (3), jaartal (4), legenda.
3. noordrichting als het gezicht van Columbus, die in Sevilla begraven ligt, terwijl Deze postzegelatlas biedt in de volgende hoofdstukken een de linker kaart de kustlijn als het gezicht van een indiaan toont. scala aan voorbeelden van 2 kaarten in diverse contexten. Met Figuur 5c is bijzonder omdat het Ketelmeer opmerkelijk genoeg name deel 7 gaat dieper in op de unieke kenmerken van verlegenda 2. schaal 4 voorkomt op een postzegel van San Marino. Deze zegel maakte schillende kaarttypen. Hieronder enkele bijzondere zegels. Fideel uit van een serie van vier met geografische kunst. guur 5a toont een zegel uit Madagascar ter ere van het twintigjarig bestaan van de Afrikaanse vrouwenbeweging. Het kapsel van de afgebeelde dame vormt de kaart van Afrika. Figuur 5b toont twee fantasiekaarten uitgegeven door Hongarije ter gelegenheid van de Expo in Sevilla. De rechter kaart toont de kustlijn
c
a Filatelistische bibliografie 1. SE1655-1660 (30 januari 1991) landkaarten - zes verschillende kaarttypen 123x95mm 2. NL1326 (6 oktober 1987) VNG 75 jaar Nederland 26x36mm 3. BW838 (29 september 2009) 40 jaar onafhankelijkheid - beschermde gebieden 40x30mm
b 4. IE2534 (20 juni 2024) 200 jaar karteringsinstituut - detail topografische kaart 1824 51x30mm 5. FO154 (7 september 1987) Hestur - Hestur 32x41mm 6. FO124 (1985) vuurtorens - Faeröer vuurtorens 42x30mm 7. MG892 (6 augustus 1982) 20 jaar
FIGUUR 5. Enkele merkwaardige postzegelkaarten: a) Afrika als kapsel [7]; b) gezichten als kustlijn [8]; c) het Ketelmeer [9].
Afrikaanse vrouwenorganisatie - Afrika als haar 28x40mm 8. HU 4190+4193 (27 maart 1992) expo Sevilla - fantasiekaarten 30x40mm 9. SM2894 (12 juli 2022) geografische kunst grenzen Ketelmeer 35x35mm
13
→1.3
Atlas Hoe groeperen we kaarten het beste? Als je aan een atlas denkt, komt waarschijnlijk je schoolatlas van vroeger naar boven. Voor Nederlanders is dat meestal de Bosatlas (zie ook hoofdstuk 5.1). Sommige families hebben zelfs exemplaren van verschillende generaties. Een atlas is een bewuste verzameling kaarten op gelijk formaat, gerangschikt volgens een bepaalde verhaallijn. Om de wereld te leren kennen, presenteert een schoolatlas kaarten in een volgorde van dichtbij naar ver weg. Een atlas wordt gebruikt om locaties te vinden, patronen te laten zien en verklaren, en om verschillende gebieden met elkaar te vergelijken.
De eerste atlassen
Gerardus Mercator (1512-1594) introduceerde als eerste het begrip “atlas” voor een kaartenboek in zijn werk “Atlas, sive Cosmographicae Meditationes de Fabrica Mundi et Fabricati Figura” (Atlas van kosmografische beschouwingen over de schepping van de wereld en de vorm van het geschapene), gepubliceerd in 1595 in Duisburg (figuur 1). Dit boek was in wezen een verhandeling over kosmologie, de wetenschap van hemel en aarde, met een kaartendeel. Mercator verwees naar de persoon Atlas, een geleerde uit het oude Etrurië. Het eerste boek met uitsluitend kaarten, getiteld “Atlas Minor”, werd in 1607 uitgegeven door Hondius in Amsterdam. Hoewel het begrip “atlas” vaak wordt geassocieerd met de mythologische figuur Atlas, een van de titanen die als straf voor zijn opstand tegen de Olympische goden het hemelgewelf moest dragen (figuur 2a), verwijst het oorspronkelijk niet naar hem. Door de tijd heen is het hemelgewelf echter vervangen door de aardbol (figuur 2b), wat bijdraagt aan deze associatie. Alhoewel Mercator (figuur 3a) het begrip ‘atlas’ als eerste gebruikte wordt het Theatrum Orbis Terrarum van Abraham Ortelius (1527-1598) algemeen beschouwd als de oudste atlas (figuur 3b). Deze in 1570 in Antwerpen uitgegeven atlas was het eerste boekwerk met een reeks kaarten die allemaal hetzelfde formaat hadden. Van deze eerste atlas verschenen talloze edities in diverse talen. De bekendste historische atlas van Nederland is ongetwijfeld de 11-delige Atlas Maior, gecreëerd door de Amsterdamse cartografenfamilie Blaeu. Willem Jansz Blaeu (1571-1638) (figuur 3c) de oprichter, en zijn zoon Joan Blaeu (1596-1673) publiceerden dit indrukwekkende atlaswerk tussen 1662 en 1665. Amsterdam was in die tijd een bruisend centrum van concurrerende kaart- en atlasuitgeverijen.
FIGUUR 1. De titelpagina van de atlas van Gerardus Mercator, het eerste boekwerk waar het woord atlas voorkomt als aanduiding van een verzameling kaarten (foto auteur van exemplaar in de Staatsbibliotheek van Berlijn).
FIGUUR 2. Atlas: a) als drager van het hemelgewelf [1]; a) als drager van de aarde [2].
18
a
→1 De wereld van de postzegelatlas
b
b
c
FIGUUR 3. Belangrijke atlas cartografen: a) Gerardus Mercator [3]; b) Abraham Ortelius [4]; c) Willem Jansz Blaeu [5].
Nationale atlassen
Handatlassen, ook wel referentie- of geografische atlassen genoemd, zijn ontworpen om een breed scala aan geografische kenmerken te omvatten. De Times Atlas of the World is een bekend voorbeeld van dit type atlas. Daarnaast zijn er thematische atlassen die zich richten op specifieke onderwerpen zoals klimaat, natuurlijke hulpbronnen of de geschiedenis van een land of regio. De Bosatlas heeft een reeks thematische atlassen uitgegeven, met onderwerpen variërend van onderwijs, de Wadden, de Tweede Wereldoorlog tot voetbal. Het begrip “atlas” wordt steeds breder gebruikt voor onderwerpen waarbij de kaart slechts een beperkte rol speelt. Nationale atlassen verenigen alle onderwerpen in zich en hebben een bijzondere betekenis. Ze bieden een tijdsbeeld van een land en dragen bij aan de nationale identiteit. De
FIGUUR 4. De nationale atlas van Rusland [6]
.....................
a
eerste nationale atlas verscheen in Finland in 1917 en ondersteunde het onafhankelijkheidsstreven. De atlas begint met fysieke geografische aspecten zoals landschap en grondgebruik, gevolgd door kaarten over bevolking en nederzettingen, economie, cultuur, milieu en klimaat. Nederland had een eerste editie begin jaren zestig en een tweede editie in de jaren tachtig. Verschillende landen, waaronder Rusland (figuur 4) en Canada (figuur 5), hebben postzegels uitgegeven ter ere van de uitgave van een editie van hun nationale atlas. Roodfrankering, een afstempeling via een machine om veel brieven snel te frankeren zonder postzegel, kan worden gebruikt om aandacht te vragen voor bepaalde onderwerpen. Al begin jaren zestig gebruikte Clarendon Press roodfrankering om reclame te maken voor de Atlas van Groot-Brittannië (figuur 6).
FIGUUR 5. De nationale atlas van Canada [7].
FIGUUR 6. Roodfrankering met aandacht voor de atlas van Groot-Brittannië [8]. Filatelistische bibliografie 1. US3474 (29 juni 2001) Atlas standbeeld Rockefeller Center - Atlas draag hemelgewelf 23x25mm 2. AR563 (18 januari 1949) Cartografisch Panamerica congres - Atlas draagt globe 29x44mm
3. DE2918 (1 maart 2012) Gerardus Mercator persoon 35x35mm 4. NL3908 (23 maart 2020) Abraham Ortelius persoon 54x25mm 5. NL1229 (19 april 1983) Willem Jansz Blaeu persoon 36x25mm 6. RU1389 (7 december 2006) FDC - nationale atlas Rusland - atlas met Rusland 70x35mm
7. CA2344 (30 juni 2006) FDC 100 jaar nationale atlas Canada - Canada 190x113mm 8. GB Rood (22 november 1963) Atlas of Britain 140x35mm
19
→4.1 Grenzen Problemen met hokjesgeest?
FIGUUR 1. De grens tussen San Marino en Italië vastgesteld in 1463 [1].
Het Van Dale Groot Woordenboek van de Nederlandse taal definieert een grens als de lijn die het gebied van staten, volkeren, gemeenten en dergelijke naar één kant bepaalt. Er zijn natuurlijke grenzen, zoals rivieren, bergketens of de zee. Daarnaast zijn er door de mens aangewezen grenzen, bepaald door afspraken, verdragen (zie figuur 1) of de uitkomst van oorlogen. In het veld worden grenzen gemarkeerd met grenspalen (figuur 2a). Ook tussen grondgebruikscategorieën, bodemsoorten of geologische gesteenten bestaan grenzen, bepaald door vakinhoudelijke definities. Deze grenzen zijn soms scherp zichtbaar in het veld, soms vormen ze een minder duidelijke overgangszone.
a
De oudste (middeleeuwse) detailkaarten van De Nederlanden bevatten vaak aanduidingen van grensmarkeringen, bedoeld om eigendom vast te stellen, belasting te heffen en conflicten op te lossen. Het Kadaster in Nederland vervult in zekere zin deze functie nog steeds. Het Kadaster geeft de eigenaar rechtszekerheid door registratie van eigendom en biedt de overheid een basis voor belastingheffing. Figuur 2b illustreert dit mooi. De kaart toont perceelgrenzen, opstallen (tegenwoordig vaak in 3D) en meetpunten.
b FIGUUR 2. Grensmarkeringen: a) Kaart van Polen met grenzen uit 1921 en een grenspaal [2]; b) een kadastrale kaart met informatie over de afbakening van percelen [3].
Op kaarten in bijvoorbeeld atlassen worden grenzen vaak weergegeven met een streepjeslijn met kleurbiezen (zie figuur 3). Het patroon van de streepjes kan variëren afhankelijk van de status van de grens, zoals permanent, betwist of onbepaald.
62
→4 De geopolitieke wereld
FIGUUR 3. Traditionele weergave van grenzen, het drielandenpunt van Libië, Sudan en Tsjaad [4].
b
FIGUUR 5. De wereld in 1990 [7].
kaart van Estland (figuur 4a) is een extreem voorbeeld, met vijftien verschillende kleuren, één voor elke provincie. Hoewel dit technisch mogelijk is, levert zo’n oplossing niet altijd een helder kaartbeeld op. Op een wereldkaart zoals in figuur 5 waar vijf verschillende kleuren zijn gebruikt, zou je met een aparte kleur voor ieder van de ruim tweehonderd landen nauwelijks onderlinge verschillen kunnen onderscheiden.
Administratieve kaarten, zoals die van Estland en Barbados in figuur 4, gebruiken vaak verschillende kleurvlakken om aangrenzende provincies en gemeenten te onderscheiden. Het is wiskundig bewezen dat elke kaart met maximaal vier kleuren ingevuld kan worden zonder dat twee gebieden met dezelfde kleur elkaar raken, zoals de kaart van Barbados (figuur 4b). In complexere kaarten worden vijf of meer kleuren gebruikt. De
a
.....................
a
FIGUUR 4. De administrative indeling van a) Estland [5] en b) Barbados [6].
Grenzen op zee zijn een apart verhaal. Naast de kustlijn zijn er de territoriale wateren (12 zeemijlen uit de kust) en de exclusieve economische zone (EEZ) (200 zeemijl uit de kust). De kaart van Nieuw-Zeeland toont de EEZ (figuur 6a). De grenzen op de kaart van Kiribati (6b) tonen politieke grenzen, waarbij de Grote Oceaan is verdeeld tussen de eilandstaten. Dit is niet een formeel erkende grens zoals de EEZ.
b
Wat zien we?
FIGUUR 6. Grenzen op zee: a) De exclusieve economische zone van Nieuw-Zeeland [8]; b) de politieke grens van Kiribati [9].
Postzegels tonen ook claims en verdragen. De Indonesische zegelserie in figuur 7geeft voor elke zegel met een afbeelding van een uithoek van het land de geografische coördinaten en een schetskaart. In figuur 8 zijn de uithoeken op een kaart gecombineerd in beeld gebracht en laten zien dat het de noordelijkste punten van Indonesië betreft. Figuur 9 toont de overeengekomen maritieme grens tussen Uruguay en Argentinië in de monding van de Rio de la Plata. Grenzen worden vaak geassocieerd met conflicten, zoals verder besproken in hoofdstuk 4.6.
FIGUUR 9. Grensverdrag tussen Uruguay en Argentinië [11]. Zuid-Chinese Zee
Celebes Zee HALMAHERA Nusantara
evenaar
KALIMANTAN
SUMATRA
SULAWESI
SERAM AMBON
Java Zee Jakarta
Banda Zee JAWA
Indische Oceaan
BALI SUMBAWA LOMBOK
FLORES SUMBA TIMOR
0
400km
FIGUUR 7/8. De noordelijke uithoeken van Indonesië op de postzegel [10] en rechts gecombineerd in beeld. Filatelistische bibliografie 1. SM BL67 (7 juni 2013) Vaststelling grens San Marino -Italië - kaart 185x143mm 2. PL5281 (18 maart 2021) Verdrag van Riga grenzen Polen na WOI 43x31mm 3. CH2254 (8 mei 2012) 100 jaar Landmeten 3d huis kadasterkaart 33x23mm 4. SM2892 (12 juli 2022) Geografische kunst grenzen Libië-Sudan-Tsjaad 35x35mm
5. EE1078 (10 augustus 2023) Estse provincies - Provinciekaart Estland. 33x27mm 6. BB494 (9 februari 1980) 75jaar Rotary International - Barbados districten 48x30mm 7. AE303 (8 april 1990) WK Voetbal - wereldkaart 83x60mm 8. NZ748 (7 juni 1978) 200 mijl zone – Nieuw-Zeeland 25x41mm 9. KI420 (14 maart 1983) Commonwealth Day - Kiribati 43x29mm
Timor Zee
IRIAN JAYA
10. ID2697-2700 (13 december 2008) Uiterste eilanden - kaart met lengte-breedte graden 42x102mm 11. UY2433 (15 maart 1999) River Plate Grensverdrag - kaart met grens 42x30mm
63
Aanspraken en conflicten
→4.6
Guatemala / Belize
Belize, voorheen Brits-Honduras, was een Britse kolonie sinds 1840. In 1973 werd de naam veranderd in Belize (figuur 12). Door grensgeschillen met Guatemala werd de onafhankelijkheid pas in 1981 uitgeroepen (figuur 13). Guatemala erkende Belize formeel pas in 1991, maar informeel heeft het de ambities nog niet opgegeven.
FIGUUR 13. Belize [28].
a
Postzegels bieden een interessant inzicht in de territoriale ambities van een land. Een kaart uit 1936 (figuur 14a) toont Belize als een apart gebied, los van Guatemala. Een zegel uit 1948 toont Belize echter als onderdeel van Guatemala (14b), en dit beeld bleef de jaren erna bestaan (figuur 14d). In 1959 werd zelfs een zegel uitgegeven met de opdruk “Belize is van ons” (figuur 14c).
b
Golf van Mexico
Belmopan
MEXICO
BELIZE
GUATE MALA
In 1492 ontdekte Columbus het eiland Hispaniola (figuur 15), dat later een Spaanse kolonie werd. De Spanjaarden toonden echter minder interesse in het westelijke deel, waardoor de Fransen zich daar konden vestigden. Pas in 1697 werd de verdeling van het eiland officieel vastgelegd in het Verdrag van Rijswijk. In 1804 verklaarde het Franse deel, Haïti, zich onafhankelijk. Santo Domingo, de Spaanse helft, volgde in 1821, maar werd al snel binnengevallen door Haïti. Tot 1844 was het eiland verenigd als Haïti, waarna de huidige grens tussen beide landen werd vastgesteld. Haïti kende een turbulente geschiedenis vol opstanden en staatsgrepen. De nieuwe Dominicaanse Republiek werd opnieuw Spaans bezit en herkreeg zijn onafhankelijkheid in 1865. In het begin van de 20e eeuw bezetten de Verenigde Staten beide landen kortstondig om het Panamakanaal te beschermen. Ook de Dominicaanse Republiek heeft een zeer roerige geschiedenis.
→4 De geopolitieke wereld
Tegucigalpa
San Salvador E L S A LV A D O R
Grote Oceaan 0
150km
FIGUUR 12. Guatemala en Belize
c
d
TURKS - EN CAICOS EILANDEN
BAHAMAS
CUBA
Hispaniola HAÏTI Port-au-Prince
DOMINIKAANSE REPUBLIEK Santo Domingo
Caribische Zee 0
FIGUUR 15. Hispaniola
80
HONDURAS
Guatemala Stad
FIGUUR 14. Guatemalteekse aanspraken op Belize: a) geen aanspraak [29]; b) aanspraak [30]; c) ‘Belize is van ons’ [31]; d) Belize als onderdeel van Guatemala [38].
Hispaniola: Haïti en de Dominicaanse Republiek
Caribische Zee
100km
b
c
FIGUUR 16. Hispaniola: a) een kleiner Haïti [33]; b) een redelijke verdeling [34]; c) alleen maar Haïti [35].
a
b
c
FIGUUR 17. Vage grenzen op Hispaniola: a) Dominicaanse Republiek [36]; b) Haïti [37]; c) Dominicaanse Republiek [38].
Het wantrouwen tussen de twee landen is altijd gebleven, zoals blijkt uit de postzegels die ze hebben uitgegeven. Figuur 16a toont een Dominicaanse zegel waarop delen van Haïti worden ‘bezet’. In hetzelfde jaar verscheen een Dominicaanse zegel met minder aanspraken (figuur 16b), wat Haïti ertoe aanzette
a
b
.....................
a
om in 1924 een zegel uit te geven waarop alleen Haïti op het eiland Hispaniola staat vermeld (figuur 16c). Figuur 17 toont drie zegels waarop de exacte grens vaag wordt weergegeven. Pas op zegels van na 1970 wordt de grens zoals formeel vastgelegd door beide landen weergegeven op zegels (figuur 18).
FIGUUR 18. Correcte grenzen: a) Haïti [39]; b) Dominicaanse Republiek [40].
81
Colofon Uitgave WBOOKS, Zwolle info@wbooks.com wbooks.com Tekst Menno-Jan Kraak Ontwerp Frank de Wit © 2026 WBOOKS Zwolle / de auteur Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISAC-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2026. ISBN 978 94 625 8794 6 NUR 680
168