Frank Inklaar Marcel Overbeek
In Nijver Zwolle nemen historicus Frank Inklaar en industrieelerfgoedkenner Marcel Overbeek u mee in het Zwols industrieel verleden. Het boek besteedt aandacht aan de industriegeschiedenis van Zwolle, en geeft een overzicht van wat er nog aan industrieel erfgoed rest. Industrie is niet iets waarmee je Zwolle direct associeert, maar er was en is wel degelijk een ruim industrieel aanbod. Overal in de stad zijn nog sporen te vinden. Recente foto’s laten dat zien. Ze zijn in dit boek gecombineerd met historisch beeldmateriaal en verklarende teksten. De lezer kan zo verrassende ontdekkingen doen en zal Zwolle zeker met andere ogen gaan zien.
NIJVER Zwolle
Tegeltableau, geschonken door het personeel van de lakfabriek Schaepman ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van het bedrijf in 1930 (Collectie Schaepman Beheer)
Sporen van een industrieel verleden wbooks.com
Het Rodetorenplein ca. 1954 (foto Dolf Henneke, CO)
INHOUDSOPGAVE Vooraf 7 Voorwoord 8 Introductie industrieel erfgoed 11 Korte schets industriële geschiedenis van Zwolle 15 Plattegrond industrieel erfgoed in Zwolle 24
01 Nutsvoorzieningen Inleiding 29 Watertoren 31 Pompstation WMO 34 Kantoor IJsselcentrale 36 Harculo 38 Telefooncentrale 40
02 Infrastructuur: bruggen, sluizen en gemalen Inleiding 44 Hoge spoorbrug 46 Katerveersluizen 48 Schoenkuipenbrug 52 Menistensluis 54 Hoevenbrug 56 Drie gemalen 57
03 Industrielandschappen Inleiding 63 Nieuwe Vecht 66 Zwartewater 68 Noordereiland 71 Voorst 73
4
04 Metaal Inleiding 79 IJzerleeuw 80
Wispelwey 82 Schaepman en Helmich 84 Hoefsmederij Eijhusen 86 Rijwielfabriek Tuinstraat 87
05 Electrotechniek en drukkerij Inleiding 90 Tijl 92 Tjeenk Willink 94 Philips 96
06 Textiel Inleiding 101 Zwolsche Zeildoekweverij 102 Stoomconfectiefabriek Luken 104 Lingeriefabriek Bodewes 105
07 Steen, beton, hout en meubels Inleiding 110 Waalsteenfabriek Windesheim 112 Schrale beton 114 Houthandel Eindhoven 116 Meubelmakerij Schoemaker 118
08 Voeding en genotsmiddelen Inleiding 122 Doijer en Van Deventer 124 Bierbrouwerij De Witte Leeuw 126 Tabak- en mosterdfabriek Tuinstraat 127 Marcus vleeschhouwerij 128 Helder koekjes 130
09 Chemie Inleiding 134 Schaepman (De Volharding) 136 Lak- en verffabriek Klinkert 138 De Vogel Van Calcar 140 De Fenix 142 Scado 145
10 Transport
11 Opslag en distributie Inleiding 158 Ten Doesschate Thorbeckegracht 160 Van Gend en Loos Luttekestraat 162 Doijer en Van Deventer Wolweverstraat 163
12 Huisvesting Inleiding 166 Eigenhaardstraat 168 Villa Ter Meulen 169 Villa Reinders 170 Fabrikantenwoning Ten Doesschate 171 Noten 173 Literatuur 174
Inleiding 148 Station 150 Spoorwegonderhoudswerkplaatsen 152 Spoorwegdienstwoning Willemskade 154 Tramremise Katerveer 155
5
VOORAF Zwolle staat niet bekend als een industriestad. De stad wordt eerder gekarakteriseerd als bestuurlijk centrum, dienstencentrum of transportknooppunt. En hoewel er inderdaad geen overdaad aan grote industriecomplexen in Zwolle is geweest en de gemeentelijke overheid bij tijd en wijle bepaald niet enthousiast was over industrievestiging, was en is er wel degelijk industrie in Zwolle. Dat geldt voor de hele breedte van de industrie. En waar industrie aanwezig was, is ook industrieel erfgoed te vinden. In de afgelopen decennia is zo af en toe wel aandacht besteed aan het Zwols industrieel erfgoed, maar het is hoog tijd dat, net als in andere steden in Nederland1, de overblijfselen van het Zwols industrieel verleden in boekvorm worden gepresenteerd. Dit is mogelijk gemaakt met ondersteuning van de Stichting Fonds Cultuurhistorie Zwolle en uitgeverij WBooks. In Nijver Zwolle verkennen we de sporen van het industrieel verleden van Zwolle. Na een korte inleiding over het begrip ‘industrieel erfgoed’ en een schets van de geschiedenis van nijverheid en industrie in de stad wordt aandacht geschonken aan diverse bedrijfstakken, maar ook aan aanverwante onderwerpen als bedrijventerreinen, transport, infrastructuur en behuizing van industriëlen en arbeiders. De hoofdstukken beginnen allen met een introductie van het onderwerp, waarna kenmerkende voorbeelden worden uitgelicht. Het boek geeft dus geen compleet overzicht van al het industrieel erfgoed in de stad, maar schenkt vooral aandacht aan de meest aansprekende overblijfselen. Uitgangspunt is dat de sporen van het industrieel verleden nu nog te zien zijn, ondanks de sloopwoede waar veel industrieel erfgoed aan ten prooi is gevallen. Daarom is er naast historisch beeldmateriaal ook veel plek voor recente foto’s. De lezer kan zo verrassende ontdekkingen doen en zal Zwolle zeker met andere ogen gaan zien. ← Frank Inklaar en Marcel Overbeek
Het Rodetorenplein op een opname van de Zwolse fotograaf G.J. Wispelwey, ca. 1900. De foto geeft een beeld van de bedrijvigheid met vrachtschepen en arbeiders. Op de achtergrond de molen op de Jufferenwal en de bedrijfsgebouwen van de bierbrouwerij ‘het Schaep’(CO)
7
6 18
14
4 16
17
10
15
9
8
28
22
13
1
7
11
3
12
19 20
21 5
2
35
34
24 23
33
30
26 25
32
31
27
47 39 44 41
36 29
50
49
42 43
38
48
45 40
37
51
24
52
46
INDUSTRIEEL ERFGOED IN ZWOLLE 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52
Telefooncentrale Kantoorgebouw NV IJsselcentrale Watertoren Scheepvaartkantoor Fa. Schuyt & Co Rioolgemaal Hoefsmederij Eijhusen Drukkerij Tijl Meubelfabriek Schoemaker Zeilmakerij Huisman Meelfabriek Fa. Bartels Vleeshouwerij Marcus Distilleerderij Doijer & van Deventer Bierbrouwerij De Witte Leeuw Huidendrogerij De Volharding/Schaepman Graanpakhuis Bergia(nu Oversticht) Pakhuis Koloniale waren Pakhuis Ten Doesschate Graanpakhuis Ten Doesschate Kantoor-verzendhuis Van Gend en Loos Fabrikantenvilla Reinders Sassenpoortbrug Schoenkuipenbrug Verffabriek Fa. Klinkert Rijwielfabriek Fa. Uit den Bogaard Sigarenfabriek Mosterdfabriek Arbeiderswoningen Eigen Haard Kantoor confectiefabriek Fa. Luken Gevelsteen zeepfabriek De Fenix Portierswoning Fa. Reinders Hoge Spoorbrug Spoorbrug Soestwetering Stationsgebouw Spoorwegwerkplaatsen Elektrische centrale spoorwegen Spoorwegdienstwoning Philipsfabriek Harculocentrale, kantoorgebouw Pompstation Waterleiding Maatschappij Overijssel Westerveldbrug Hoevenbrug Nieuwe Verlaatsluis Katerveersluizen Remise Zwolse paardentram Rademakerszijl Gedenksteen 1865 Oude IJsselspoorbrug Vechtspoorbrug Stoomgemaal Westerveld Gemaal Herfte Sierlantaren Wispelwey Machinefabriek IJzerleeuw Steenfabriek Windesheim Zuivelfabriek Nutrica
Nieuwstraat 52 Zeven Alleetjes 1a Turfmarkt Thorbeckegracht 44 Groot Wezenland 69 Thomas a Kempisstraat 38 Voorstraat 26 Oude Vismarkt 9 Buitenkant 14 Diezerpoortenplas 20 Oude Vismarkt 3 Oude Vismarkt 46 Diezerstraat 56 Friesewal 22 Aan de Stadsmuur 79 Thorbeckegracht 39 Thorbeckegracht 19 Assiesplein 1 Luttekestraat 15 Eekwal 1 Groot Wezenland Groot Wezenland-Turfmarkt Hertenstraat 37 Tuinstraat 10-12 Tuinstraat 34 Eigenhaardstraat 12-34 Molenweg 169 Lijnbaan 12a Boerendanserdijk 1 Oosterlaan Hanzelaan Stationsplein Hanzelaan 95 Westerlaan 45 Willemsvaart 12 Ceintuurbaan 15 IJsselcentraleweg 6 Ruiterlaan Brinkhoekweg Kanaalweg Maatgravenweg 4 Katerveerweg Katerveerdijk 16 Hasselterdijk 40 Geldersedijk (Hattem) Maatgravenweg Langenholterdijk 5a Wipstrikpark/Oude Heinoseweg 28a Parkeerterrein Isala Gasthuisdijk 15 Fabrieksweg 40 Windesheim Dorpsstraat 33 Windesheim
25
POMPSTATION WMO
I
n 1930 werd de Waterleiding Maatschappij Overijssel (WMO) opgericht. Het was een samenwerkingsverband van de provincie Overijssel en 29 gemeenten. Een van die gemeenten was Zwolle. 1951 gaf de stichting Waterwinningsbedrijf Zwolle en Omgeving (WZO) opdracht om een nieuw drinkwaterpompstation te bouwen aan de Ruiterlaan bij het Engelse Werk. Het gebouw werd ontworpen door de Zwolse architect Piet Lankhorst. Het werd uitgevoerd in een traditionele stijl. Het gebouw werd voltooid in 1952. Het in baksteen opgetrokken gebouw bestaat uit meerdere delen. Het pompgebouw voor de reinwaterkelder had een capaciteit van 1000 m3 drinkwater per uur. Dan was er
een filtergebouw om het opgepompte water te zuiveren. Verder was er een kantoor met kantine en een dienstwoning. De gebouwen hebben grote overstekken met gevels van schoon metselwerk, verlevendigd door siermetselwerk, betonnen raamomlijstingen en kolommen. Bovenop het dak staat het logo van WZO. Het pompstation in het waterwingebied het Engelse Werk is nog steeds in gebruik. Nu is het een onderdeel van het fusiebedrijf Vitens, dat in 2002 is ontstaan na een fusie van allerlei drinkwaterproducenten uit Overijssel, Friesland en Gelderland. Dit moderne pompstation in een oude behuizing is een essentieel onderdeel van de waterhuishouding in Zwolle. ←
Waterpompstation aan de Ruiterlaan, 2026 (foto Joop van Putten) >> Bouwtekening van het pompstation van de W.M.O. aan de Ruiterlaan, ontwerp architect Piet Lankhorst, 1951 (CO)
34
HOGE SPOORBRUG
D
e spoorwegen verbinden mensen, maar ze kunnen ook een obstakel vormen. Zo vormde het spoorwegcomplex een danig probleem voor mensen die van Assendorp naar Schelle of vice versa wensten te gaan. Zeker ook lastig voor de vele arbeiders die in Assendorp woonden en aan de overkant van het spooremplacement bij de Centrale Werkplaats van de spoorwegen werkten. Om die verbinding toch in stand te houden werd in 1883 een hoge
voetgangersbrug over het emplacement gebouwd. De brug is gebouwd naar ontwerp van het toenmalige Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid, in opdracht van de Staatsspoorwegen. De brug heeft een bijzondere ellipsvormige boogconstructie, in vakjargon ook wel lensliggerconstructie genoemd. Deze constructie is uniek in Nederland. Bij geen enkele andere brug in ons land is deze constructie gebruikt. De brug bestaat uit drie stalen bogen. Het houten rijdek wordt
Reparatie van de Hoge Spoorbrug, onder toezicht van een spoorwegmedewerker, ca. 1965 (foto Dolf Henneke, CO)
46
De Hoge Spoorbrug vanaf de Oosterlaan (foto Joop van Putten)
ondersteund door twee stalen jukken die tussen de sporen op het emplacement zijn geplaatst. De stalen onderdelen zijn gemaakt door de machinefabriek van de Fa. H. Dalhuisen in Kampen. Met de brug werd de verbinding tussen binnenstad en Schelle dan wel gewaarborgd, maar om over het spooremplacement te komen moest nog wel een behoorlijke hoogte overwonnen worden. De brug kreeg met recht de naam ‘Hoge Spoorbrug’.
Om de helling om bij de brug zelf te komen niet te steil te maken werden toegangswegen via een boogvormig tracé aangelegd. Langs de opritten werden ijzeren leuningen aangebracht, met fraaie gietijzeren hekpijlers. Dat alles maakte de tocht van Assendorp naar Schelle mogelijk. De brug gaf ook de mogelijkheid om treinen te kijken. Generaties Zwollenaren hebben op de brug de nieuwste ontwikkelingen op het spoor bekeken. De Hoge Spoorbrug is een Rijksmonument en werd in 1994 geheel gerenoveerd. Aan de kant van Hanzeland, de moderne opvolger van Schelle, is intussen door alle reconstructies vanwege de aanleg van de Van Karnebeektunnel de toegangsweg tot de brug danig veranderd. ←
De Hoge Spoorbrug, ansichtkaart ca. 1905 (CO)
INFRASTRUCTUUR: BRUGGEN, SLUIZEN EN GEMALEN
47
PHILIPS
Het Philips-complex aan de Ceintuurbaan, ca. 1956 (foto Dolf Henneke, CO)
N
a de Tweede Wereldoorlog raakte Zwolle er eindelijk van overtuigd dat industriële ontwikkeling goed voor de stad zou zijn. De gemeente ging actief op zoek naar bedrijven die zich in Zwolle wilden vestigen. Een van de eerste grote vissen die men ving was Philips. Om het bedrijf aan Zwolle te binden bood men een terrein aan dat tegen de kostprijs kon worden aangekocht. In 1953 ging de gemeenteraad akkoord met deze deal. Er werd zes hectare grond tussen de Meppelerstraatweg en de Ceintuurbaan aan Philips verkocht. Philips ging op deze locatie elektrolytische condensatoren vervaardigen. Deze condensatoren werden gebruikt in radio’s en televisies, producten die gretig aftrek vonden in de decennia na de oorlog. Het fabriekscomplex werd vanaf 1954 ontwikkeld. Het was ontworpen door het bouwbureau
96
Het bedrijfsgebouw van Philips aan de Ceintuurbaan, ca. 1974. Het fabrieksgebouw werd gebouwd in een mengeling van traditionele en moderne bouwstijlen, de z.g. Shake-handsarchitectuur (dia B. Kam, CO)
Luchtopname van het uitgestrekte complex van de Philipsfabriek, nu in gebruik bij de Makersfabriek (foto Joop van Putten)
van Philips, zoals dat meestal het geval was met Philips-vestigingen. De architectuur was kenmerkend voor Philips, een combinatie van traditionalisme en functionalisme, de zogeheten Shake-hands-stijl. Het meest in het oog springende deel van het complex was de langgerekte fabrieksvleugel langs de Ceintuurbaan van twee bouwlagen met een plat dak. Dit gebouw ZA werd in twee delen gebouwd, in 1954 het eerste deel en in 1956 het tweede deel. Kenmerkend waren de hoge vooruitstekende ingangsportalen en de stalen strokenvensters in de gevel. Het dak was voorzien van daklichten in de vorm van sheddaken. Dat zijn lange, schuin geplaatste glasstroken gericht op het noorden, geplaatst in een dak met een flauwe helling. Zo kwam er een gelijkmatig licht in de onderliggende ruimte. Aan de rechterkop van het gebouw werd in 1958 een T-vormig kantoor gebouwd met links ervan een transparant trappenhuis. Achter gebouw ZA lag vanaf het begin het ketelhuis, een hoog gebouw met grote vensters. Op het dak waren twee schoorstenen zichtbaar. Bijna tegelijkertijd, in 1955, werd aan de kant van de Floresstraat gebouw ZB neerge-
zet. Vergeleken met gebouw ZA had gebouw ZB lagere strokenvensters. Een opvallend element was de klok die de werknemers er ongetwijfeld aan moest herinneren of ze wel op tijd waren. In de hoogtijdagen van Philips in Zwolle werkten er meer dan duizend mensen voor het bedrijf. In 1999 werd de productie overgenomen door een afsplitsing van Philips, het elektronicaconcern Vishay. In 2016 viel het doek voor dit bedrijf. De productie ging zoals zo veel onderdelen van Philips naar lagelonenlanden. Het Philipsterrein werd herontwikkeld tot de Makersfabriek Zwolle. De Makersfabriek Zwolle is een innovatieve broedplaats en een levendig bedrijventerrein, een plek waar techniek, duurzaamheid, onderwijs en ondernemerschap samenkomen. Voor de succesvolle transformatie en het hergebruik van het oude ketelhuis wonnen de eigenaren de Erfgoedprijs Zwolle-Kampen in 2025. Recentelijk zijn de gebouwen aan de Ceintuurbaan gerenoveerd. De kenmerkende bakstenen gevels, grote raampartijen, zware krachtstroomvoorzieningen en stalen spanten van het complex uit 1954 zijn hierbij bewust intact gelaten. ←
97
STOOMCONFECTIEFABRIEK LUKEN
Bouwtekening uit 1897 van de stoomconfectiefabriek van de Fa. Luken, aan de Molenweg 169, ontworpen door architect G.B. Broekema. Het fraaie kantoor gebouw bestaat nog, de monumentale schoorsteen is reeds lang verdwenen (CO)
gebouw is geheel symmetrisch vormgegeven met rijke decoratieve elementen in natuursteen en baksteen. Vooral de gemetselde dakkapel boven de ingang is uitbundig versierd. Het doel om een representatief uiterlijk te krijgen is zo zeker geslaagd te noemen. De fabriekshal werd verscheidene malen verbouwd. Na de stoomconfectiefabriek kwam er een stoomwasinrichting in. Later heeft het nog als garage dienst gedaan. In de jaren tachtig van de vorige eeuw is de fabriek gesloopt. Het kantoor daarentegen bleef behouden en kreeg een woonfunctie. Het pand Molenweg 169 werd in 1986 aangewezen als gemeentelijk monument. In 1998 werd het zelfs een Rijksmonument. In de plint, links, herinnert een gevelsteen nog aan de architect Broekema. Deze ging na zijn neorenaissance-periode met de tijd mee en is nu vooral bekend om zijn ontwerpen in Zwolle en Kampen in de stijl van de Art-Nouveau, zoals enkele woonhuizen in de Van Nagellstraat (nrs. 4-5 en 19) en een rij herenhuizen aan de Wilhelminastraat (nrs. 4-26). ←
I
n 1896 kwam er zowaar een stoomconfectie fabriek in Zwolle. Textielfabricage in Zwolle stelde niet veel voor en de Industriële variant was al helemaal vrijwel ondenkbaar. Maar H.G.M. Luken, die al een zaak in manufacturen had aan de Grote Markt waagde de sprong. In Assendorp, aan de Molenweg, die toen nog Verlengde Molenweg heette, verrees de fabriek met magazijn en administratiegebouw van de firma H.G.M. Luken en Co. De fabriek met sheddaken stond achter het magazijn en administratiegebouw. Waar de fabriek qua uiterlijk niet zo interessant was, gold dat zeker niet voor het gebouw ervoor. Dit was een ontwerp van de in Zwolle wonende architect G.B. Broekema (1866-1946). In de mode van de tijd is het gebouw opgetrokken in de neorenaissancestijl. Het idee was om het gebouw net zo’n representatief uiterlijk te geven als de statige stadsvilla’s aan de Van Roijensingel of het Ter Pelkwijkpark. Het eenlaags
104
De monumentale gevel van het kantoorgebouw van de Stoomconfectiefabriek Luken aan de Molenweg, 2026 (foto Joop van Putten)
LINGERIEFABRIEK BODEWES
E
en enkele ondernemer maakte de stap van winkelier naar fabrikant. Dat gold bijvoorbeeld voor de familie Bodewes. In 1897 kocht conducteur W.M.S. Bodewes het pand Van Ittersumstraat 117 in Assendorp. Dat deed hij voor de oudste van zijn twee zonen, Samuel, die daar een textielhandel begon. De voorkamer werd omgevormd tot opslagruimte. De distributie van textiel vanuit het pand ging per fiets en bakfiets door de hele regio. In 1905 opende Samuel Bodewes een textielwinkel aan de Assendorperstraat 130. Vader Bodewes stierf in 1919. Zoon Samuel ging daarna langzamerhand over op een nieuwe strategie. In 1921 verkocht hij de winkel, die overigens onder een andere eigenaar nog jarenlang doorging onder de naam ’De Bijenkorf’. Het pand aan de Van Ittersumstraat werd twee jaar later verkocht. Het bleek een
aanloop te zijn naar de overstap van Samuel van handelaar/winkelier naar fabrikant. In 1926 nam hij de textielfabriek van Bosman aan de Oosterlaan 21 over en startte daar de Lingeriefabriek S. Bodewes Wzn. Het bedrijf was van behoorlijke omvang, want er werkten in het begin maar liefst 70 vrouwen en meisjes. Ze verdienden ongeveer ƒ 7,50 per week. Daarnaast waren er diverse vertegenwoordigers die de complete collectie meezeulden naar de klanten. Het pand aan de Oosterlaan was vrij recent vernieuwd. In 1918 kreeg architect G.G. Post in Zwolle opdracht voor de renovatie van een fabriekspand. Opdrachtgever was de textielonderneming Fa. P. Bosman. Het meest zichtbaar was de verandering van de voorgevel, terwijl de rest van het gebouw hieraan aangepast werd. ←
De lingeriefabriek van Bosman werd later overgenomen door het textielbedrijf van de Firma Bodewes. Deze opname dateert uit ca. 1930 (Collectie Dick Hogenkamp)
TEXTIEL
105
SCHAEPMAN (DE VOLHARDING)
I
n 1830 begon Schaepman een lak- en verffabriek aan de Thorbeckegracht op de plek waar eerder een apotheek actief was. De gemeente had zo zijn bedenkingen over de Firma Ed. Schaepman. De lak en verf waren nogal brandgevaarlijk en om dat in het centrum van de stad te hebben was niet perse een goed idee. In die tijd was Schaepman overigens nog vooral een handelsonderneming in verven en verfwaren. De uitbreiding in 1921 van het bedrijf maakte de gemeente nog bezorgder. Men zag graag Schaepman verhuizen naar een industrieterrein. Om dit te voorkomen kocht het bedrijf het bedrijfspand ‘De Volharding’ aan de Friesewal aan. Het idee was dat de verhuizing naar dit pand de bezwaren van de gemeente zou bezweren. De man achter dit idee was B.J. ten Doeschate. Al sinds 1905 had de samenwerking tussen de families Schaepman en Ten Doeschate vorm gekregen. In dat jaar werden Schaepman en Ten Doeschate voor elk de helft partner in het bedrijf. Vijf jaar later kocht Ten Doeschate Schaepman uit en werd hij volledig eigenaar van het bedrijf. Dit bleef wel de oude naam houden: Ed. Schaepman en Co, stoomver-
nis- en verfwarenfabriek, opgericht in 1830. De focus kwam te liggen op de eigen productie van verf en lakken. Ten Doeschate kocht dus in 1924 het bedrijfspand ‘De Volharding’. Dat pand had al een hele geschiedenis achter de rug. Vanaf 1834 was het in gebruik als houtzagerij, graanmaalderij, stoomolieslagerij en roggebloemfabriek. In 1901 werd het op een veiling verkocht aan J. Heimans, die er een huidendrogerij in begon. In de gevel was het stichtingsjaartal 1901 opgenomen. Binnen was nog een aantal haken te vinden waaraan de huiden werden gedroogd. Het ging goed met Schaepman. De omzet van de lak- en verffabriek steeg gestaag. Dat resulteerde in een serie verbouwingen en vergrotingen. In 1928 werd de verfmalerij vergroot en in 1931 kwam de vergunning om een verdieping op het gebouw te zetten. Drie jaar later volgde de bouw van een laboratorium. In 1932 overleed B.J. ten Doeschate. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Joseph, die al sinds 1929 in de zaak zat. Ook Joseph breidde het gebouw uit omdat de verfmalerij te klein was en de lakstokerij teveel ruimte innam. In 1938 kwam er een nieuwe tak in het bedrijf, de productie van kunstharsen. De fabriek van Schaepman kwam redelijk ongestoord door de eerste oorlogsjaren. In 1941 werd er zelfs nog een nieuw bedrijfspand in gebruik genomen. Langzamerhand kwamen er wel problemen met de aanvoer van grondstoffen en door de constante inspecties van de bezetter. Na Dolle Dinsdag (5 september 1944) kwam de hele fabriek stil te liggen.
Overzicht van de verf- en lakfabriek van de Firma Schaepman aan de Friesewal, vanaf het dak van de meelfabriek aan de Schuttevaerkade (foto Dolf Henneke, CO)
136
Het bedrijfspand ‘’de Volharding’’ aan de Friesewal werd in 2019 in oude stijl herbouwd, als appartementencomplex, 2026 (foto Joop van Putten)
Joseph ten Doeschate werd gevangen genomen en het management dreigde in de Arbeitseinsatz te verdwijnen. In 1945 kwam Joseph ten Doeschate weer vrij en al snel kreeg Schaepman de wind in de zeilen. Het fabriekscomplex werd in 1947 en 1948 verder vergroot omdat de lakstokerij opnieuw ruimtegebrek had. In 1977 werd het aanpalende fabriekspand van Ewepo aangekocht. Helaas brandde dat twee jaar later af. Dat had nog wel een spectaculaire brandende stadsgracht tot gevolg. In 2011 werd de productie na wat fusies en overnames in Zwolle beëindigd. Maar Schaepman leefde voort in Kampen. Na enige omzwervingen via overnames waarbij de naam Schaepman verdween kwam de naam in 2025 weer terug, nu als CIN Schaepman lakfabrieken BV gevestigd in Kampen. CIN is een Portugese verfproducent. Van het bedrijfscomplex van Ed Schaepman is vrijwel niets meer over. Na de beëindiging van
CHEMIE
de productie werden er plannen gemaakt voor de herontwikkeling van het gebied. Het kreeg een woonbestemming onder de naam Kraanbolwerk. In 2012 werd het hele Schaepman complex gesloopt. Alleen de voorgevel van De Volharding bleef overeind. Het was de bedoeling dat de voorgevel zou worden geïntegreerd in het totale ontwikkelingsplan. Uiteindelijk werd geconcludeerd dat dit geen haalbare optie was. De voorgevel is nu herbouwd in een vrije versie, die refereert aan de voorgevel van de oude fabriek. Op de gevel staat De Volharding en Schaepman Lakken. Het vormt de ingang van de Hof De Volharding, een pleintje, omringd door appartementen. Het plein is de plek voor het Stedelijk Tapijt, een tegelarrangement in tapijtvorm met referenties aan de vroegere activiteiten op deze plek. Het enige fysieke overblijfsel van De Volharding is de brievenbus, die begin 2019 in de ingang van de Hof is geplaatst. ←
137
COLOFON
Uitgave WBOOKS, Zwolle info@wbooks.com wbooks.com Tekst Frank Inklaar Marcel Overbeek Fotografie Joop van Putten Ontwerp Frank de Wit © 2026 WBOOKS Zwolle / de auteurs Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISAC-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2026.
ISBN 978 94 625 8822 6 NUR 693
Dit boek kwam mede tot stand dankzij financiële steun van Stichting Fonds Cultuurhistorie Zwolle.
176
De graan- en fouragehandel van de Fa. Bergia, een bekend Zwols bedrijf, was tot 1968 gevestigd aan de Waterstraat. Reclameplaat uit ca. 1940 in windmolen ‘de Hoop’ te Almelo (foto Marcel Overbeek)