GEDICHT
5
HET FENOMEEN MEDUSA
6
CHARLOTTE VAN DEN BROECK MAARTEN DE POURCQ
ANGSTAANJAGEND DE GORGO MEDUSA
18
MEDUSA WERELDWIJD: HYBRIDE FIGUREN IN DE MYTHOLOGIE
31
DE KONINGIN VAN DE MONSTERS: MEDUSA IN DE POPULAIRE CULTUUR
41
MEDUSA EN HET SUBLIEME: DE ONBEHEERSBARE BLIK
47
MAARTEN DE POURCQ ARJAN STERKEN HUGO KONING
CAROLINE VAN ECK
MOOI DE JONGE VROUW MEDUSA
56
DE MEDUSA RONDANINI: EEN ICOON
81
MEDUSA EN OVIDIUS’ METAMORFOSEN: NIMFEN TUSSEN SPROOKJE EN ROMAN
91
MEDUSA IN HET FIN-DE-SIÈCLE: WIE IS ER BANG VOOR DE FEMME FATALE?
101
MAARTEN DE POURCQ ERIC M. MOORMANN DAVID RIJSER
JOKE DE WOLF
TROFEE DE HELD VERSUS MEDUSA
112
DE REIS VAN PERSEUS: HOE ‘THE HERO’S JOURNEY’ IN CLASH OF THE TITANS TERECHTKWAM
125
PERSEUS EN MODERNE MANNELIJKHEID: VAN MYTHE TOT MEME
135
MEDUSA HEERST: ALS BLIKKEN KONDEN DODEN EN DE DODEN KONDEN BLIKKEN
145
MAARTEN DE POURCQ KOEN VACANO
EVELIEN BRACKE
KETTY IANNANTUONO & MARTJE DE VRIES
GIDS DE NIEUWE HELD MEDUSA
156
WAT MEDUSA DE WERELD NALAAT: OORSPRONGSMYTHEN
169
MEDUSA EN THE WATCHMAN'S WIFE: EEN GIFTIGE DOORN IN JE RUG
177
MEDUSA IN DE MODE: KIJKEN, BEKEKEN WORDEN EN DE MACHT VAN TRANSFORMATIE
185
MEDUSA ALS ECOLOGISCHE DENKFIGUUR: GIDS TUSSEN VERLEDEN EN TOEKOMST
195
MIJN MEDUSA
201
GEDICHT
212
MAARTEN DE POURCQ
JACQUELINE KLOOSTER MUNGANYENDE VITA WESTRA MARIE STEL
NISRINE MBARKI BEN AYAD
HET FENOMEEN MEDUSA MAARTEN DE POURCQ
Een gruwelijk monster. Een verleidelijke nimf. Een trofee voor helden, goden en machthebbers. Een kwetsbaar slachtoffer en een activistische held. Een oude gids voor nieuwe tijden. Medusa is het allemaal – afhankelijk van wie haar verhaal vertelt. De mythe van Medusa is voortdurend in beweging. Ze geeft telkens weer een houvast aan mensen. Om hun eigen verhaal te vertellen, kunst te maken, hun waar te verkopen, hun kijk op de wereld te delen. Dit boek graaft in de verbeelding van Medusa, van Oudheid tot nu, en laat zien hoe haar beeldtaal mensen beïnvloedt. EEN STERKE TITEL
In een interview uit 1995 beschrijft Annie Lennox hoe zij Medusa koos als titel voor haar nieuwste muziekalbum. Ze is duidelijk zoekende naar woorden, waardoor de keuze voor Medusa voelt als iets dat haar overkwam: plots was dat mythische wezen daar. Kijk, ik ben jouw titel. Het zegt iets over hoe Medusa genesteld zit in ons culturele geheugen en mensen contact met haar maken. Lennox kiest voor Medusa op een sleutelmoment in haar carrière als zangeres en als popicoon. Kort daarvoor had ze een punt gezet achter de succesvolle samenwerking met Dave Steward in het popduo Eurythmics. Zij was het gezicht, hij de producer. Die verdeling van rollen, en ook hun liefdesrelatie, was uitgemond in een impasse. Daarover vertelt ze dat die immens zwaar op haar heeft gewogen, zonder dat verder in te vullen. En nu is Annie Lennox de maker van haar eigen albums. Met knikkende knieën, zo bekent ze ontwapenend eerlijk. Op zoek naar een titel voor haar nieuweling duikt dan Medusa op, bijna als in een visioen. De klank van haar naam, poëtisch en mythisch. Het vrouwelijke dat in die naam en ergens in dat mythische wezen verscholen ligt. De vele connecties en verhalen die Medusa bij mensen oproept, want ze reist al bijna 3000 jaar met de mensheid mee. Geen enkel nummer op het album gaat over Medusa en toch voelt het juist. Uit het verleden verschijnt Medusa als een houvast voor iets in het nu. De Medusa van Annie Lennox is wellicht niet de Medusa zoals de meeste mensen die voor zich zien. In de Griekse mythologie, waar Medusa ooit is bedacht, en ook in de kunsten en de popcultuur wordt ze meestal verbeeld als een monsterlijke vrouw met
6
HET FENOMEEN MEDUSA
slangenhaar. Die combinatie van een mensenhoofd met slangen is op zich al een recept voor nachtmerries. En het wordt nog enger, want Medusa heeft een eigen monsterkracht: wie haar in de ogen kijkt, verandert in steen. Geen van deze typische kenmerken noemt Lennox in het interview. Zij lijkt bij Medusa iets anders te voelen dan vrees. Transformatie speelt wel een belangrijke rol: ‘Ik zag… ik zie een beeld voor me van iets dat verandert. Dat een ander gezicht heeft. Dat niet echt een vaste vorm heeft. En dat sprak me aan.’ Die kracht van verandering is cruciaal. Haar nieuwe album bestaat uit “Why Medusa? Well, I came upon this nieuwe versies van nummers die haar dierbaar zijn en die ze nu zingt met haar eigen stem. name, it just popped into my head and Alle songs zijn van mannelijke artiesten en nu it felt so… appropriate. I had all sorts worden die songs van haar, fysiek en artistiek. of connections with it, I had… I have Die herinterpretatie noemt ze in interviews a vision of something that changes. spannend, liefdevol én een statement. Iets That has a different face. That’s a bit waarvoor lef nodig is. En daarom roept ze amorphous somehow. And I liked it. I liked the sound of it. And I guess people Medusa in. Lennox ziet in Medusa dus geen will make of it what they will. And that’s levensbedreigende maar juist een creatieve kracht. Die kracht gaat mogelijk wel ten koste how I feel about it. Medusa is a strong van iets anders, of jaagt bepaalde mensen angst title for a record. There is a female entity aan. Die kracht van Medusa voelt de zangeres in there somewhere that I like.” in zichzelf. Het zelfportret op de cover van haar album laat dat subtiel zien. De iets dikkere ANNIE LENNOX, LIVE IN CENTRAL PARK, 1995 eyeliner onder de sprekende ogen en de haarlok die tot op haar naakte schouder kronkelt: ze maken dat de titel Medusa en de artiest Annie Lennox een intieme connectie met elkaar aangaan. Ze versterken elkaar. Lennox verandert hier ook iets aan de beeldvorming van Medusa. Die verschijnt hier zoals Lennox zelf wil zijn: een krachtige vrouw in een wereld die van oudsher is gedomineerd door mannen. Lennox is druk bezig in die wereld een eigen plek te creëren. Het klinkt misschien als een paradox maar dat doet ze door te werken met wat er al is. Dat transformeert ze, niet in dode steen maar in iets nieuws dat óók leeft. Het is een poging zeggenschap te claimen. En in het verlengde daarvan probeert ze zo ook de balans te doen doorslaan in de manier waarop aandacht en aanzien is verdeeld in de wereld. En dat lijkt gelukt: het album Medusa is een miljoenensucces geworden. Annie Lennox is niet de enige die iets voelt bij Medusa. En ze is zeker ook niet de eerste. Dit boek duikt dieper in het fenomeen dat Medusa is, een mythisch wezen dat sinds haar eerste verschijning in het Oude Griekenland tot in het heden mensen aanspreekt. Dit boek is het resultaat van een samenwerking tussen onderzoekers, schrijvers en tentoonstellingsmakers. Zij delen met elkaar een diepgaande interesse in de verbeelding van mensen en hoe die is verbonden met tradities en veranderingen in de samenleving. Gelijktijdig met het verschijnen van dit boek loopt in het Valkhof Museum in Nijmegen een tentoonstelling over Medusa van
7
MEDUSA. VAN TEMPEL TOT TATTOO
Gustav Klimt, Pallas Athena, 1898, Wien Museum Karlsplatz, Wenen
Carolein Smit, Medusa, 2024, Galerie Fontana, Amsterdam
30
ANGSTAANJAGEND
MEDUSA WERELDWIJD: HYBRIDE FIGUREN IN DE MYTHOLOGIE ARJAN STERKEN In de hele wereld vinden we mythische wezens die iets weg hebben van Medusa. Dat roept de vraag op: waarom stellen mensen zulke hybride wezens samen uit delen van bestaande dieren en mensen? Heeft dit iets met ons brein te maken? Het vogelbekdier uit Australië spreekt tot de verbeelding. Het is een zoogdier dat eieren legt, gloeit in het donker als glow-in-the-dark sterren en gewapend is met een beverstaart, een eendensnavel en ottervoeten – dat het DNA-elementen van vogels, reptielen en zoogdieren bevat is dan nog maar een kleinigheidje. Vandaag de dag noemen we zo’n wezen een chimaera: een dier dat is opgebouwd uit onderdelen van andere dieren. Het is wel een beetje verwarrend. De chimaera is ook een apart monster dat we kennen uit de oude Griekse wereld. Homerus beschrijft de chimaera in de Ilias als deels leeuw, deels slang en deels geit.1 Er is ook een ander woord dat veel gebruikt wordt: het vogelbekdier en de chimaera zijn beide hybriden. Culturen van over de hele wereld kennen dit soort hybride wezens, samengesteld uit onderdelen van andere wezens. We vinden ook vele mythen over en afbeeldingen van deze wezens. Medusa is daar een bekend voorbeeld van. Welke wezens vinden we wereldwijd die op haar lijken? En waarom zijn we zo dol op hybride wezens? Wat heeft dat met ons brein te maken? MEDUSA LOOK-ALIKES
Zijn er inderdaad veel wezens die op Medusa lijken? Dat ligt eraan wat je precies bedoelt met ‘lijken op’. Zover ik weet zijn er geen wezens die honderd procent hetzelfde zijn als Medusa. Wel zijn er veel wezens die kenmerken delen met Medusa. Medusa is mensachtig en vrouwelijk, heeft een afschrikwekkend hoofd en slangenhaar. Dat slangenhaar ziet er soms uit als een volledig slangennest, maar soms wordt dit weergegeven met maar enkele slangen in het haar. Af en toe heeft Medusa ook vleugels. Dit laatste detail vinden we bijvoorbeeld terug in Aeschylus’ Prometheus Geboeid
31
(vijfde eeuw v. Chr.), waar Medusa - als een van de Gorgonen-zussen - wordt beschreven en afgebeeld met vleugels en slangenhaar2. Er zijn genoeg wezens die één kenmerk van Medusa delen, maar dat is ook niet zo moeilijk. Mensachtige wezens zijn er genoeg in mythologieën te vinden; denk aan goden, halfgoden, helden. Ook menselijke vrouwelijke figuren zijn er veel te vinden, zoals in Nederland de witte wieven of de Ierse bean sí (banshee). Vleugels zijn evenmin per se zeldzaam. Denk aan het bekende gevleugelde paard Pegasus – overigens één van de kinderen van Medusa. Het wordt pas echt spannend wanneer we meerdere kenmerken tegelijk tegenkomen, of juist de zeldzamere kenmerken. Slangenhaar is Medusa’s selling gimmick en vinden we op weinig plekken terug. Twee wezens komen daar het dichtst bij in de buurt. In de Maya-cultuur was er de godin Ixchel die zich bezighield met geboortes en medicijnen. Zij wordt vaak afgebeeld met een slang op haar hoofd. Dit is geen haar maar een hoofdtooi.3 Bij de Maya kom je ook regelmatig figuren tegen waarbij het hoofd helemaal uit slangenlichamen lijkt te bestaan. Daarbij gaat het echter om mensen die onthoofd zijn en waar er bloedslangen uit de nek spuiten, anders dus dan Medusa die al slangenhaar heeft vóórdat ze wordt onthoofd.4 Het andere wezen is Tangela, een Pokémon. Pokémon zijn vaak gebaseerd op Japanse (boven)natuurlijke krachten en wezens kami en yōkai en daarmee een moderne invulling van Japanse mythologie. In een eerdere ontwikkelingsfase heette Tangela ook Meduza.5 De klimplanten van deze Pokémon hebben wel wat weg van Medusa’s slangencoupe. Het verwrongen hoofd van Medusa - met grote ronde ogen die je strak aanstaren, de tong uit de mond of zelfs bek en scheve slagtanden - vind je wel vaker terug. Zo heb je de Indiase godin Kālī, wiens tong van het bloed druipt en de schedels van haar vijanden aan een ketting om haar nek draagt. Die lijkt daarbij wat op de asura Rangdā uit Bali.
MEDUSA. VAN TEMPEL TOT TATTOO
Artus Quellinus, Ornamenten met Medusakoppen en het Alziend Oog uit de Vierschaar van het Stadhuis op de Dam in Amsterdam, 1655, Rijksmuseum, Amsterdam
50
ANGSTAANJAGEND
Schotel met afbeelding van het hoofd van Medusa boven het wapen van de familie Pitti uit Florence, ca. 1500, Victoria and Albert Museum, Londen
Etruskisch gorgoneion, vierde eeuw v.Chr., Tempel van Belvedere, Claudio Faina Museum, Orvieto, photo Scala, Florence
51
MEDUSA. VAN TEMPEL TOT TATTOO
Naar Antonio Canova, De Drie Gratiën, na 1850, Rijksmuseum, Amsterdam
76
MOOI
Lucas Cranach de Oudere, De Drie Gratiën, 1531, Musée du Louvre, Parijs, GrandPalaisRmn / Mathieu Rabeau
And so they went, step by step, towards the direction whence they heard the voices, and hiding between some trees which were close to the river, they saw three nymphs seated on the golden flowers, so beautiful that it seemed that nature had demonstrated with them of what it is capable. JORGE DE MONTEMAYOR, DE ZEVEN BOEKEN VAN DIANA, 1559
77
MEDUSA. VAN TEMPEL TOT TATTOO
Max Klinger, Das Urteil des Paris, 1885-1887, Österreichische Galerie Belvedere, Wenen. Op het rechterpaneel staat het hoofd van Medusa. Op het centrale paneel staan de drie godinnen Hera, Aphrodite en Athena.
78
MOOI
79
MEDUSA. VAN TEMPEL TOT TATTOO
Camee met hoofd van Medusa, achttiende eeuw, Rijksmuseum van Oudheden, Leiden
Gem met hoofd van Medusa, achttiende eeuw, Rijksmuseum van Oudheden, Leiden
Fibula met camee, afkomstig uit Israël, derde eeuw, Rijksmuseum van Oudheden, Leiden
90
MOOI
MEDUSA EN OVIDIUS’ METAMORFOSEN: NIMFEN TUSSEN SPROOKJE EN ROMAN DAVID RIJSER De veelheid en veelzijdigheid van artistieke verschijningsvormen van Medusa maakt het behoorlijk lastig te zeggen tot welke categorie ze oorspronkelijk in de Oudheid behoorde. Godin? Monster? Of nimf? Volgens de vroegste, Griekse, bronnen was ze de sterfelijke zuster van de onsterfelijke Gorgonen: de tandeloze, brullende spoken met rollende ogen. Behalve dat ze eng was, horen we in die vroegste bronnen nog weinig over Medusa. Het curieuze is dat het monster in de beeldtraditie langzamerhand in een schoonheid verandert. En uiteindelijk in Rome – in het mythologische epos van Ovidius uit het begin van onze jaartelling – blijkt ze oorspronkelijk ‘gewoon’ een mooi meisje te zijn geweest. Ovidius’ Metamorfosen heeft de latere mythologische traditie bepaald. Medusa figureert er in episodes rond de held Perseus, die je al lezend kunt gaan combineren tot een verhaal met een kop en een staart. Zulke versnippering is karakteristiek voor het epos tussen aanhalingstekens dat de Metamorfosen zijn, die immers niet uit één groot, maar uit veel, en heel verschillende verhalen bestaan: lang en kort, tragisch en komisch, schokkend en schattig. De meeste van die verhalen, hoe divers ze verder ook zijn, gaan over nimfen. Medusa is als dochter van een zeegod een nimf. Haar schoonheid wekt de begeerte van de god Poseidon, met fatale gevolgen. Ook dat lot komt overeen met dat van nimfen in de Metamorfosen, vrijwel allemaal slachtoffer van goddelijk geweld. Medusa’s lot heeft een voorgeschiedenis (beeldschone nimf), een dramatische wending (begeerd en verkracht door Poseidon), een afloop (gestraft door Athene met slangenhaar) en een epiloog (de wederwaardigheden van haar door Perseus afgehakte hoofd). In die zin lijkt ze op de belangrijkste Olympische goden, van wie
91
je, ondanks het feit dat ze onsterfelijk zijn en hun ‘leven’ nooit wordt afgerond, de carrière vanaf de geboorte kunt volgen. Nimfen hebben daarentegen, om het geleerd te zeggen, normaal gesproken geen uitgewerkte ‘biografische’ identiteit in de antieke cultusorde. In plaats van de vele functies die die hogere goden in zich verzamelen – zoals Apollo: god van de zon, de profetie, de kunsten en de genezing, of zijn zuster Artemis: maangodin, jachtgodin, maagdelijk maar beschermster van zwangere vrouwen – zijn nimfen meestal maar één ding: dat waar ze een personificatie van zijn. Zo heb je bosnimfen, bergnimfen en vooral waternimfen – voor elk bos, voor elke berg, voor elk meer. Verhalen over zulke nimfen werden in de Oudheid vooral lokaal verteld. Als ‘verklaring’ voor een altaar op een bijzondere plek - ook al stonden altaren voor de nimfen (nymphaea) ook in huizen, vaak begroeid met mos of ‘slaapkamerverdriet’, betegeld met schelpen en schaaldieren of besprenkeld door een fonteintje. In de antieke wereld waren nimfen overal. Je had niet eens zo’n heel speciale bril nodig om hen te zien. Ze waren het meest thuis op plekken in de natuur, vooral daar waar het heerlijk toeven was. Bedenk dat in de Oudheid normaal gesproken de natuur een vijand van de mens was, want ze verbrandt, bevriest en verwoest. Op lieflijke plekken stond in de Oudheid daarom vaak ook een altaartje; de nimfen die zulke plekken bewoonden, ‘waren’ die plekken. In elke boom en elke bloem schuilde dus een nimf en was de natuur zo doordesemd van goddelijke wezens. Hoe mooier de bloem, de boom, de plek of het meer, hoe mooier de nimf. Al geeft Ovidius nimfen in zijn Metamorfosen meestal geen uitgewerkte biografie, ze krijgen wel altijd één karakteristiek verhaal en in dat verhaal een stem. Al is dat soms paradoxaal genoeg juist
MEDUSA. VAN TEMPEL TOT TATTOO
Mario Donizetti, Medusa, 1960, Piacenti, Art Gallery, Londen
100
MOOI
MEDUSA IN HET FIN-DE-SIÈCLE: WIE IS ER BANG VOOR DE FEMME FATALE? JOKE DE WOLF
De femme fatale was zowel een uithangbord voor vrouwenemancipatie als een symbool voor mannelijk geweld en seksuele fantasieën. Daarin was Medusa een van de vele vrouwelijke personages met twee gezichten. Soeverein, met ontbloot bovenlijf en een grote slang om haar nek kijkt Eva neer op de bezoeker van de Villa Stuck in München. De slang is objectief gezien veel gevaarlijker dan de vrouw, maar Eva’s ogen en haar halfnaakte bovenlichaam trekken de meeste aandacht. ‘De zonde’ heet het schilderij. Franz von Stuck (1863-1923), die de voorstelling zelf had geschilderd in 1893, beschouwde het als een icoon: hij plaatste het vijf jaar later centraal in de belangrijkste kamer van zijn nieuwe villa, het atelier, op een door hemzelf gebouwd altaar. Deze Eva is typerend voor de ‘fatale vrouw’ of femme fatale, een vrouw die vanwege haar dubbelrol als verleidelijk en gevaarlijk wezen rond 1900 in de schilderkunst volop aanwezig was. Ook Medusa wordt als femme fatale gezien. In 1892 schilderde Von Stuck een close up van het gezicht van de vrouw die met haar ogen mensen in steen kon veranderen. De slangen kronkelen rond haar hoofd, haar mond is opengesperd en haar pupillen lijken net zo te zijn bevroren als de figuren tegenover haar. Dat haar dodelijke krachten niet aangeboren zijn, maar het gevolg zijn van een verkrachting, doet voor de kunstenaars niets af aan hun fascinatie voor haar. Haar duistere kanten lijken haar aantrekkelijker te maken, zoals gebeurt op het schilderij ‘De gorgoon en de helden’ van de Italiaanse kunstenaar Giulio Aristide Sartorio (1860-1932). Slechts enkele haarlokken zijn veranderd in slangen. Hoewel Medusa werd omschreven als een afzichtelijk wezen, is ze hier een prachtige jonge vrouw. De drie gespierde jongemannen zijn verslagen en versteend door dit op het oog zo onschuldig wezen. Medusa is hier een klassieke femme fatale.
101
HET MANNELIJKE PERSPECTIEF
Lang is de femme fatale in de kunstgeschiedenis gezien als een natuurverschijnsel, een fenomeen dat er altijd al was geweest maar pas aan het eind van de negentiende eeuw, mogelijk beïnvloed door de Romantiek, nadrukkelijk onderwerp werd in de beeldende kunst. In de afgelopen 25 jaar is er veel veranderd in de rol die de femme fatale in de kunstgeschiedenis krijgt toebedeeld. In 2003 was er in het Groninger Museum de tentoonstelling ‘Fatale vrouwen 1860-1910’ te zien. Volgens de introductie van de catalogus wilde ‘men’ zich in de negentiende eeuw ‘buiten het dagelijkse leven [...] laten meeslepen in een fantasiewereld vol tragiek en symboliek.’1 Kunsthistoricus Henk van Os, voormalig directeur van het Rijksmuseum en bij het grote publiek bekend van tv-programma’s als Beeldenstorm en Museumschatten, was verantwoordelijk voor het concept van de tentoonstelling en de catalogus. In zijn essay ‘Het toneel van de femme fatale’ beschreef hij hoe de kunstenaar aan het eind van de negentiende eeuw een nieuwe plaats kreeg in de maatschappij. Hij noemt ter illustratie Franz von Stuck die zichzelf als een ‘kunstenaarsvorst’ presenteerde aan het publiek, en zijn eigen grillen en extravagantie centraal zette in zijn werk. Dat was anders dan de vorige generatie kunstenaars, die zich vooral als buitenstaander in de maatschappij zagen, en die ernaar streefden de werkelijkheid en de zichtbare wereld te verbeelden. In de wereld van Von Stuck was het bijna vanzelfsprekend om in bijbelse en mythologische vrouwenfiguren een femme fatale te zien: zo toonde de kunstenaar immers een ‘waarheid’ die alleen kunstenaars doorzagen en konden verbeelden. Het schilderij ‘Circe biedt Odysseus de beker aan’ van de Britse kunstenaar John William Waterhouse (1849-1917) uit 1891 maakte diepe indruk op Van Os. Circe zit, gekleed in een half doorschijnend gewaad op een troon, en ze kijkt de
MEDUSA. VAN TEMPEL TOT TATTOO
202
← CHE RENSEN (ZIJ/HAAR) TATTOO-ARTIEST: ROBBIN SNIP
HANNEMIJN DE GROOD (ZIJ/HAAR) TATTOO-ARTIEST: JORRIT SJABBENS
“Toen ik in gesprek met een partner besefte dat ik eerder seksueel grensoverschrijdend gedrag had meegemaakt, kwam Medusa op mijn pad. Haar symboliek hielp me om te erkennen wat er was gebeurd en dat een plek te geven. Mijn Medusa is een dikke zeemeermin die loskomt uit touwen. Ze houdt een stralende ster vast. Voor mij staat ze voor kracht, regie nemen, zelfacceptatie en hoop. Met de tattoo laat ik zien: je bent niet alleen, we delen dit.” CHE RENSEN
203
MEDUSA. VAN TEMPEL TOT TATTOO
COLOFON Dit boek verschijnt ter gelegenheid van de tentoonstelling ‘Medusa’ in Valkhof Museum, van 11 december 2026 t/m 9 mei 2027. UITGAVE WBOOKS, Zwolle info@wbooks.com wbooks.com in samenwerking met Valkhof Museum info@valkhofmuseum.nl valkhofmuseum.nl
Dit boek kwam mede tot stand dankzij financiële steun van:
Anchoring Innovation is het Zwaartekracht programma van de Nederlandse nationale onderzoekschool voor oudheidstudies OIKOS. Dit onderzoeksprogramma wordt gefinancierd door het Nederlandse Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (NWO projectnummer 024.003.012).
REDACTIE Maarten De Pourcq, Martje de Vries TEKST Nisrine Mbarki Ben Ayad, Evelien Bracke, Charlotte Van den Broeck, Maarten De Pourcq, Caroline van Eck, Ketty Iannantuono, Jacqueline Klooster, Hugo Koning, Eric M. Moormann, Munganyende, David Rijser, Marie Stel, Arjan Sterken, Koen Vacano, Martje de Vries, Vita Westra, Joke de Wolf ONTWERP Studio Mayra & Sam, Amsterdam © 2026 WBOOKS Zwolle / de auteurs Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISAC-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2026. ISBN 978 94 625 8811 0 (Nederlands) ISBN 978 94 625 8816 5 (Engels) NUR 646
De Gijselaar-Hintzenfo nds
DANKWOORD Vele mensen hebben bijgedragen aan de totstandkoming van dit boek. In het bijzonder danken we voor hun inspiratie, ideeën en ondersteuning: Barbara Baert, Maria Boletsi, Sigrid Bosmans, Esmée Bruggink, Massimo Del Sole, Ann Demeester, Patrick De Rynck, Lien Foubert, Laurien de Gelder, Sanne Grijsen, Moniek Hermans, Jacqueline Klooster, Hugo Koning, Barbara Kruijsen, Larissa Lemos, Eric Moormann, Mijke Pol, Ravi Ram, Myrte Riethorst, David Rijser, Hedwig Saam, Lisa van Straten, Siward Tacoma, Koen Vacano, Aurelia Verheijen, Miguel John Versluys, John de Vries, Niels Weitkamp en Loes Wolters. Een bijzonder woord van dank aan het Radboud Institute for Culture & History (RICH) dat via een onderzoeksbeurs dit project heeft ondersteund.