Zijn opdrachtgevers behoorden tot de Utrechtse elite van adel, zakenlieden en bestuurders. Door zijn succesvolle architectenpraktijk en zijn gemeenteraadslidmaatschap was Houtzagers zelf ook een man van aanzien. Bovendien was hij decennialang directeur van het Utrechtsch Museum van Kunstnijverheid en de bijbehorende school, waar hij nieuwe generaties Utrechtse architecten lesgaf, onder wie Gerrit Rietveld. Houtzagers was een stilistische duizendpoot die zijn gebouwen steeds een eigen ‘artistieke tic’ wist te geven. Dit boek over zijn leven en werk is rijk geïllustreerd met nieuwe foto’s en historisch beeldmateriaal, waaronder fraaie aquareltekeningen van Houtzagers.
WBOOKS.COM
Petrus Johannes Houtzagers Beeldbepalend architect in Utrecht
De Utrechtse architect Petrus Johannes Houtzagers heeft tussen 1882 en 1928 veel gebouwen ontworpen die nog altijd het stadsbeeld bepalen. Bekend zijn sociëteit Sic Semper aan de Trans, Kosmos aan de Stadhuisbrug, de Holy Trinity Church in Oudwijk en huizen rond het Wilhelminapark. Naast woningen, winkels, kantoorgebouwen, badhuizen en kerken in de stad, heeft Houtzagers villa’s en landhuizen gebouwd op de Utrechtse Heuvelrug.
Arjan den Boer Marceline Dolfin Jaap Houtzagers Peter Houtzagers
Petrus Johannes Beeldbepalend Houtzagers 1857-1944 architect in Utrecht
2
PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Inhoud
Woord vooraf Jaap Houtzagers
5
Een actief en productief leven Peter Houtzagers
8
Een veelzijdig oeuvre Marceline Dolfin
26
Utrechtsch Museum en School van Kunstnijverheid Arjan den Boer, Marceline Dolfin, Peter Houtzagers
62
Twintig beeldbepalende gebouwen Arjan den Boer (fotografie André Russcher)
71
Woningen Nut door Spaarzaamheid Katholiek Apostolische kerk Sociëteit Sic Semper Raadhuis Soest Herenhuizen voor Kol Nieuw Beresteijn Constantiahoeve Winkelwoonblok Nobelstraat Gebouw Kosmos Herenhuizen voor de Utrechtsche
72 76 80 88 94 98 104 110 114 120
Herenhuizen Wilhelminapark Utrechtsche Hypotheekbank Hoofdkantoor Kosmos Winkelwoonpanden Korte Jansstraat Bankierswoning Kol van Ouwerkerk Herenhuis Wefers Bettink Holy Trinity Church en pastorie Volksbadhuis Zonstraat Gereformeerde Immanuëlkerk Volksbadhuis Van Noortplein
126 130 138 142 146 152 156 162 166 170
Overzicht van uitgevoerde bouwwerken Jaap Houtzagers
174
Bronnen en literatuur Persoonsnamenregister Over de auteurs Colofon
186 189 191 192
4
PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Woord vooraf In Utrecht kom je het werk van mijn betovergrootvader op veel plekken tegen. Neem het gebouw Kosmos aan de Stadhuisbrug, dat ook vaak te zien is op foto’s met de Domtoren. Of het hoekpand Nobelstraat-Lucasbolwerk, met dat karakteristieke torentje. En de voormalige sociëteit Sic Semper, op de hoek van de Trans en de Nieuwegracht, fraai versierd met smeedwerk en kleurrijke tegel tableaus. Met deze en tientallen andere beeldbepalende gebouwen heeft architect Petrus Johannes Houtzagers (1857-1944) onmiskenbaar zijn stempel gedrukt op de stad Utrecht en omgeving. Het fundament voor dit boek werd gelegd door Marceline Dolfin. In 1984 schreef zij haar doctoraalscriptie over architect Houtzagers. Tijdens haar stage bij Monumentenzorg Utrecht was zijn werk steeds als zeer verrassend naar voren gekomen. Als tijdgenoot van Berlage was Houtzagers onderbelicht gebleven. Marceline ontdekte een indrukwekkend aantal bouwwerken van zijn hand. Bovendien bleek dat hij zich ook in andere opzichten had ingezet voor de bouwkunst. Hoewel niet een van de wegbereiders van de moderne architectuur, was Houtzagers een meer dan gewone architect, zo concludeerde zij. En bovendien een interessant mens. Rond 2020 is mijn vader, Peter Houtzagers, zich als gepensioneerde gaan verdiepen in onze voorouder. Het werd een vader-zoonproject. We ontdekten veel ‘nieuwe’ gebouwen en brachten alles over hem bijeen op de website www.architecthoutzagers.nl. Een paar jaar geleden kwamen we in contact met Arjan den Boer. Tijdens het schrijven van zijn boek Vergeten Gebouwen in Utrecht was hij het werk van Houtzagers vaak tegengekomen. Hij noemde hem Utrechts belangrijkste architect van rond 1900 en vroeg zich af of er niet eens een boek over hem moest verschijnen. Over dit boek Bijna een eeuw na zijn laatste werk is er nu dit boek over Petrus Johannes Houtzagers. Het eerste hoofdstuk beschrijft zijn leven. Beginnend bij zijn geboorte als slagerszoon in Utrecht vertelt mijn vader het verhaal over zijn opleiding, zijn geloof en gezin, zijn eerste opdrachten als architect en zijn talloze nevenactiviteiten. Zo stond Houtzagers aan de wieg van de Bond van Nederlandse Architecten, zat hij meer dan vijftien jaar in de gemeenteraad en was hij actief bij verschillende verenigingen. Ook leren we hem als persoon kennen. Hij blijkt bijvoorbeeld nogal autoritair te zijn geweest, een gewaardeerd leraar, maar waarschijnlijk geen leuke opa voor mijn opa. In het tweede hoofdstuk duikt Marceline in Houtzagers’ werk als architect. Vanaf zijn studietijd aan de Polytechnische School in Delft behandelt zij zijn veelzijdige oeuvre en stijlontwikkeling, van de neostijlen en het eclecticisme tot aan art nouveau en het zakelijk expressionisme. Hierbij wordt ook aandacht besteed aan bouwwerken die er niet meer staan en ontwerpen die nooit tot uitvoering kwamen, zoals een opvallend ontwerp voor een nieuw stadhuis. En we ontdekken zijn voorliefde voor kunstnijverheid, die onder andere tot uiting kwam in smeed- en houtsnijwerk, schouwen en meubels. Mijn betovergrootvader hechtte veel waarde aan het samenbrengen van kunst en ambacht. Het Utrechtsch Museum van Kunstnijverheid en de bijbehorende school hadden dan ook een belangrijke plaats in zijn leven. Hij was er 36 jaar directeur en docent en had zo veel invloed op volgende generaties kunstenaars en architecten, onder wie Gerrit Rietveld, die vanaf zijn 16e een aantal jaren tekenles bij hem volgde. Hoofdstuk drie vertelt de geschiedenis van het museum, de school en zijn leerlingen en hoe zij werden ingezet bij de uitvoering van zijn ontwerpen. 5
Een actief en productief leven
Houtzagers op jonge leeftijd.
Petrus Johannes Houtzagers werd op 13 april 1857 in Utrecht geboren als zoon van Dirk Houtzagers en Anna Geertruida Ludwig. Hij was hun eerste kind, maar niet het oudste kind in huis. Anna Geertruida was namelijk weduwe van een eerdere echtgenoot, en Petrus Johannes had een halfbroer en een halfzus die ruim tien jaar ouder waren dan hij. Een paar jaar later zou hij nog een broertje krijgen. Vader Dirk was ‘vleeschhouwer’ (slager) en niet onbemiddeld. Hij was de derde in een reeks in Utrecht geboren vleeshouwers. Het gezin woonde op Jansveld 23, een pand dat sinds Dirks grootvader in het bezit was van de familie. Ook eerder woonden er al voorouders in dezelfde straat. Een honkvaste familie dus, waarin het beroep van vader op zoon werd doorgegeven. Met de generatie van Petrus Johannes kwam daar verandering in. Niet alleen hijzelf koos een andere carrière. Zijn jongere broer Jacobus Dirk bleef weliswaar nog een tijd slager in Utrecht, maar was daarna stalhouder en ‘koopman in rijtuigen’ in Amsterdam, Hilversum en Den Haag. Hun halfbroer en halfzus bleven in Utrecht, maar in hun volwassen levens speelde de vleeshouwerij geen rol meer. Opleiding Na de lagere school ging Petrus Johannes niet naar de hbs, die in Utrecht sinds 1866 bestond, maar volgde hij middelbaar onderwijs aan het Van Goethem Instituut aan de Kromme Nieuwegracht. Dit was een kleine particuliere school voor ‘jonge Heeren uit den deftigen stand’, zoals directeur Van Goethem het in een advertentie formuleerde. De school bood ook ondersteunend onderwijs voor hbs-leerlingen en voorbereiding op vervolgopleidingen, zoals de Koninklijke Militaire Academie in Breda. Wellicht bood het Van Goethem Instituut ook onderwijs op maat aan jongens die zich op andere beroepen wilden voorbereiden. We weten dat Petrus Johannes in de middelbareschoolleeftijd lessen in constructietekenen en handtekenen heeft gevolgd. Mogelijk gebeurde ook dat aan het Van Goethem Instituut. In 1875 schreef hij zich in aan de Polytechnische School in Delft, de voorganger van de Technische Hogeschool. Hij hoefde geen toelatingsexamen te doen, kennelijk volstond zijn vooropleiding. Waar haalde deze slagerszoon het idee en de motivatie vandaan om architect te worden? De werelden van slagers en architecten lijken ver uit elkaar te liggen. Voor Petrus Johannes was de afstand minder groot dan men zou denken. Een aangetrouwd familielid was namelijk de architect Samuel Adrianus van Lunteren (1813-1877), vooral bekend om zijn restauraties en verbouwingen van kastelen en landgoederen, zoals het Huis Scherpenzeel en Kasteel Nijenrode. Zijn vader was de bekende tuinarchitect Hendrik van Lunteren (1780-1848) en zijn zoon Isaäc Hendrik
8
PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Jacobus (1843-1921) was zowel architect als tuinarchitect. Petrus Johannes heeft Samuel van Lunteren en diens familie ongetwijfeld van jongs af aan gekend, misschien waren Samuel en zijn zoon Isaäc zelfs rolmodellen voor hem. In ieder geval was het beroep van architect niet onbekend bij de familie Houtzagers. Een andere mogelijke inspiratiebron was Petrus Johannes’ grootvader van moederszijde, Jacob Dirk Ludwig (1790-1890), die maar liefst 100 jaar oud werd, zodat zijn kleinzoon hem nog lang heeft meegemaakt. Ludwig was goud- en zilversmid. Dit ambacht kwam overigens vaker in de familie voor: Petrus Johannes’ halfbroer koos hetzelfde beroep en zijn halfzus trouwde met de edelsmid Johannes Wefers Bettink. Het kan goed zijn dat Petrus Johannes’ verlangen om mooie dingen te maken hier zijn oorsprong vond, evenals het belang dat hij hechtte aan de combinatie van ambachtelijkheid en kunstzinnigheid. De familie Houtzagers was kapitaalkrachtig en, even belangrijk: zij steunde de aspiraties van de jonge architect in spe. Het Van Goethem Instituut en de studie in Delft waren bepaald niet goedkoop: alleen al het onderwijs aan de Polytechnische School kostte 200 gulden per jaar, een aanzienlijk bedrag in die tijd, vergelijkbaar met het jaarsalaris van een gemiddelde arbeider. En we zullen later zien dat Houtzagers al vanaf het begin van zijn carrière in staat was om flinke sommen geld te investeren in zijn projecten. Petrus Johannes, en ook zijn jongere broer, hoefden niet in militaire dienst wegens ‘broederdienst’. Hun halfbroer was weliswaar niet zelf in dienst geweest, maar had in 1865 een ‘remplaçant’ betaald om in zijn plaats onder de wapenen te gaan. Dit was erg kostbaar, nog een aanwijzing dat de familie er warmpjes bij zat. In Delft studeerde Petrus Johannes vier jaar: van 1875 tot 1879. Hij woonde op kamers op verschillende adressen in de stad, in zijn derde jaar bij de familie De Bruijn. Waarschijnlijk heeft hij toen zijn oog laten vallen op de jongste dochter van zijn gastgezin, Carolina Wilhelmina Cornelia,
Advertentie Van Goethem, 1856.
Polytechnische School, Delft, circa 1900.
Een actief en productief leven
9
Een veelzijdig oeuvre
Villa Woudenberg door Houtzagers in album Gugel, 1889.
Petrus Johannes Houtzagers’ actieve periode als zelfstandig architect omspant meer dan 45 jaar. Zijn oeuvre bestaat uit ruim 80 ontwerpen. De meeste gebouwen zijn terug te vinden in Utrecht stad en directe omgeving. Houtzagers was dus een echte Utrechtse architect, niet alleen omdat hij hier is geboren en het grootste deel van zijn actieve leven heeft gewoond, maar ook vanwege het grote aantal gebouwen in de stad dat hij ontwierp. Gebouwen die er vrijwel allemaal nog zijn en waarvan er veel als gemeentelijk of rijksmonument zijn beschermd. Toeval of niet, veel van Houtzagers’ Utrechtse gebouwen slingeren zich als kralen aan een ketting door de stad, van het centrum naar het Wilhelminapark, vanaf de Trans (sociëteit Sic Semper) naar de Museumlaan (villa Nieuw Beresteijn). Bovendien staan zijn gebouwen op prominente plekken in het straatbeeld, niet zelden precies op een hoek met een destijds onmisbare (hoek)toren als blikvanger. Houtzagers’ werk is hierdoor beeldbepalend voor veel plekken in de stad Utrecht. Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw ontwikkelde de bouwkunst zich veelzijdiger, fantasierijker en innovatiever dan ooit. De moderne tijd vroeg om andere oplossingen en bood tegelijk nieuwe mogelijkheden. Ook al was men met veel discussie op zoek naar de ‘juiste’ stijl om in te bouwen, het verhinderde niet dat in de praktijk met optimistisch elan naar oplossingen werd gezocht. Dit heeft tot verbluffende staaltjes bouwkunst geleid. Ook Houtzagers heeft daar in en rond Utrecht veel aan bijgedragen. Niet alleen leverde hij veel ontwerpen, maar ook een breed scala aan soorten gebouwen in een al even veelzijdige waaier aan stijlen. Polytechnische School Eerst moest de jonge Houtzagers het vak leren en daarvoor vertrok hij in 1875 naar Delft. Hij begon aan de studie bouwkunde aan de nog kersverse Polytechnische School bij hoogleraar Eugen Gugel (1832-1905). Veel van de daar opgedane kennis en inzichten zien we terug in zijn latere werk. Houtzagers volgde in de eerste twee jaar de opleiding tot bouwkundige en daarna verschillende losse vakken: ‘Projecteeren’, ‘Ornament- en handteekenen’ en ‘Geschiedenis der bouwkunst’. Vooral die laatste twee vakken moeten hem veel plezier hebben gegeven. Later doceerde hij ze zelf aan de Utrechtsche School van Kunstnijverheid (zie p. 62). Hoewel hij niet het complete lesprogramma volgde en net als veel medestudenten geen diploma behaalde, zal hij zich toch een echte Delftse student hebben gevoeld.
26
PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Dit illustreerde hij later zelf door zijn bijdrage aan het album dat professor Gugel bij zijn 25-jarig jubileum in 1889 kreeg aangeboden door oud-leerlingen en collega’s. Van Houtzagers is hierin een waterverfschets van een ‘villa in Woudenberg’ opgenomen. Het gaat om een voorstudie voor de Constantiahoeve in Woudenberg (zie p. 104). Het lijkt vreemd dat zoveel studenten geen diploma haalden, maar het was destijds heel gewoon. Leren in de praktijk, bij een gevestigde architect, was gebruikelijk. Een dergelijk leertraject werd door Gugel zelfs aanbevolen. Het vermoeden dat Houtzagers zo’n leertijd doorliep in het atelier van stadgenoot Ferdinand Jacob Nieuwenhuis (18481919) wordt onder meer ondersteund door een vijftiental tekeningen in Het Utrechts Archief. Ze worden toegeschreven aan Houtzagers en zijn afkomstig uit een schenking van Nieuwenhuis. De tekeningen worden gedateerd in 1881, het jaar voordat Houtzagers zich als zelfstandig architect vestigde. Het gaat om nauwkeurige weergaves van interieur onderdelen van Utrechtse binnenstadskerken. Het zorgvuldig opmeten en tekenen van historische voorbeelden was typisch studiemateriaal. Zo bestond er in Delft een collectie gipsen afgietsels die de studenten als oefenmateriaal dienden. Later zou Houtzagers de collectie van het Utrechtsch Museum van Kunstnijverheid inzetten als leermiddel voor zijn eigen studenten aan de gelijknamige School. Terug naar de Polytechnische School in Delft. Die was in 1864 opgericht door de liberale minister Thorbecke als onderdeel van een wet om het Nederlandse onderwijs te moderniseren. Het was ook Thorbecke die de Duitse architect Eugen Gugel naar Nederland haalde. Als eerste hoogleraar bouwkunde had hij de opdracht het nieuwe onderwijs vorm te geven. Gugel vond dat de oudere academies voor bouwkunst zich te veel richtten op het artistieke aspect en te weinig op de praktische opgaven van de eigen tijd. Het vernieuwende van de polytechnische scholen omschreef hij in 1869 als volgt: ‘In deze scholen is men uit de buitensporig hooge sfeer, waarin zich het leerstelsel der academiën bewoog, nedergedaald tot het oplossen der vraagstukken van onzen tijd en tot de bevrediging der beloften van het dagelijksch leven. Stations, post- en telegraafkantoren, goederen-bureaux, wachterswoningen, perrons, werkplaatsen en fabrieksgebouwen zijn de ontwerpen waartoe reeds het innig verband met de met reuzenschreden voortgaande ingenieurskunst aan de Polytechnische scholen leiding gaf.’ Natuurlijk werd ook het artistieke aspect van het architectenvak in Delft onderwezen. Gugel schreef daarvoor zijn tweedelige Geschiedenis van de bouwstijlen in de hoofdtijdperken der architectuur (1869), later heruitgegeven en bewerkt door Willem Leliman (1878-1921). Het zou vele generaties studenten als lesmateriaal dienen. Gugel werd in deze jaren geassisteerd door mensen als Jacob Frederik Klinkhamer (1854-1928) en Gerrit Jan Morre (1837-1919), beiden ook architect en later hoogleraar in Delft. Daarnaast was de Belgische beeldhouwer Eugène Lacomblé (1828-1905) Een veelzijdig oeuvre
Tekening doophek Nicolaïkerk toegeschreven aan Houtzagers, 1881.
27
Ambachtsschool, Schoolplein, gebouwd in 1893.
42
Hieronymushuis (1874) aan de Maliesingel en de Martinuskerk (1901) aan de Oudegracht was zijn werk in Utrecht niet over het hoofd te zien. Aan de Maliebaan 82-84 staat het dubbelpand dat Tepe hier in 1871 ontwierp voor zichzelf en de beeldhouwer Friedrich Wilhelm Mengelberg (1837-1919), een andere hoofdrolspeler in het Bernulphusgilde die veel kerkinterieurs ontwierp. Mengelberg had hier zijn atelier, waar verschillende kunstenaars en leerlingen werkten. De familie Brom dreef een atelier aan de Drift. Ook al verdeelde het geloof Houtzagers en deze kunstenaars, de liefde voor architectuur en kunstnijverheid moet toch een grond voor wederzijds respect en herkenning hebben gegeven. Houtzagers gebruikte neogotische motieven als onderdeel van zijn eclectische ontwerpen. Soms ontwierp hij ook een gebouw dat als geheel voor neogotisch kan doorgaan, zoals de Katholiek Apostolische Kerk (1890) aan de Oudwijkerlaan (zie p. 76). De Ambachtsschool die hij samen met de Utrechtse architect Dirk Kruijf (1846-1921) ontwierp, kan als zijn meest neogotische gebouw gelden. Niet alleen wat uiterlijk betreft, maar ook vanwege het ‘karakter’. De verbinding van ambachten met de middeleeuwen werd niet zomaar gelegd. Het verval van kennis en vaardigheden van ‘den ambachtsman’ was een veelbesproken onderwerp in de bouw- en nijverheidswereld. Dit werd geweten aan het opheffen van de gilden, die hun oorsprong in de middeleeuwen hadden – de tijd waarin nog waarachtig werk werd geleverd door kundige vaklieden. De oprichting van een Ambachtsschool moest deze glorietijd weer terugbrengen. Het idee voor de school kwam in 1872 uit de gelederen van de Vereeniging tot Bevordering van Fabrieks- en Handwerksnijverheid. In Amsterdam en Rotterdam waren al dergelijke scholen gesticht. Het initiatief begon klein, met 22 leerlingen in het voormalige Oudemannenhuis aan de PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Donkerstraat. De school groeide gestaag en eind 1892 werd omgezien naar grond voor een nieuw gebouw. Die vond men net buiten de Maliesingel aan de Schoolstraat. In 1893 opende de school met naastgelegen directeurswoning haar deuren. Wegens geldgebrek werden de eigen leerlingen ingezet voor de decoraties en afwerkingen van het gebouw, tegelijk een praktische leeroefening. Het imposante gebouw had een U-vorm. De gevels waren sober uitgevoerd in baksteen. In het middendeel van de voorgevel en aan de zijgevels was de neogotische decoratie herkenbaar met uitgemetselde schoorstenen, blinde spitsboognissen en driepasvormen. De school had een band met Houtzagers’ School van Kunstnijverheid (zie p. 62). Getalenteerde leerlingen van de Ambachtsschool begonnen een vervolgopleiding bij Houtzagers, zoals Gerrit Rietveld (1888-1964). Leerlingen van Houtzagers’ school met een aanleg voor het onderwijs werden leraar op de Ambachtsschool, zoals Piet Klaarhamer (1874-1954). De school was zo succesvol dat zij nog enkele malen werd uitgebreid. Nadat in 1977 een nieuw pand werd geopend aan de Ina Boudier-Bakkerlaan is het oude schoolgebouw gesloopt om plaats te maken voor woningen aan het nieuwe Joke Smitplein. De directeurswoning en congiërgewoning zijn wel blijven staan. Kleine en grote verbouwingen Naast nieuwe gebouwen ontwierp Houtzagers ook tal van grotere en kleinere verbouwingen. Vaak bleef het bij bescheiden aanpassingen, zoals de interne verbouwing van zijn eigen Museum van Kunstnijverheid (1897) of het leggen van een stoep voor het pand Predikherenkerkhof 9 (1901). Andere keren waren het verbouwingen die de stad of omgeving een nieuw gezicht gaven, zoals de verbouwingen voor Vroom & Dreesmann aan de Stadhuisbrug of het hoofdkantoor van Kosmos in Zeist (zie p. 138). Een verbouwing die niet onvermeld mag blijven, is die van het Wilhelmina Kinderziekenhuis aan de Nieuwegracht 137 in 1898. Niet omdat die tot een geheel nieuw beeld leidde – aan de gracht veranderde eigenlijk niets – maar vanwege de geschiedenis van de (kinder)ziekenzorg in Utrecht. De stichting van het Kinderziekenhuis was in 1888 het initiatief van een groep vooraanstaande burgers onder leiding van de kinderarts Sybrand Klaas Hulshof (1849-1897). Ook bij dit initiatief ging de zorg hand in hand met opvoeding van behoeftige kinderen tot nuttige burgers. Dankzij gulle gaven kon na een half jaar gestart worden aan de Oude Kerkstraat 30. Het kleine ziekenhuis werd een groot succes en moest worden uitgebreid. In 1898 viel het oog op Nieuwegracht 137. Houtzagers kreeg de opdracht om van het statige grachtenpand een ziekenhuis te maken. Hij heeft het 18e-eeuwse voorhuis grotendeels intact gelaten, met inbegrip van oude interieurafwerkingen zoals een marmeren schouw, deuren en stucplafonds. In deze vertrekken zetelde links de directeur en rechts de directrice. Het achterhuis en een deel van de tuin werden stevig aangepakt en geschikt gemaakt voor personeel en patiëntjes. Er waren enkele ziekenzalen en vertrekken als papkeuken, linnenkamer en badkamers. Op de verdieping bevond zich de operatiekamer met aangrenzend een sterilisatiekamer. De achterzijde werd met een verdieping verhoogd voor de verpleegstersslaapkamers. In de tuin verscheen een barak voor besmettelijke zieken. Een veelzijdig oeuvre
Zaal in het Kinderziekenhuis omstreeks 1920.
43
Woningen Nut door Spaarzaamheid 1889 | Verenigingstraat 2-42, Utrecht De Verenigingstraat in Lauwerecht had ook Spaarzaam heidstraat kunnen heten. De zijstraat van de Draaiweg is namelijk vernoemd naar de Coöperatieve Bouwvereeniging Nut door Spaarzaamheid, die hier vanaf 1889 arbeiders woningen liet bouwen. Houtzagers was de ontwerper van de eerste 42 huizen, deels met sierlijke trapgevels. De vereniging was niet alleen een van de eerste woningbouwverenigingen in Utrecht, maar ook een bijzondere. Uiteindelijk, na jarenlang huur betalen, werden de woningen namelijk eigendom van de bewoners. Het was dus een soort huurkoop, waarmee spaarzaamheid werd beloond. De bouwvereniging was een initiatief van de Utrechtse afdeling van de Vereeniging tot Bevordering van Fabrieks- en Handwerksnijverheid in Nederland. Deze bestond uit kleinere werkgevers, zelfstandige ambachtslieden en geschoolde arbeiders zoals voormannen. Ze organiseerden bijeenkomsten over actuele kwesties rond de nijverheid, waaronder de slechte huisvesting van (hun) arbeiders. Al in 1867 hield de nijverheidsvereniging een prijsvraag voor het ontwerp van ‘woningen voor den arbeidenden stand’. Dat leverde echter geen concreet resultaat op. Bijna twintig jaar later verscheen een rapport van een commissie uit het bestuur ‘tot onderzoek naar de wenschelijkheid van Coöperatieve Vereenigingen tot den bouw van arbeiderswoningen, van welke de eigendom na een bepaalden tijd door de leden (huurders), doch bij overlijden vóór
72
dien tijd onmiddellijk door hunne weduwen of kinderen verkregen wordt’. Deze lange titel van het rapport uit 1886 vatte het concept goed samen. Het leidde een jaar later tot de oprichting van de bouwvereniging Nut door Spaarzaamheid door ‘een veertigtal Utrechtsche werklieden of met deze gelijk te stellen personen’, die alvast een maandelijkse contributie gingen betalen. Bestuursleden kwamen uit de eigen gelederen en waren dus (toekomstige) bewoners, met als voorzitter de lithograaf Johannes Jacobus Hendricus Pijpers (1849-1927). Prominente Utrechters fungeerden als commissarissen van de vereniging, onder wie enkele juristen en … de architect P.J. Houtzagers. Gezond en vriendelijk In een brochure van de vereniging stond hoogdravend: ‘Een goede woning bevordert huiselijkheid, gezondheid, zedelijkheid; sparen wekt op tot orde en werkzaamheid; beiden geven tevredenheid en gezonden levenslust. Meer en meer is het dan ook erkend, hoe wenschelijk het is voor den mingegoede, sparen te doen samengaan met het genot en het uitzicht op verkrijging van den eigendom eener goede woning.’ Voor de grondaankoop en bouw werd ongeveer een ton geleend. De woninghuur ging ƒ 2,25 per week bedragen. Het was waarschijnlijk de zilversmid Anthonie Begeer die Houtzagers bij het plan betrok. Begeer was zowel bestuurslid van de Vereeniging tot Bevordering van Fabrieks- en Handwerksnijverheid als van Houtzagers’ Museum en School van Kunstnijverheid. De architect verleende zijn ‘belangeloze medewerking’ en maakte in 1887 een eerste ontwerp, waarvan een tekening in de genoemde brochure staat. Uiteindelijk werd in 1889 een aangepast ontwerp uitgevoerd, waarvan de bouwtekeningen verloren gingen. Het week op enkele punten af, zo werden ook de dakkapellen van trapgeveltjes voorzien. Houtzagers gaf elke huizenrij drie hogere topgevels met daartussen meerdere lage huisjes met dakkapellen. Het Algemeen Handelsblad ging in augustus 1889 kijken en schreef: ‘De 42 woningen, waarvan ruim de helft bijna gereed is, zien er waarlijk lief en vriendelijk uit. De geveltjes, welke PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Woningen Nut door Spaarzaamheid
73
Herenhuis Wefers Bettink 1907 | Maliebaan 74, Utrecht Johanna Justina van den Berg, een halfzus van Houtzagers uit een eerder huwelijk van zijn moeder, trouwde in 1870 met Jan Wefers Bettink (1843-1909). Hij was directeur van de firma Schonenberg die ‘gouden werken, juweelen, paarlen en zoo voorts’ vervaardigde en verhandelde. Dit bedrijf was gevestigd aan de Oudegracht bij de Viebrug. Wefers Bettink was daarnaast bestuurslid van het Museum van Kunstnijverheid, waarvan Houtzagers directeur was. In 1890 gaf hij zijn (half)zwager de opdracht voor een goudsmederij-werkplaats in de tuin van het pand aan de Oudegracht. In 1900 en 1906 verzorgde de architect nog uitbreidingen aan deze werkplaats. Wefers Bettink kende Houtzagers dus zowel persoonlijk als zakelijk al jarenlang toen hij hem in 1907 vroeg een herenhuis te ontwerpen aan de Maliebaan 74. Op dat perceel stond tot dan toe de laatste hovenierswoning van de Maliebaan; sinds de 18e eeuw hadden de herenhuizen voor de elite de tuinderijen langzaamaan verdrongen. Wefers Bettink en zijn echtgenote woonden voordien bij het bedrijf aan de Oudegracht, waar ook hun zes kinderen waren opgegroeid. Maliebaan 74 heeft een asymmetrische gevel met de ingang geheel links; aan de rechterkant is het huis (net aan)
152
vrijstaand. De plint is bekleed met ruwe natuursteen, waarschijnlijk basalt. De boog rond de entree is gemaakt van zandsteen. De rest van de gevel is gepleisterd in zandsteen-imitatie, net als Houtzagers een jaar eerder had toegepast bij de winkelwoonhuizen aan de Korte Jansstraat. Dat geldt ook voor de trapgevel op de linkerhelft van het pand. Direct boven de ingang zit bovendien een opvallend erkertje. De eerste verdieping ligt wat naar achteren, zodat er ruimte is voor een breed balkon met stenen balustrade. Glas-in-lood bovenlichten en decoratieve muurankers verlevendigen het aanzicht verder. De trapgevel wordt bekroond door een leeuwenbeeldje dat een wapenschild draagt. Op het dak met geglazuurde rode pannen is de dakkapel ook nog voorzien van een trapgeveltje. Wat bouwstijl betreft is Houtzagers’ ontwerp aan de Maliebaan lastig te plaatsen. De beschrijving als rijksmonument uit 2001 spreekt van traditionalisme, maar elders wordt over het verwante gebouw aan de Korte Jansstraat geschreven dat het ontwerp beïnvloed is door Berlage en dat Houtzagers naar Amerikaanse voorbeelden moet hebben gekeken. Beide gepleisterde gebouwen wekken in ieder geval een wat on-Nederlandse indruk en getuigen daarmee van Houtzagers’ eigenzinnigheid.
PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Herenhuis Wefers Bettink
153
Volksbadhuis Zonstraat 1913 | Zonstraat 112a, Utrecht De Vereeniging voor Volksbaden te Utrecht opende in 1904 haar eerste badhuis aan het Koekoeksplein. Toen dacht men al aan de volgende stap: ‘De Wensch werd uitgesproken dat een druk gebruik van dit badhuis eerlang de noodzakelijkheid zal in het leven roepen om ook in andere wijken der stad een soortgelijk badhuis op te richten.’ Bijna tien jaar later was het zover: er verrees een tweede volksbadhuis aan de Zonstraat. De locatie was niet helemaal verrassend, want in 1903 al had Houtzagers een schets ontwerp gemaakt voor een badhuis daar vlakbij, maar dan aan de overzijde van het riviertje de Minstroom. Houtzagers was namelijk de vaste architect van de volksbadhuizen, waarvan de eerste twee dus aan het Koekoeksplein en de Zonstraat verrezen en later nog drie aan de Kanaalstraat, de Thorbeckelaan en het Willem van Noortplein. Houtzagers was nauw betrokken bij de Vereeniging voor Volksbaden, niet alleen als architect maar ook als bestuurslid en houder van vijf obligaties à 100 gulden. Bestuurders, leden en obligatiehouders (geldschieters) van de Vereeniging voor Volksbaden waren veelal afkomstig uit welgestelde ondernemerskringen en adellijke families van protestantse huize. Houtzagers stond vermeld tussen klinkende namen als Van Beuningen, Fentener van Vlissingen, De Beaufort en Roijaards. De vereniging kwam voort uit de Oranjebond van Orde, een antisocialistische organisatie die de voedingsbodem voor de sociaaldemocratie wilde wegnemen door aan armoedebestrijding te doen. Naast het bouwen van arbeiderswoningen behoorde het verbeteren van de hygiëne en
162
daarmee de volksgezondheid tot de doelstellingen. In de volksbadhuizen kon iedereen tegen een gering bedrag een bad of douche nemen. Hele schoolklassen kwamen wekelijks gratis langs, met subsidie van de gemeente. Het eerste badhuis aan het Koekoeksplein was nog vrij klein, met 7 kuipbaden en 16 sproeibaden (douches). Aan de Zonstraat bedroeg de capaciteit meer dan het dubbele: 19 baden en 40 douches. Er waren twee afdelingen, links voor mannen, rechts voor vrouwen. Elke gedeelte had een brede gang met aan weerszijden bad- en douchecellen. Op de vloeren lag granito (terrazzo), de wanden waren hygiënisch afgewerkt met portlandcement. Aanvankelijk bedroegen de prijzen voor een kuipbad 20 of 15 cent (met of zonder douche), voor een douchecel 10 of 6 cent (met of zonder aparte kleedruimte). In 1914, het eerste volle jaar, kwamen er zo’n 25.000 mensen baden of douchen aan de Zonstraat, onder wie ook militairen en Belgische vluchtelingen, die apart werden bijgehouden. Daarnaast noteerde de vereniging dat jaar nog ruim 18.000 ‘schoolbaden’. Verstopte zondaar De eerste steen voor het badhuis aan de Zonstraat was in april 1913 gelegd door Hubert, de 5-jarige kleinzoon van de voorzitter van de Vereeniging voor Volksbaden, luitenant-generaal Rudolf Paul Verspijck. De gedenksteen met deze inscriptie zit nog steeds in de voorgevel, rechts van de ingang. Boven de entree is een grotere gevelsteen aangebracht met de tekst ‘Gesticht 1913’ en daar weer boven de aanduiding ‘Badhuis’. Bijzonder was de vroege toepassing van beton bij de constructie van het badhuis. Niet alleen de muren, ook de dakbalken liet Houtzagers van gewapend beton maken. De lateien boven de ramen zijn eveneens uitgevoerd in beton. Kort voor de opening in december 1913 schreef het Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad: ‘De voorgevel met zijn fraai-ingebouwde ramen, die op voortreffelijke wijze zijn verdeeld, en zijn trapsgewijs oploopende top is werkelijk een sierstuk. Het gebouw bestaat uit twee gedeelten, waarvan het voorste, dat het hoogste is, vestibule, wachtkamer en woning van den conciërge bevatten zal, terwijl het lagere gedeelte, dat zich naar achteren uitstrekt, ongeveer parallel aan de Zonstraat, het eigenlijke badhuis is.’ PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Volksbadhuis Zonstraat
163
Gereformeerde Immanuëlkerk 1923 | Soestdijkseweg Zuid 49, De Bilt Het derde kerkgebouw dat Houtzagers ontwierp, was mede voor zijn eigen gebruik. In 1918 verhuisde hij met zijn gezin van Utrecht naar de villawijk Kloosterpark in De Bilt. De architect was toen 62 jaar oud. Zo groot als het huis aan de Wilhelminalaan 3 was, zo klein de kerk die Houtzagers zondags bezocht. De gereformeerden van De Bilt hadden sinds 1901 een eenvoudig zaalkerkje aan de Nieuwstraat. Dat was echter te klein geworden en het is niet verwonderlijk dat ‘broeder Houtzagers’ toetrad tot de bouwcommissie voor een nieuw kerkgebouw. Samen met voorzitter Hendrikus van Andel bezocht hij in 1921 de adellijke familie Van Boetzelaer, die veel grond in De Bilt bezat. ‘Per gratie’ konden de gereformeerden een terrein van 50 bij 50 meter kopen aan de Soestdijkseweg Zuid, net buiten het dorp. Het was vanzelfsprekend dat Houtzagers de kerk met pastorie zou ontwerpen, wat hij kosteloos deed voor zijn eigen gemeenschap. Op de eerste ontwerpschets stond de toren aan de rechterkant, op de tweede versie aan de voorzijde. Houtzagers werd bijgestaan door gemeente-architect Pieter Jan Vermaak (1883-1954), die eveneens gereformeerd was. Maar omdat Vermaak namens de gemeente De Bilt toezicht moest houden op de uitvoering, beëindigde hij zijn bemoeienis bij de bouwstart in september 1922. Welke invloed hij had op het ontwerp is onduidelijk; bij het gereedkomen van de kerk werd alleen nog Houtzagers genoemd. Na een half jaar bouwen door de Utrechtse aan nemer Willem van der Linden volgde op 11 april 1923 de ingebruikname. Vanaf de preekstoel bedankte predikant ds. Gerrit van der Zanden (1881-1964) de architect voor zijn belangeloze inzet: ‘Wij kennen uw eenvoud
166
en willen u daarom geen lauwerkrans vlechten, wat trouwens niet noodig is, daar uw werk voor zichzelf spreekt. Toch willen wij eeren, die eere toekomt en doen dit met ons gansche hart aan den Opperheer, Die u de gave voor dit werk schonk.’ Als blijk van waardering bood de kerkenraad Houtzagers een geschenk aan ter waarde van 100 gulden, maar het is onbekend waaruit dit bestond. Expressionisme Houtzagers gaf de kerk een traditionele kruisvorm met de toren op het oosten. De ondiepe dwarsarmen van het transept worden geflankeerd door twee kleine traptorens, terwijl aan weerszijden van de toren twee kapelletjes in de hoeken staan. De toren met zwaar uitgevoerd entreebordes wordt naar boven toe iets slanker. Bovenop heeft de toren een klein tentdak met dezelfde rode pannen als de kerk zelf. Het geheel heeft een expressionistische stijl waaruit invloed van de Amsterdamse School blijkt, maar dan in een meer zakelijke variant. Dat is ook zichtbaar bij Houtzagers’ ontwerp van een blok winkelwoonhuizen op de hoek van de Drift en Nobelstraat in Utrecht uit dezelfde jaren. Ondanks zijn leeftijd had hij dus nog altijd oog voor actuele ontwikkelingen. De gevels van de kerk zijn relatief sober, maar expressief is wel het gebruik van gesinterde bakstenen die enigszins zijn ‘aangebrand’. Op de stompe hoeken van de kapelletjes en traptorentjes steken de bakstenen uit als tandversieringen, iets dat vaker werd gedaan in de architectuur van de Amsterdamse School. De smalle en hoge vensters van de kerkzaal zijn voorzien van stalen kozijnen. De naastgelegen pastorie is tegelijkertijd door Houtzagers ontworpen en is nog soberder uitgevoerd dan het kerkgebouw. De hoge voorgevel heeft maar enkele ramen. Alleen de achterzijde bevat een aantal zwierige elementen, een opmerkelijk keuze van de architect. Voor het kerkinterieur gebruikte Houtzagers de beproefde constructie van een open spantenkap. De houten balken waren deels gedecoreerd met een zwart-wit geblokt patroon. De architect ontwierp ook de preekstoel, de katheder van de voorlezer en de kubistische verlichtingskronen van hout, die met subtiel houtsnijwerk waren versierd. PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS
Gereformeerde Immanuëlkerk
167
Colofon
Beeldverantwoording
uitgave: WBOOKS, Zwolle info@wbooks.com wbooks.com
AE CM HNI HUA FH GAZ LM RCE TUD ZHG
tekst: Arjan den Boer Marceline Dolfin Jaap Houtzagers Peter Houtzagers fotografie: André Russcher ontwerp: Arjan den Boer © 2026 WBOOKS Zwolle/de auteurs Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door foto kopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. ISBN 978 94 625 8804 2 NUR 680 Dit boek kwam mede tot stand dankzij financiële steun van de Adriaan Stichting en het K.F. Hein Fonds.
Archief Eemland, Amersfoort Centraal Museum, Utrecht Het Nieuwe Instituut, Rotterdam Het Utrechts Archief, Utrecht Familie Houtzagers Gemeentearchief Zeist Collectie Lisman, Nieuwersluis Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort TU Delft Library, Delft Zeister Historisch Genootschap
p. 8: HNI, 9: Delpher | coll. Arjan den Boer, 10: FH, 11: HUA, 12: FH, 13: HUA, 14: HUA, 15: FH, 16: FH, 17: HUA, 18: uit Japikse e.a. (1938) , 20: CM, 21: LM, 22: HUA, 24: FH, 25: HUA. p. 26: TUD, 27: HUA, 28: Bouwkundig Weekblad Architectura (5 aug. 1933), 29: HUA, 30: TUD, 31: Delpher, 32: HUA, 33: HUA, 43: HUA, 35: AE, 37: LM, 38: HUA, 39: HUA, 40: HUA, 42: HUA, 43: HUA, 44: HUA, 45: HUA, 46: HUA, 47: Gelders Archief, 48: HUA, 49: LM, 50: HUA, 51: HUA, 52: HUA, 53: LM, 55: LM, 56: USV Hercules, 57: LM, 58: HUA, 59: LM, 61: HUA. p. 62:67: HUA, 68: HNI | uit Mulder (2010), 69: CM (Rietveld Schröderarchief), 70: HUA. p. 72: HUA, 75: HUA, 76: HUA, 79: HUA | Facebook Apostoli sche Heiligdommen, 80: HUA, 83: HUA, 84: HUA, 87: HUA | RCE, 88: LM, 91: HUA, 92: HUA, 94: HUA, 97: HUA, 98: HUA, 101: HUA, 102: HUA | Husky Wikimedia Commons, 104: TUD, 107: AE | HUA, 108: HUA, 110: HUA, 113: HUA, 114: HUA, 117: HUA, 118: HUA, 120: HUA, 123: HUA, 124: HUA, 126: HUA, 129: HUA | LM, 130: HUA, 133: HUA, 134: HUA, 136: HUA, 138: LM, 141: ZHG, 142: HUA, 145: HUA, 146: HUA, 147 en 148 boven: Arjan den Boer, 149: HUA, 150: HUA, 151 linksboven: Arjan den Boer, 152: HUA, 155: HUA, 156: LM, 159: HUA, 160 HUA | LM, 162: HUA, 165: HUA, 166: Regionaal Archief Noordwest Utrecht, 169: HUA | uit Schneider (1987), 170: HUA, 173: HUA. p. 174-184: HUA, RCE, GAZ, AE, André Russcher, Arjan den Boer, Jaap Houtzagers, Peter Houtzagers e.a. Zie verder www.architecthoutzagers.nl. Overige foto’s: André Russcher, www.russchertekstenbeeld.nl
192
PETRUS JOHANNES HOUTZAGERS