museumtijdschrift
Stem op uw favoriete tentoonstelling + win een kunstreis
nr 6 • 2022
nr 6 sept-okt 2022 • € 10,50 • verschijnt 8x per jaar
1 april – 1 november 2022
Amsterdam, Van Gogh Museum
Nieuwkomers
Vlamingen deden Haarlem opbloeien Den Haag
Balenciaga
Meesterschap in zwart
Bergen, Museum Kranenburgh majestueus
De wereld van Gustav Klimt
Tilburg
Kjartansson
IJslands talent met feministische inborst
+ de tentoonstellingsagenda 40 pagina’s gratis bijlage BP
nationaalglasmuseum.nl
kanonnen, blauwe ballen, fonteinen en fabeldieren
Dromen van goud
Haarlem
BP
www.museumt
sept ijdschri5ft.nl
Het meest complete overzicht
16 okt
INHOUDmuseumtijdschrift.nl
Gustav Klimt, ‘Judith’, 1901, olieverf en bladgoud op doek, 84 x 42 cm, Belvedere, Wenen (foto: Johannes Stoll)
nr 6 / sept-okt 2022
42
56
48 36 8
UISE DAHL-WOLF E O: LO FOT
66 MODERNE KUNST
22 Gustav Klimt
Waar haalde de meester van het Weense modernisme zijn inspiratie vandaan?
28
Cristó bal Balenciaga
13-20 MUSEUM - KORT
Museumtijdschrifttips: De mooiste tentoonstellingen inclusief de Vooruitblik
73-79 MUSEUM & MEER het atelier Fiona Tan een dag uit het leven van Koos Breukel boeken recensies en tips lezerspagina ‘De bezoeker’, reacties COLUMNS
40
Pauline Broekema Hunkeren naar antwoorden
55
De museumtuin Museum Belvédère, Heerenveen
34 35
Stem op uw favoriete tentoonstelling + win een kunstreis De 10 genomineerden Arrangement Lezing ‘Balenciaga’ + rondleiding + prijsuitreiking + borrel
door Jaron Beekes DESIGN
28 Balenciaga
Voor de Spaanse modeontwerper was er maar één kleur die ertoe doet: zwart door Dorien Tamis KUNST & ERFGOED
36 Friese middeleeuwen
In het noorden van het Frankische rijk ging alles net even anders door Theo Toebosch HEDENDAAGSE KUNST
42 Ragnar Kjartansson
Performancekunstenaar combineert humor met maatschappijkritiek door Joke de Wolf MODERNE KUNST
48 Melle
Groots overzicht van de provocatieve surrealist die geen surrealist wilde zijn door Koen Kleijn FOTOGRAFIE
56 Mens op zee
Zeevaarders en fotografie van de afgelopen 150 jaar door Edo Dijksterhuis OUDE KUNST
62 Nieuwe Haarlemmers
Zeventiende-eeuwse bloei was grotendeels te danken aan Vlamingen door Erik Spaans HEDENDAAGSE KUNST
66 Baksteen
Veiligheid, welvaart, activisme: de vele facetten van gebakken klei door Jeroen Junte
9
Achter het
Met zijn portretten van femmes fatales en societydames, omringd door goud en ornament, werd Gustav Klimt wereldberoemd. Het Van Gogh Museum laat zien hoe die stijl ontstond, met een bijzondere rol voor Klimts Nederlandse inspiratiebronnen. DOOR JARON BEEKES
22
Gustav Klimt, ‘Waterslangen II’ (detail), 1904, bewerkt 1906-07, olieverf op doek, 80 x 145 cm, part. coll.
MODERNEKUNST-
‘Vis’, 1954, olieverf op doek, 65 x 72 cm, Museum van Bommel van Dam, Venlo
VISIONAIR 48
MODERNEKUNST-
Melle, schilder van een ongerijmde en seksueel geladen droomwereld, presenteerde zichzelf als groot, miskend kunstenaar. Een overzicht in Museum van Bommel van Dam doet zijn oeuvre eer aan.
M
DOOR KOEN KLEIJN
elle Oldeboerrigter (190876) kreeg nooit de status die surrealistisch of magisch realistisch schilderende tijdgenoten als Pyke Koch, Carel Willink of Joop Moesman wel hadden. Dat vond hij niet heel erg; Melle had liever niet dat mensen zijn werk onder die stromingen schaarden. Het waren maar onhandige termen, die de lading niet dekten. Liever noemde hij zich een ‘visionair schilder’ en als hij dan toch ergens bij moest horen, dan was het bij de grootste fantast aller tijden, Jheronimus Bosch. Toch is Melle – hij ging alleen onder zijn voornaam door het artistieke leven – best onder de ruime paraplu van het surrealisme te scharen. Zijn werk zit vol met
‘Veronica’, 1959, olieverf op doek, 77 x 97 cm, Museum van Bommel van Dam, Venlo
49
Van zeebonk tot Kapitein Lafaard Zeevarenden zijn op weg naar een nieuw thuisland, een betere toekomst of simpelweg de volgende aanlegplek. Die transities zijn vastgelegd in 150 jaar fotografie, een medium dat zelf ook een grote ontwikkeling doormaakte. DOOR EDO DIJKSTERHUIS
H Ed van der Elsken, ‘Van varen’, 1961, filmstill, Eye Filmmuseum, Amsterdam
56
et was een opdracht om van te dromen. Ed van der Elsken werd in 1961 gevraagd alle Nederlandse rederijen over de hele wereld te fotograferen, bij wijze van verjaardagscadeau voor prinses Margriet, de beschermvrouwe van de koopvaardij, die achttien werd. In ruil daarvoor mocht de fotograaf kosteloos reizen met alle schepen van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders. Deze maandenlange trip leverde een berg foto’s op en de film Van varen. In een drieluik, dat speciaal voor de tentoonstelling ‘Mens op zee’ is samengesteld uit de originele film, zien we hoe de bemanning zwoegt en zweet. Zonder uitzondering zijn het ruwe zeebonken met gegroefde koppen, die ondanks het harde werk nooit een leven aan wal zouden ambiëren. Het past perfect in het lang gekoesterde, romantische beeld van het leven op de woelige baren. Hoe anders is de sfeer in de fotoserie ‘Man at Sea’ die Henk Wildschut in 2004 maakte op het containerschip Hariett. Onder het personeel heerst geen trots en levenslust, maar blaartrekkende verveling. Zoals ze
FOTOGRAFIE-
Henk Wildschut, ‘Calos’, uit de serie ‘Man at Sea’, 2004
Frans Hals, ‘Kinderen uit de familie Van Campen met een bokkenwagen’ (detail), ca. 162325, olieverf op doek, 38 x 34,5 cm, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel
OUDEKUNST-
TOESTROOM VAN TALENT
Na een periode van belegering, pest en andere rampspoed beleefde Haarlem rond 1600 een spectaculaire opleving, met dank aan Vlaamse immigranten. Het Frans Hals Museum laat zien hoe zij de stad een economische én artistieke boost gaven. DOOR ERIK SPAANS Karel van Mander, ‘Dans om het gouden kalf’, 1602, olieverf op paneel, 114 x 232,5 cm, Frans Hals Museum, Haarlem
mstreeks 1626 werkte de veelbelovende genreschilder Adriaen Brouwer (ca. 1604-38) enige tijd in Haarlem in het atelier van Frans Hals (15821666). Over dat verblijf is een even vermakelijke als onsmakelijke anekdote overgeleverd. Naar verluidt kreeg Brouwer van Hals’ echtgenote, die voor een boodschap de deur uit moest, tijdelijk de zorg over een zuigeling toevertrouwd. De jonge schilder wist zich niet goed raad met het huilende kind. Hij droeg het “dan op zyn arm, dan op zyn schouders om het zelve te stillen, en schokte het zoo lang dat het hem eindelyk van boven tot onderen bevuilde”. De onfortuinlijke oppas liet het er niet bij zitten en besloot de boosdoener met gelijke munt terug te betalen. Hij trok zijn broek naar beneden en hurkte boven het kind. In die houding trof de verbijsterde vrouw van Hals hem bij terugkeer aan. Verontwaardigd vroeg ze de jonge schilder waar hij mee bezig dacht te zijn. Waarop Brouwer antwoordde: “Wy beschyten malkander”.
Een sterk verhaal. Maar wellicht waar gebeurd. Schildersbiograaf Arnold Houbraken, die het optekende in De groote schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen (1718), neemt althans de moeite het op een betrouwbare bron – een dochter van Hals – terug te voeren. De anekdote past wel bij Brouwer, wiens rusteloze, in alcohol gedrenkte levensloop iets wegheeft van een schelmenroman. Het voorval sluit ook aan op wat we zoal weten over de arbeidsomstandigheden van leerlingen en assistenten in toenmalige ateliers. Niet zelden moesten ze voor weinig of geen geld ondankbare klusjes opknappen, waarbij amper onderscheid werd gemaakt tussen werkplaats en huishouden.
DROOGSCHEERDER
Resteert de vraag hoe de jonge Vlaming, geboren en getogen in Oudenaerde, eigenlijk in Haarlem verzeild was geraakt. Dat zal te maken hebben met het enorme aantal immigranten dat daar in voorgaande decennia vanuit de Zuidelijke Nederlanden was neergestreken. Van de 40.000
63
ECHT NIET!
FOTO: SHUTTERSTOCK
BAKSTEEN SAAI?
Per Kirkeby, ‘Londen’, 1986, Axel Vervoordt Gallery, Wijnegem (foto: Jan Liégeois)
66
HEDENDAAGSEKUNST-
Van toonbeeld van veiligheid tot wapen bij straatrellen. De baksteen is behave een veelzijdig bouwmateriaal ook rijk aan symboliek. Kunsthal Kade brengt een ode aan het ‘zinderend oppervlak’. DOOR JEROEN JUNTE
et platte Hollandse polderlandschap kent geen prachtige natuursteen, zoals marmer of travertin. Wat we wel hebben in ons waterrijke land is eindeloos veel rivierklei, zo goed als gratis bovendien. Het hoeft alleen maar te worden opgeschept, gevormd en gebakken. Niet voor niets zijn de muren van de thermen van Coriovallum van baksteen. Dit Romeinse badhuis uit 73 na Christus, in het huidige Heerlen, is het oudste stenen gebouw van Nederland. Oftewel: onze civilisatie is letterlijk gebaseerd op baksteen. De baksteen is het archetypische bouwelement. Als materiaal behoort het dan ook tot de architectuur, waarmee het een outsider is in de beeldende kunst. “Tegelijkertijd heeft de baksteen verschillende, vaak tegengestelde betekenissen in de kunstgeschiedenis”, vertelt Judith van Meeuwen, samensteller van ‘Baksteen’ in
Kunsthal Kade in Amersfoort. Met werk van meer dan vijftig kunstenaars, architecten en ontwerpers uit binnen- en buitenland wil deze ambitieuze tentoonstelling de baksteen in al zijn facetten vieren.
VREDELIEVEND
Voor de hand liggende betekenissen van het materiaal zijn veiligheid en welvaart. In ons gure klimaat bieden stenen huizen immers bescherming en comfort. Dankzij de geringe afmetingen, de eenvoudige schaalbaarheid en de lokale productie staat de baksteen aan de basis van de urbanisatie van de achttiende en negentiende eeuw. Toch veranderde het als bouwelement in de afgelopen eeuw geleidelijk in het ondergeschoven kindje van de architectuur. De baksteen is allang geen constructief fundament meer, maar een ornament, aangebracht in lagen van amper vier centimeter dik, als een behang over de buitengevel, om veiligheid en betrouwbaarheid uit te stralen. Maar de baksteen is ook een metafoor
Marijke van Warmerdam, ‘Handstand’, 1992, 16-mm-filmloop, gedigitaliseerd, 1’40” (foto: Stedelijk Museum Amsterdam)
67
VOLGEND NUMMER Van barok tot de vader van de moderne kunst
Guido Reni
Walker Evans
Paul Cézanne
Guido Reni, ‘Bacchus en Ariadne’ (detail), 1616-17
Walker Evans, ‘Allie Mae Burroughs’ (detail), 1936
Paul Cézanne, ‘Stilleven met appels’ (detail), 1893-94
Museumtijdschrift nummer 7 ligt op 18 oktober in de winkel
Meer lezen? Kijk op www.museumtijdschrift.nl voor actuele informatie, tips, recensies en interviews
Museumtijdschrift verschijnt 8x per jaar
(om de 6 weken en tijdens zomer en winter om de 8 weken)
Werkman Wobbe
Jan A l k e m a Va n d e r Z e e
Hendrik Werkman, boekdrukker en lid van de Gron. Kunstkring “De Ploeg”, kwam in 1923 op het idee om met het zetmateriaal van zijn
Johan
drukkerij kunst te
Faber
Jan
maken. Met letters, cijfers en tekens, met
Jordens P i e t F i e Z wa r t S i e p
Werkman
Ew a l d Reichert
S p i e k e r Jesús Joos ten M o r e n t i n Ben
Amos Paul Jan
en zelfs met de inktrol maakte hij grafische kunstwerkjes. Deze ‘druksels’, zoals men ze
va n d e n B e r g
Kennedy Jr.
El s
Loman
A m m a n
Harr y
is gaan noemen, zijn een bron van
W i l l e m S a n d b er g HAPGrie shaber Josua
G e r r i t Benner
vlakken en lijnen
inspiratie geworden niet alleen voor de Ploeg- en tijdgenoten van Werkman, maar ook voor tal van hedendaagse kunstenaars, zowel in Nederland als in het buitenland. Zij blijken onder de indruk van het unieke van Werkman’s
Kaarten: we kunnen ernaar blijven kijken. Vaak zijn het visuele kunstwerken en altijd weerspiegelen ze de tijdgeest. Kaarten vertellen verhalen en geven een beeld hoe gebieden zijn veranderd. Het Grote Kaartenboek toont een selectie van de mooiste en meest iconische kaarten uit de collectie van het Nationaal Archief. Met zeker 300.000 kaarten en tekeningen is het Nationaal Archief een ware schatkamer voor historisch onderzoek.
Hendrik Werkman, het druksel en de kunst
kunstenaarschap, van
Naast prachtig visueel kaartmateriaal diept dit boek ook de verhalen op achter de kaarten. Rondom de thema’s Water, Grond, Rechtspraak, Militair, Navigatie en Overzee passeren verschillende soorten kaarten en vele bekende en onbekende kaartmakers de revue. Gastauteurs laten hun licht schijnen op elk van deze thema’s. Het Grote Kaartenboek geeft ook een overzicht van alle kaartenarchieven in de collectie en is daarmee een nuttig handvat voor wie onderzoek wil doen of gebruik wil maken van deze rijke collectie.
cadeau bij een tweejarig abonnement
cadeau bij een jaarabonnement Foto Anne Reitsma
Hendrik
Hendrik Werkman, het druksel en de kunst
Tim Walker, Cloud , Radhika Nair. Fashion: Halpern, Dolce & Gabbana. Pershore, Worcestershire, 2018 © Tim Walker Studio
Een prachtig welkomstcadeau voor nieuwe abonnees
ron guleij is collectiespecialist cartografie bij het Nationaal Archief. Hij werkt sinds 1985 met de collectie kaarten en tekeningen. Hij is redactielid van Caert-Thresoor, het tijdschrift voor de geschiedenis van de cartografie in Nederland en heeft zitting in de projectgroep van de historische database Atlas of Mutual Heritage. Eerder verscheen van Guleij in samenwerking met Gerrit Knaap Het Grote VOC Boek.
zijn ambachtelijke, ‘humane’ manier van werken.
Wolfkamp
www.wbooks.com
Hendrik Werkman | Het druksel en de kunst
Het Grote Kaartenboek | Vijf eeuwen cartografie
Boekdrukker en kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman (1882-1945) was prominent lid van de Groninger kunstkring De Ploeg. Begin jaren 20 van de vorige eeuw kwam hij op het idee om met het materiaal dat hij als drukker in handen had, kunst te gaan maken. Het boek Hendrik Werkman, het druksel en de kunst toont Werkman als een van de grote Nederlandse kunstenaars van de 20ste eeuw.
Collectiespecialist cartografie Ron Guleij van het Nationaal Archief neemt een duik in de collectie van het Nationaal Archief en toont in Het Grote Kaartenboek de mooiste en meest iconische kaarten. Rondom zes thema’s plaatst Guleij unieke kaarten in chronologische volgorde in hun historische context. Daarnaast laten acht gastauteurs, specialisten binnen het thema, hun licht schijnen op de collectie van het Nationaal Archief. 384 pagina’s, gebonden, 24,5 x 32 cm, ISBN 9789462584815
176 pagina’s, gebonden, 20 x 26,5 cm, ISBN 9789462584778
kunsthal.nl/tickets
€ 24,95
€ 49,95
OOK VERKRIJGBAAR IN DE BOEKHANDEL, BESTEL OP WWW.WBOOKS.COM OF BEL 038 - 467 34 00