nr 1 • jan/feb 2016 • € 8,95 verschijnt 8x per jaar diap
www.smak.be
Karel Appel
Frisse blik op het rauwe schilderbeest Gorssel
Ferdinand Erfmann
nr 1 / 2016
53 ARTISTES INTERNATIONAUX. ONTDEK HET PROGRAMMA 2016 UNE LANGUE. LE DESSIN. WWW.SMAK.BE
Den Haag
In de ban van stevige vrouwen Rotterdam
Michaël Borremans, The House of Opportunity (The Chance of a Lifetime), 2003 © Michaël Borremans; Collectie S.M.A.K.
Ugo Rondinone
Tragische clowns en vrolijke regenbogen
& DESIGN KUNST, ERFGOED
+ DE TENTOONSTELLINGSAGENDA 32 PAGINA’S GRATIS BIJLAGE
gsagenda nstellin ht e overzic tentoo st complet
11
JAN
28
FEB
het mee
BP
diap
BP
seum Twe
DE Rijksmu
ENSCHE BERGEN
urgh
Kranenb
LONDEN
ZWOLLE
Museum
Tate Modern
17
JAN
21
AUG
11
de Fundatie
NOV
03
APR
16
JAN
17
APR
ift nr 1 /
umtijdschr
e bij muse
gratis bijlag
2016
Drawing
10.10.2015 … … 31.01.2016
Jeroen Bosch fantasierijke 's-Hertogenbosch
www.smak.be
10.10.2015...31.01.2016 NOG TOT 31.01.2016
100 magenta
60 gratis kaarten voor Art Rotterdam
lessen
www.m
useumt
ijdsc
INHOUDmuseumtijdschrift.nl nr.1 jan/feb 2016
beeld omslag: Jheronimus Bosch, ‘Het Laatste Oordeel’ (detail), ca. 1495-1505, olieverf op paneel, 99,5 x 117,5 cm, Brugge, Groeningemuseum
54
MODERNE KUNST
Monumentale vrouwen
Het vergeten en excentrieke oeuvre van Ferdinand Erfmann door Mieke Rijnders
11 MUSEUM / KORT
Tips in binnen-en buitenland
42 OEK DE JONG
De bomen van Beth Moon
69 MUSEUM & MEER HET ATELIER
Piet Hein Eek DE CONSERVATOR
Stan Petrusa
DE KUNSTENAAR
18 6
Kim Habers
BOEKEN & MEER MARIA BARNAS WANDELT
De berg Fuji en Fiona Tan
18
OUDE KUNST
Jheronimus Bosch Buitenissige fantasiën over hemel en hel door Dorien Tamis
26
DESIGN
Van Bosch tot DWDD Ontwerpbureau Opera combineert verstilling met spektakel door Kees Keijer
30
MODERNE KUNST
Karel Appel
Aanrommelend schilderbeest of belangrijker dan gedacht? door Homme Siebenga
38
ESSAY
Haarkunst
Sexy, informatief, speels en vooral griezelig door Stefan Kuiper
44
HEDENDAAGSE KUNST
Schijnwereld
De melancholische clowns van Ugo Rondinone door Arjan Reinders
48
HEDENDAAGSE KUNST
Art Rotterdam
Drie galeriehouders over spannendste beurs van Nederland door Edo Dijksterhuis
62
INTERVIEW
Kunst als opgraving
Saskia Noor van Imhoff duikt in de wereld van verzamelingen door Roos van der Lint
+ MUSEUMTIJDSCHRIFT ARRANGEMENT zie pag 61
32
62
Jeroen Bosch Jheronimus
Wenken voor een deugdzaam leven
18
OUDEKUNST-
‘Het Laatste Oordeel’, ca. 1495-1505, olieverf op paneel, 99,5 x 117,5 cm, Brugge, Groeningemuseum (voor restauratie)
MODERNEKUNST-
KWALITEIT DOOR KWANTITEIT Tijdens zijn leven vertroebelden ophef en clichés de blik op het oeuvre van Karel Appel. Tien jaar na zijn dood poogt het Haags Gemeentemuseum het voormalige schilderbeest te positioneren als een van de groten van de twintigste eeuw. DOOR HOMME SIEBENGA
‘Het grote hoofd’, 1964, olieverf op doek, 190 x 230 cm, © Karel Appel Foundation (foto: Reto Pedrini)
31
De kracht van haar
Zhang Chung Hong, ‘Twin Spirits #4’, 2014, houtskool op papier, 107 x 244 cm
Met haar als artistiek materiaal kun je veel kanten op. Het is sexy en informatief, speels en griezelig. Maar de meest effectieve haarwerken staan voor de angst om controle te verliezen. DOOR STEFAN KUIPER
The Rolling Stones, 2015 (foto: AP Photo/Rankin)
38
e
en klein gedachte-experiment: stel je je een concert voor van de Rolling Stones. Een concert anno 2016, niet een uit de jaren zestig. Vertrouwd beeld, niet? Mick Jagger doet zijn malle slangendansje, Keith Richards grimast boven zijn gitaar, Ronnie Wood – fijne rode schoenen heeft ie weer aan – rolt wat met zijn ogen; Charley Watts drumt keurig net náást de maat. Vier viriele zeventigers die, gezien hun alcoholen/of drugsconsumptie, al lang onder de grond hadden moeten liggen, maar die de dans kennelijk zijn ontsprongen, en daarom ook direct maar de mogelijkheid hebben aangegrepen om te blijven optreden. Het ziet er niet eens heel belachelijk uit. Stel je je diezelfde Rolling Stones nu nog eens voor. Kaal. Dat is schrikken. De Stones zonder haar, dat zijn de Stones niet
ESSAY-
Levi van Veluw, ‘Natural transfer 1’, 2009, lambdaprint op dibond, niet-reflecterend perspex, 120 x 100 cm, Gorssel, Museum More
meer. Hun dikke lokken – al dan niet voorzien van kleur uit een pakje – raken aan de kern van hun imago als eeuwige rock-'nrollband. Denk die weg en hun hele wezen verschiet van kleur. Die koppen, met hun getekende en doorleefde karakter, geëxploiteerd op zowel Anton Corbijnfoto's als Louis Vuittonreclames, ogen opeens versleten en oud; de ondeugende dansjes gênant. Mick Jagger die in skinny's mét kale kop suggestief met zijn lendenen staat te pompen – dat is gewoon een beetje ranzig. Welnu, over deze problematiek – noem het de Samson en Delilah-kwestie – gaat de tentoonstelling in het Centraal Museum níet. Zij zal aandacht besteden aan haar in heur andere hoedanigheden: die van sociale betekenisdrager, van artistiek materiaal.
Aan dat eerste onderwerp kun je een encyclopedie wijden (en dat is ook gebeurd, Encyclopedia of hair); weinig culturele uitingsvormen zijn zo illustratief voor een tijdperk of subcultuur als kapsels. Haar kan informatief zijn, dat is bekend. De in geschiedenis en/of antropologie geïnteresseerde mens gebruikt haar als historische bewegwijzering. Kom je op een schilderij bijvoorbeeld zo'n bepoederde pruikenkop tegen, dan weet je je direct in de achttiende eeuw; afhankelijk van de lengte, het volume van de krullen en het al dan niet uitlopen in een staartje, ben je wellicht zelfs in staat een onderscheid in locatie te maken tussen het Frankrijk van Lodewijk XIV en het Engeland van George III. Zie je vervolgens een foto van een groengekleurde hanenkam, dan herken je
onmiddellijk de jaren zeventig of tachtig, de tijd van punkers en krakers. Als gezegd: een interessant, zij het breed onderwerp.
haarjuwelen Haar als materiaal voor vormgeving, mode en kunstwerken daarentegen is veel beter te behappen. Kappers die zichzelf als 'hair-artist' afficheren even daargelaten, kun je zelfs spreken van een niche. Een oude niche weliswaar. De traditie gaat terug tot de Victoriaanse tijd. Haarjuwelen noemde men ze indertijd, het product van pruikenmakers, die door een teruglopende 'core business' kleine sierobjecten en boeketten van mensenhaar begonnen te vervaardigen – edelsmeden voegden er soms goud of parels aan toe. Het waren ‘persoonlijke dingen’. Zij dienden vaak ter
39
Materiaal als geheugen Ze dwaalde door het depot van het Stedelijk Museum en maakt van de Appel een artificiële archeologische vindplaats – Saskia Noor van Imhoff duikt met haar composities in de wereld van het verzamelen. DOOR ROOS VAN DER LINT
t Saskia Noor van Imhoff (foto: Ivo van der Bent)
oen haar afstudeerproject aan de Rietveld Academie na een bekroning met de Gerrit Rietveld Award ook nog werd aangekocht door de Belgische Verbeke Foundation, was ze totaal verrast. Voor ze overstapte naar de richting beeldende kunst deed ze een jaar architectuur op de Rietveld en eigenlijk dacht ze architect te worden. Saskia Noor van Imhoff (1982), grijze coltrui, rode nagels, ontvangt me op een ochtend in haar lichte atelier in Amsterdam. De vloer onder de hoge ramen ligt bezaaid met curieuze voorwerpen – takken, basketballen, een stel gipsen afgietsels van armen en een bierblikje, platgewalst tot een groen gekreukt materiaal. Lijnen van tape tekenen de ruimtes af waar haar werk straks, op zaal, te zien zal zijn.
rondslingerende kledingstukken Van Imhoff ontvangt niet graag bezoek in haar atelier en ze moest ook even nadenken over de locatie van onze ontmoeting. Want hoe veel er ook te zien is, legt ze uit, haar werk is hier eigenlijk niet aanwezig. Vergeet dus het groene blikje, het blauwe gipsverband: de spullen op de grond lig-
62
gen slechts te wachten op de bronsgieter, klaar voor een transformatie, waarna ze niet langer nodig zullen zijn. Wel vers uit de mal komt een aantal 'tableaus', dikke plakken gestolde was waar lappen textiel in gevangen zitten. Vanuit haar fascinatie voor systemen, reeksen en collecties ontdekte Van Imhoff dat eigenlijk alles een collectie kan zijn. Niet alleen de kunstwerken in een museumdepot, maar ook de spullen op een tafel en zelfs objecten die geen vaste plek in een ruimte hebben, verhouden zich tot elkaar. In de melkachtige helderheid van de was verenigt ze nu rondslingerende kledingstukken. De tableaus zijn te zien in de Appel, waar Van Imhoff de bovenste verdieping tot een ‘artificiële archeologische opgraving’ gaat ombouwen. Met een strakke witte vloer over de hele verdieping wil ze de ruimte op één gelijke hoogte brengen, als ‘een canvas, een wit vel papier’. Links en rechts licht ze er vervolgens een stuk uit om in en rondom dat 'gat' haar objecten te schikken. "Ik probeer een soort gekke koppelingen te maken", zegt de kunstenaar als we langs de bonte collectie op de grond lopen.
INTERVIEW-
‘#+14.111’, 2013, humidifier (conserveringsapparaat), publicatie Willem de Rooij, brons, gips, bronsverf (foto Gert Jan van Rooij, courtesy Galerie Fons Welters) A. A violent order is disorder; and B. A great disorder is an order. These two things are one. (Pages of illustrations) (Wallace Stevens, ‘Connoisseur of Chaos’ in ‘Collected Poems’. Faber & Faber)
22 jan bestel nu kaarten
nederlands kamerkoor
Een prachtig welkomstcadeau bij een abonnement op Museumtijdschrift ONTDEK HET MODERNE Aan de hand van 207 werken uit het Gemeentemuseum Den Haag, vertelt directeur Benno Tempel het verhaal van de moderne kunst. Vijf veelzijdige thema’s worden belicht: stilstand en beweging, kind en wildeman, traditie en experiment, spel en utopie, ongemak en toe-eigenen.
o.l.v. Hartmut Haenchen
Uitvoering Paperback Aantal pagina’s 192 ISBN 978 90 400 0727 9 cadeau bij een jaarabonnement
Kleur “Volg Num
In samenwerking met Gemeentemuseum Den Haag.
€ 19,95 KUNST IN CONTEXT Het eerste boek dat kunstenaars verbindt met de tijden die hen inspireerden - wereldwijd en door de eeuwen heen! 150 stromingen en bewegingen worden in hun sociale, culturele en politieke tijd geplaatst. Dit prachtig geïllustreerde boek met index is een onmisbaar naslagwerk.
ALLES KLINKT MOOIER IN
Liefdesliederen van Brahms & motetten van Bach
Uitvoering Gebonden Aantal pagina’s 368 ISBN 978 94 625 8087 9 cadeau bij een tweejarig abonnement
€ 49,95 VERKRIJGBAAR IN DE BOEKHANDEL, BESTEL OP WWW.WBOOKS.COM OF BEL 038 – 467 34 00 (GRATIS VERZENDING BINNEN NEDERLAND)
Voor de liefhebber van geschiedenis en kunst
MUS E UM
DE P O N T
Roni Horn
vanaf 23 januari
Kees de Goede
tm 31 januari
Wilhelminapark 1 Tilburg dinsdag - zondag 11-17 uur www.depont .nl
Kleur WBO adve
maYa’s van de makers van
het terracotta leger
heersers van het regenwoud
28 februari t/m 4 september 2016 drentsmuseum.nl
ADV MAYA'S 215 x 137,5.indd 1
09-12-15 10:19