nr 4 mei-juni 2019 • € 9,95 • verschijnt 8x per jaar diap
Zwolle
De koppen van barones Van Pallandt Londen
Lee Krasner
nr 4 • 2019
VOEL JIJ JE VERANTWOORDELIJK VOOR UITGESTORVEN DIEREN ?
Een klasse apart
Uit de schaduw van Jackson Pollock Tilburg
Bauhausvrouwen Revolutie vanachter het weefgetouw
ZOU JE KWEEKVLEES ETEN ?
+ de tentoonstellingsagenda 36 pagina’s gratis bijlage
gsagenda stellin ht e overzic tentoston complet
27
MEI
07
JUL
het mee
BP
BP
diap
BP OSS Museum NGEN Kasteel
Müller Museum
gen
O KröllerOTTERL
Ameron
AMERO
Jan Cunen
02
JUN
22
SEP
18
DAM Foam AMSTER
MEI
15
SEP
14
JUN
04
SEP
IS JE BESTE VRIEND JE HUISDIER ?
DROOM TUIN Otterlo, Kröller-Müller Museum
B E E L D KO N S TA N T I N G R C I C , A R C H I T E CT U R E F O R D O G S : PA R A M O U N T FOTO © H I R OS H I YO DA V. U . S A M I S O U G U I R - S TA D H U I S - B OT E R M A R K T 1 - 9 0 0 0 G E N T
EEN TENTOONSTELLING VAN HET MUSEUM MARTA HERFORD I.S.M. & NAAR EEN IDEE VAN TANJA SEINER
De beroemde beeldencollectie van Bram Hammacher
ift nr 4 /
umtijdschr
e bij muse
gratis bijlag
2019
www.m
useumt
ijdsch
INHOUD-
Beeld omslag: Marta Pan, ‘Sculpture flottante’, 1960-61, Kröller-Müller Museum (foto: Jan Fritz/ Alamy Stock Photo, 2016)
museumtijdschrift.nl nr. 4 / mei-juni 2019
20 50
36 6
40 MODERNE KUNST
20 Bram Hammacher
Het brein achter de beroemde beelden collectie van het Kröller-Müller door Kees Keijer MODERNE KUNST
26 11-18
71-77
32 49 45
26 Lee Krasner
Lang was ze vooral ‘de vrouw van’. Tot Jackson Pollock stierf door Stefan Kuiper ARCHITECTUUR
MUSEUM - KORT 30 Museumtijdschrifttips: de mooiste tentoonstellingen in binnen- en buitenland
MUSEUM & MEER het atelier Lieve Rutte de gevestigde Rob Birza de nieuwkomer Thomas Swinkels boeken & meer COLUMNS
Oek de Jong De vrouw die nee zegt Maria Barnas Laure Prouvost + Museumtijdschrift arrangement Lezing + rondleiding Bauhausvrouwen in Textielmuseum Tilburg
36 De nieuwe Lakenhal
Na tweeënhalf jaar gaat het museum weer open voor publiek door Bernard Hulsman DESIGN & HEDENDAAGSE KUNST
40 Bauhausvrouwen
Over de invloed van hun radicale weefsels op Nederlands textiel door Jet van der Sluis OUDE KUNST
50 Italiaanse flair
Eenwording van Italië door de ogen van de kunstschilders door Adrienne Quarles van Ufford MODERNE KUNST
56 Charlotte van Pallandt
De maakster van hét beeld van Wilhelmina stond haar mannetje door Sophia Zürcher MODERNE KUNST
60 Natalja Gontsjarova
De rebelse Russin die de Moskouse kunstwereld op zijn kop zette door Koen Kleijn OUDE KUNST
66 Spaanse Gouden Eeuw De overtreffende trap van ‘net echt’ door Dorien Tamis
7
DE PERFECTE ST RM
In Amerika is haar werk inmiddels miljoenen waard. Toch stond Lee Krasner als ‘vrouw van’ en later als ‘weduwe van’ haar halve leven in de schaduw van Jackson Pollock. Gelukkig wordt dat beeld postuum ook in Europa bijgesteld. DOOR STEFAN KUIPER linksboven: ‘Lee Krasner, Springs, New York’, 1972, © The Irving Penn Foundation (foto: Irving Penn) ‘Imperative’, 1976, olieverf, houtskool en papier op doek, 127 x 127 cm, Washington D.C., National Gallery of Art, © The PollockKrasner Foundation
26
40
Kitty van der Mijll Dekker, ‘Diplomarbeit’, 1932, open weefsel voor katoenen beddensprei, 26 x 19 cm, collectie Textielmuseum (foto: Joep Vogels)
Ze werden wel toegelaten tot het Bauhaus, vrouwen, maar dan toch alleen op de weefafdeling. Daar brachten de vrouwelijke ‘Bauhäusler’ het radicaal nieuwe idioom tot volle bloei.
O
p papier was het Bauhaus voor een gelijke behandeling van mannelijke en vrouwelijke kunstenaars. Toch liep dat in de praktijk anders. Overrompeld door de grote DOOR JET VAN DER SLUIS toestroom van vrouwelijke studenten besloten directeur Walter Gropius en zijn collega’s al gauw dat vrouwen niet geschikt waren voor constructieve ontwerpactiviteiten als metaalbewerking en architectuur. Na de beroemde ‘Vorkurs’, waarin studenten vooral hun vastgeroeste ideeën < Kitty van der Mijll Dekker in haar over kunst en zichzelf moesten afleren, weefatelier in Nunspeet, 1935, collectie Textielmuseum werden de dames met zachte dwang richting de weefafdeling gedirigeerd. Gunta Stölzl, ‘Allegro’, 1925/1974, meubelbekleding, 100,5 x 68 cm, Ironisch genoeg zouden juist binnen deze productie: Storck Van Besouw afdeling de Bauhausidealen van functio(Goirle) voor Cassina Milaan, collectie Textielmuseum naliteit en van betaalbare serieproductie, (foto: Josefina Eikenaar) gebaseerd op materiaal- en ontwerponderzoek, tot volle bloei komen, zoals ook te zien is op ‘Bauhaus& – Modern textiel in Nederland’ in Tilburg. Ter ere van het eeuwfeest van het legendarische Bauhaus (1919-1933; zie Museumtijdschrift 2019/1 voor een uitgebreid artikel) wijdt het Textielmuseum een expositie aan de vrouwelijke ‘Bauhäusler’ van het eerste uur, die van grote invloed waren op de ontwikkeling van de textielvormgeving en weefkunst in Nederland: Kitty van der Mijll Dekker (1908-2004), Greten NeterKähler (1906-1986), Lisbeth Oestreicher (1902-1989) en Otti Berger (1898-1944). Mede doordat zij in Nederland gingen werken of hier les kwamen geven, werd het radicaal nieuwe idioom van het Bauhaus niet alleen bekend in ons land, maar het werd op den duur zelfs de nieuwe ‘moderne’ standaard.
41
Filippo Palizzi, ‘Meisje op een rots in Sorrento’, 1871, olieverf op doek, 54,8 x 79,5 cm, Badia Polesine, collectie Fondazione Internazionale Balzan
Italiaanse
De Italiaanse negentiende-eeuwse schilderkunst weerspiegelt de politieke onrust van een land in wording. Van historiestukken en heldenverering tot hartverscheurende taferelen uit het dagelijks bestaan. DOOR ADRIENNE QUARLES VAN UFFORD
e Napolitaanse schilder Domenico Morelli (1823-1901) was 22 jaar oud toen hij op de barricaden klom. Het was 1848 en het waren roerige tijden, de ongeregeldheden in Napels stonden niet op zichzelf. Niet alleen in Italiaanse steden, maar in heel Europa was het onrustig, overal waren revolutionaire opstanden en relletjes gaande, gevoed door grote en kleine motieven, een soort gele-hesjesbeweging avant la lettre, maar dan op veel grotere schaal. In het versnipperde Italië, deels overheerst door Fransen en Oostenrijkers, ging het er buitengewoon heftig aan toe, met als insteek: de eenwording van het land. Nog heel wat strijdtonelen later werd in 1861 uiteindelijk het herenigde koninkrijk Italië uitgeroepen. Niet langer was het een lappendeken van losse staatjes, maar een volwaardig land, met een koning. En, nadat ook Rome en Venetië er eindelijk bij hoorden, vanaf 1871 definitief met een hoofdstad: Rome.
51
REVOLUTIONAIR EN HYPERGETALENTEERD
Natalja Sergejevna Gontsjarova zette met haar veelzijdige werk en vrijgevochten persoonlijkheid de Russische kunstwereld op zijn kop. Tate Modern eert haar met een meeslepend overzicht. DOOR KOEN KLEIJN
60
‘Zelfportret met gele lelies’, 1907-1908, olieverf op doek, 78 x 58 cm, Moskou, Tretjakov Galerie
‘Evangelist’, 1911, polyptiek, 204 x 58 cm, Sint-Petersburg, Russisch Staatsmuseum
O ‘De Oogst: Boeren plukken appels’, 1911, olieverf op doek, 105 x 98 cm, Moskou, Tretjakov Galerie Dit werk is deel van de monumentale serie van zeven schilderijen ‘De Oogst’ uit 1911. De kleurige, hoekige, sterk versimpelde stijl verraadt zowel de invloed van westerse schilders als een diep respect voor het ‘heilige’ werk van de nobele Russische boer. De serie was eigendom van de Russische verzamelaar Morozov.
p een dag in 1901 werden twee rebelse studenten aan het Instituut voor Schilderkunst, Beeldhouwkunst en Architectuur in Moskou verliefd op elkaar: Natalja Sergejevna Gontsjarova (1881-1962) en Michail Fjodorovitsj Larionov (1881-1964). Ze werden ook partners in de kunst; ze deelden een atelier en een huis en zetten gezamenlijk de Russische kunstwereld volledig op z’n kop. Sindsdien worden ze meestal in één adem genoemd, ‘Larionov en Gontsjarova’, maar het is Natalja Gontsjarova die in juni een grote overzichtstentoonstelling krijgt in Tate Modern in Londen: alléén. Daarmee wordt haar enorme oeuvre en haar fantastische leven recht gedaan. Haar bijdrage aan de ‘revolutionaire’ kunsten van het eerste kwart van de twintigste eeuw was misschien wel veel groter en belangrijker dan altijd werd aangenomen. Met haar experimentele aanpak en haar buitengewoon levendige kleuren, haar hoekige composities en haar briljante jeugdige energie opende Gontsjarova de ogen van de kunstscene van Moskou. Natalja werd in 1881 geboren in Nagajevo, op het Russische platteland, en werd vernoemd naar een romanfiguur van Aleksandr Poesjkin – haar vader was een nazaat van de grote dichter. Toen ze naar de kunstacademie in Moskou ging, was de Russische cultuur sterk in beweging. Onder aanvoering van bevlogen tentoonstellingsmakers en publicisten als Sergei Diaghilev, de latere oprichter van het dansgezelschap Ballets Russes, kwamen de studenten
61
VOLGEND NUMMER
500 topstukken 11 tentoonstellingen 8 buurlocaties
Vis, Tuymans en wandelen in Duitsland Luc Tuymans
Duitsland
Beet
De collectie van Museum Boijmans Van Beuningen waaiert uit over Rotterdam tijdens de renovatie. Bij de buren ontstaan nieuwe dwarsverbanden en ontmoetingen tussen de collectie van Boijmans en die van de buren. Zo hoef je je favoriete kunstwerken niet te missen.
Museumtijdschrift nummer 5 ligt op 9 juli in de winkel Museumtijdschrift verschijnt 8 x per jaar
(om de 6 weken en tijdens zomer en winter om de 8 weken)
De Ploeg: een groep jonge kunstenaars besluit in de zomer van 1918 dat het tijd wordt om het braakliggende Groningse kunstleven vruchtbaar te maken. De kunstkring die ze oprichten stimuleert onderlinge uitwisseling en verbaast het Groningse publiek met de kwaliteit van de eerste expositie. Dan raken de activiteiten van de vereniging in een stroomversnelling als Jan Wiegers, een van de oprichters, met financiele steun van zijn kunstvrienden gaat kuren in Davos en kennismaakt met de Duitse expressionist Ernst Ludwig Kirchner. Kleurrijke en veelzijdige kunstenaars als H.N. Werkman, Jan Altink, Johan Dijkstra en Jan van der Zee raken aangestoken door Wiegers’ experimenteerdrift. Ook vernieuwende architecten, beeldhouwers, letterkundigen en de toonkunstenaar Daniël Ruyneman worden lid en trekken met hun netwerk aan contacten De
DE PLOEG AVANT-GARDE IN GRONINGEN 1918-1928
De schijnwerpers staan op kunstenaarsstroming De Ploeg in de stormachtige jaren twintig. Met lokale miskenning naast internationaal succes, en scherpe meningsverschillen naast vruchtbare samenwerking. Met kleurrijke en veelzijdige kunstenaars als Jan Wiegers, H.N. Werkman, Jan Altink en Johan Dijkstra.
GOUDEN EEUW bOEk
cadeau bij een jaarabonnemen t
et Grote Gouden Eeuw Boek geeft een compleet overzicht van de
h
schilderkunst uit één van de meest opmerkelijke perioden
in de Nederlandse geschiedenis.
De zeventiende eeuw noemt men vaak de Gouden Eeuw vanwege de grote rijkdom die toen werd vergaard, en de indrukwekkende
cadeau bij een tweejarig abonnemen t
h E t G rOt E
Avant-garde in Groningen. De Ploeg 1918-1928
h E t G rOt E
cadeau bij een jaarabonnemen t
GOUDEN EEUW bOEk
Tot en met 17.01.2021 Samensmeden. Meesters in Zilver – Belasting & Douane Museum
Bekijk alle buren, tentoonstellingen en data op boijmans.nl/buren
Godefridus Schalcken, ‘De haringverkoopster’ (detail), ca. 1675-80, Amsterdam, Rijksmuseum
Een prachtig welkomstcadeau voor nieuwe abonnees
DE PLOEG – AVANT-GARDE IN GRONINGEN 1918-1928
Tot en met 01.09.2019 Branding Rotterdam – Chabot Museum
Emil Nolde, ‘Kreuzigung’, 1912, Seebüll, Nolde museum
Meer lezen? Kijk op www.museumtijdschrift.nl voor actuele informatie, tips, recensies en interviews
Ploeg de internationale avant-garde in. Dit boek richt de schijnwerper op De Ploeg in de stormachtige jaren twintig, met lokale miskenning naast internationaal succes, en scherpe meningsverschillen naast vruchtbare samenwerking.
Tot en met 01.09.2019 De duizelingwekkende verbeelding van Piranesi – Kunsthal
Tot en met 05.01.2020 Rothko & ik – Stedelijk Museum Schiedam
Luc Tuymans, ‘The Cry’ (detail), 1990
AVANT-GARDE IN GRONINGEN DE PLOEG 1918-1928
Giovanni Battista Piranesi, De ophaalbrug, 1761, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam
20-90-40-0 cmyk
In deze reeks verschenen eerder
cultuur die tot bloei kwam. Het was vooral de schilderkunst die daarin uitblonk. Talloze schilders met groot talent schiepen geJeroen Giltaij werd na zijn studie in
durende die hele eeuw meesterwerken, die na ruim vier eeuwen
1972 assistent-conservator teken-
nog steeds bewondering wekken. Hun schilderijen behoren tot de
kunst in het Museum Boijmans
pronkstukken van musea waar dan ook ter wereld.
Van Beuningen, waar hij de catalo-
Aan het begin van de zeventiende eeuw begon men landschappen,
gus schreef van de tekeningen van
stillevens, taferelen uit het dagelijks leven, zeegezichten en kerk-
Het Grote 40-45 Boek
René Kok en Erik Somers
in samenwerking met het niod Het Grote Jaren 50 Boek Paul Brood, René Kok en
Rembrandt en zijn school. In 1978
interieurs te schilderen zoals nog niet eerder was vertoond. Het
Erik Somers
werd hij hier hoofdconservator
lijkt alsof de schilders hun dagelijkse omgeving wilden vastleggen,
in samenwerking met het
oude schilders en beeldhouwkunst
maar zij deden dat allemaal in het atelier achter de ezel. De
Nationaal Archief
en organiseerde hij verschillende
schilders hadden een verbeeldingskracht die men zich nu niet
tentoonstellingen, onder meer over
meer kan voorstellen. De hele eeuw lang dienden zich nieuwe
Het Grote Boerderijen Boek
thema’s in de zeventiende-eeuwse
talenten met een eigen stijl aan. De schilderkunst van de Gouden
Ben Kooij en Judith Toebast
schilderkunst. De catalogus van de
Eeuw kenmerkt zich door een niet aflatende creativiteit, de
in samenwerking met de
tentoonstelling over de architec-
enorme productie en een stijl, die uniek was en kenmerkend
Rijksdienst voor het Cultureel
tuurschilderkunst werd in 1991
voor die tijd. De grote namen Rembrandt, Vermeer en Frans Hals
Erfgoed
bekroond met de Prix Minda de
zijn wereldberoemd, maar ook de schilderijen van meesters met
Gunzburg. Hij promoveerde in
minder bekende namen zijn vaak prachtig, heerlijk, kostelijk of
1997 op de Siciliaanse verzamelaar
indrukwekkend.
Antonio Ruffo, die schilderijen bij Rembrandt bestelde. In 2004 ver-
Het Grote Gouden Eeuw Boek is geschreven en samengesteld door
scheen zijn beknopte overzicht van
Jeroen Giltaij, oud-hoofdconservator Oude Schilderkunst in het
de schilderkunst van de Gouden
Museum Boijmans Van Beuningen.
h E t G rOt E
GOUDEN EEUW bOEk
Eeuw, uitgangspunt voor dit boek.
j e ro e n g i lta i j
WWW.WBooKS.CoM
ESCHER OP REIS
HET GROTE GOUDEN EEUW BOEK
Dit boek volgt M.C. Escher op zijn fysieke en mentale reizen. De reis begint in 1898 als Escher in Leeuwarden wordt geboren. De locaties waar hij later verblijft zijn van grote invloed op zijn kunstenaarschap. Van het grauwe, platte Nederland tot de zon en bergen van de Mediterrane.
Portretten, landschappen en stillevens. In 21 hoofdstukken geeft Jeroen Giltaij, oudconservator Museum Boijmans Van Beuningen, een overzicht van 230 schilders en 320 schilderijen uit de periode 1600-1700. Dit standaardwerk belicht de veelzijdigheid en de kwaliteit van de Hollandse schilderkunst.
€ 29,95
€ 49,95
€ 34,95
Met dank aan
OOK VERKRIJGBAAR IN DE BOEKHANDEL, BESTEL OP WWW.WBOOKS.COM OF BEL 038 - 467 34 00 (GRATIS VERZENDING BINNEN NEDERLAND) transit
Voor de liefhebber van geschiedenis en kunst