Skip to main content

Later zul je dit lezen_INKIJK

Page 1

In dit rijk geïllustreerde, door Piet Schreuders vormgegeven boek passeren tientallen babyboeken de revue. Ze geven een beeld van de gevoelens van jonge ouders, maar ook van de praktische omstandigheden van toen. Van geluk en blije baby’s, maar ook van ziektes en oorlogsellende. Van een wereld die soms ver weg lijkt – maar tegelijk ook zeer herkenbaar is. Ileen Montijn is historica. Zij schrijft over wonen, kleding, huiselijk leven en standsbesef in het verleden.

Over eerder werk van Ileen Montijn: ‘Het boek is ook een aanrader om cadeau te geven, het is met veel kennis van zaken en tegelijk zeer toegankelijk geschreven.’ – De Hollandsche Lelie over Tot op de draad ‘Zeer aangenaam geschreven, verbijsterend geïnformeerd en erudiet.’ – NRC over Hoog geboren

W4Z817_omslag.indd 1

i l een m on ti jn Later zul je dit lezen

De geboorte van een kind zet levens op z’n kop. In babyboeken – albums waarin ook lokjes haar, fotootjes en andere herinneringen konden worden geplakt – schreven jonge ouders over de eerste jaren van hun kind.

ileen montijn

Later zul je dit lezen Nederlandse babyboeken 1890–1960

26/08/2026 16:54


lat er z ul j e d it lez en

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 1

25/08/2026 16:21


2

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 2

25/08/2026 16:21


i l e e n mon tij n

Later zul je dit lezen

Nederlandse babyboeken 1890–1960

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 3

25/08/2026 16:21


Inhoud

Inleiding 9 Voorlopers 11 Rationalisering 17 In de mode 21 Notitieboekje 29 Een uitgezocht cadeau 41 Oorlog 51 Geboortegolf 54 Wie schreef, en hoe? 62 Bevalling 72 Kraamtijd 87 Prematuur 95 Borst, min of fles 97 Troost en rust 100

Huilen 107 Luiers 114 Kosten 119 Mijlpalen 124 Kleertjes 133 Ziekte en dood 139 ’t Is geen beauty 146 Lachjes en woorden 152 Boek uit 157 ‘Cute sayings’ 161 Noten 165 Dank 171 Herkomst van de illustraties 172 Personenregister 173

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 5

25/08/2026 16:21


1882 1951

1910

1948

1908

1935

1943

1957

1923

1953

6

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 6

1901

26/08/2026 17:06


1948 1942 1952

1941

1960 1896

1942

1908

7

1949

1947

1948 1908

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 7

26/08/2026 17:06


Inleiding Dit boek gaat over babyboeken, en over baby’s. In de eerste hoofdstukken vertel ik hoe het verschijnsel ‘babyboek’ ontstond en verderging: over achtergronden en voorlopers, uitgevers en illustraties. Dan volgt een hoofdstukje over wie eigenlijk de boeken schreef (moeder? vader?) en op welke manier. Daarna, vanaf het hoofdstuk ‘Bevalling’, gaat het over de inhoud van de boeken. Over barenspijn, luiers, borstvoeding, mijlpalen, vreugde en zorgen die in de babyboeken zijn vastgelegd.

De geboorte van een kind zet levens op z’n kop – in elk geval dat van de moeder, vaak ook dat van de vader. Overweldigd door liefde, blijdschap, zorgen én fysieke uitputting kunnen de ouders een tijdlang aan niets anders denken dan aan het onbekende wezen dat ineens aan hen is toevertrouwd. Er gebeurt zoveel, en de tijd gaat zo snel, dat menigeen de behoefte voelt om van alles op te schrijven – straks is het voorbij, en wordt het misschien vergeten. Vanaf omstreeks 1890 bestonden daarvoor speciale, voorgedrukte ‘babyboeken’, albums met ruimte om te schrijven, om gegevens in te vullen en/of foto’s in te plakken. Vaak waren ze mooi uitgevoerd, met toepasselijke illustraties. Zulke boeken bleven de hele twintigste eeuw geliefd, en het bijhouden ervan werd in sommige families traditie. Tegen het einde van de twintigste eeuw, toen het massale fotograferen de overhand kreeg, nam hun populariteit af, ook al bleven voorgedrukte herinneringsalbums en -boekjes bestaan. Tegenwoordig maken jonge ouders honderden, ja duizenden foto’s van hun baby’s, peuters en kinderen. Onvoorstelbare hoeveelheden beeldmateriaal worden geproduceerd – maar geschreven wordt er over die kinderen niet meer zoveel. Vóór het einde van de negentiende eeuw was het uitvoerig boekstaven van de ontwikkeling van een baby niet gebruikelijk, zelfs niet in kringen waar ouders goed konden lezen en schrijven, en geld en tijd genoeg hadden. Het is moeilijk om daarvoor een precieze oorzaak aan te wijzen. Zeker is dat in die tijd gemiddeld véél meer kinderen per gezin werden geboren dan tegenwoordig, en dat die kinderen schrikbarend vaak hun eerste jaren niet overleefden, ook in de hogere lagen van de bevolking. 8

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 8

25/08/2026 16:22


Baby’s Boek, 1944. Een jaartal achter de naam van een babyboek verwijst naar het jaar waarin dat babyboek in gebruik is genomen. Een jaartal tussen haakjes (1923) verwijst naar het jaar van publicatie.

9

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 9

25/08/2026 16:22


In het laatste kwart van de negentiende eeuw werd het gemiddelde gezin kleiner, althans in Europa en de Verenigde Staten. De zuigelingensterfte nam af, de welvaart groeide. Toen kregen volwassenen meer aandacht voor het kind als individu, als mens-in-ontwikkeling. Ook werden ideeën over het moederschap als roeping van iedere vrouw, en het gezin als warm nest, steeds populairder. Ze werden uitgedragen in sentimentele prentjes en versjes, zoals die ook in de eerste babyboeken stonden. Trouwens, het hele woord ‘baby’ (oorspronkelijk Engels) wordt in Nederland voor het eerst gebruikt rond 1875, en pas in de twintigste eeuw raakt het echt ingeburgerd. Tegelijkertijd werden ook albums als zodanig populair. Ze waren onderdeel van een groeiende stroom ‘efemeer drukwerk’ zoals kalenders, folders, krantjes en dergelijke. De druktechniek verbeterde, zodat kleurenafbeeldingen beter en goedkoper werden. Fabrikanten voegden losse plaatjes bij hun producten, die kopers konden sparen om ze in speciale albums te plakken, iets waarmee de firma Verkade vanaf 1904 veel succes had. Poëzie-albums – poesiealbums – werden populair in dezelfde tijd als babyboeken.

10

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 10

25/08/2026 16:22


Voorlopers Er zijn oudere voorbeelden van mensen die het opgroeien van jonge kinderen vastlegden. Ik noem er een paar, de opsomming is niet compleet. Een hooggeboren baby van wie al in de zeventiende eeuw nauwkeurige aantekeningen zijn bijgehouden was de latere Franse koning Lodewijk xiii. De hofarts Jean Héroard hield een logboek bij vanaf de geboorte van de dauphin (kroonprins), op 27 september 1601, tot zijn eigen dood in 1628. Toen was Lodewijk al lang en breed koning. Het journaal van de eerste levensjaren van het prinsje is een fascinerend, zeer gedetailleerd document, dat je een proto-babyboek zou kunnen noemen. Héroard vertelt over wat het prinsje eet en drinkt, over gezellige bezoekjes van de koning en de koningin aan de kinderkamer, maar ook onverwachte dingen zoals dat hij graag met zijn ‘zaakje’ speelt (‘droite et dure comme bois’ staat erbij, recht en hard als hout) en wanneer hij voor de eerste keer slaag krijgt, met de zweep, omdat hij koppig is, namelijk op 9 oktober 1603.1 In diezelfde tijd schreef de Nederlandse diplomaat en letterkundige

Een passage uit het journaal van de koninklijke lijfarts Jean Héroard, 28 juni 1603: de kroonprins speelt onder het drinken met zijn marchandise (zijn ‘zaakje’).

11

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 11

25/08/2026 16:22


Uit het getekende journaal van Jacob de Vos (1803): de kinderen spelen rijtuigje en leren touwtjespringen.

Constantijn Huygens in het Latijn een dagboek over zijn vijf kinderen. Hij noteerde eerste woordjes, eerste lachjes, eerste pasjes, maar ook ziektes, ongelukjes en de verstandhouding met de voedster of min die werd ingehuurd om de zuigelingen de borst te geven, zoals gebruikelijk was in de hoogste kringen in die tijd.2 Anderhalve eeuw later, van 1803 tot 1809, hield de Amsterdamse patriciër Jacob de Vos een ‘getekend journaal’ bij, een dagboek in tekeningen dus, van het leven van zijn zoontjes in hun eerste levensjaren. De overrompelend schattige schetsen, die laten zien hoe de vier kleintjes spelen, praten, eten, aangekleed worden en soms ook stout zijn 12

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 12

25/08/2026 16:22


en straf krijgen, geven een beeld van hun liefdevolle opvoeding.3 Weer later schreef een andere vader een dagboek over zijn kinderen, namelijk de Amsterdamse koopman Steven de Clercq.4 Hij was doopsgezind, net als Jacob de Vos, en las in 1834 een boek over christelijke opvoeding van de Amerikaanse dominee John Stevens Cabot Abbott: The Mother at Home (1833). Het boek was onderdeel van een wereldomvattende religieuze opleving, in Nederland het Reveil geheten, waarin huiselijkheid en sociale zorg een grote rol speelden. Abbotts boek was meteen een internationaal succes. De auteur adviseerde ouders onder meer om de ontwikkeling van hun kind bij te houden in een dagboek. De Clercq begon daarmee in 1835, een jaar na de geboorte van zijn dochtertje Maria, waarbij hij ook in retrospectief aantekeningen uit Maria’s eerste levensjaar verwerkte. Hij bleef het dagboek bijhouden totdat zij acht was. Dit vroege Nederlandse ‘babyboek’ is een curieuze mengelmoes van liefdevolle, herkenbare observaties en vrome verzuchtingen aan het adres van Onze-Lieve-Heer.5 Ideeën over opvoeding veranderden in de negentiende eeuw. Meer mensen vonden dat kinderen, ook de allerjongsten, niet alleen (zoals gebruikelijk) met strengheid moesten worden grootgebracht, maar dat dat ook moest gebeuren met liefde, zorg en aandacht. Een sleutelfiguur die al heel vroeg zulke dingen verkondigde was de Duitse opvoedkundige Friedrich Fröbel. Hij stichtte in 1840 in Bad Blankenburg de eerste Kindergarten – ook letterlijk een tuin, waarin kleuters mét de natuur zouden kunnen groeien.6 De kinderen speelden er met door hem bedachte, ‘abstracte’ lesmaterialen zoals blokken, klei en mozaïeken, die hun inzicht en denkvermogen zouden stimuleren. In 1844 publiceerde Fröbel Mutter- und Koselieder (moederen knuffelliedjes), met versjes en bewegingsspelletjes waarmee peuters hun eigen ledematen konden verkennen. 13

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 13

25/08/2026 16:22


Johann Sperl, Kindergarten (1885).

Friedrich Fröbel (1782-1852).

Fröbels ideeën werden in Nederland met veel succes gepropageerd door de schrijfster Elise van Calcar, die tien jaar na zijn dood een standaardwerk over zijn leer publiceerde, Onze ontwikkeling of de magt der eerste indrukken. Later volgden meer publicaties, handleidingen en lezingen. Van Calcar was ook betrokken bij de oprichting van kindertuinen in Fröbels geest – fröbelschooltjes, zou men later zeggen – en verkocht zelfs het speciaal ontworpen, sobere spelmateriaal dat daar moest worden gebruikt. In de fröbelse leer speelden moeders 14

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 14

25/08/2026 16:22


de hoofdrol bij het zorgvuldig opkweken van zuigelingen, peuters en kleuters; het inschakelen van kindermeisjes of gouvernantes werd streng afgekeurd. Voor kinderen wier moeders buitenshuis moesten werken waren er de fröbelscholen.7 Het echtpaar Jan en Anna de Jong van Beek en Donk-Nahuys uit Alkmaar was bevriend met Elise van Calcar en geloofde sterk in haar – en Fröbels – ideeën. Toen in december 1863 hun zoontje Jan werd geboren, ging Anna een ‘kinderboek’ bijhouden: Aantekeningen over de moreele en intellectueele ontwikkeling van Johan […] de Jong van Beek en Donk. Jarenlang, tot hij het huis uit ging, schreef Anna liefdevol en met veel details over haar zoontje, wat hij al kon, en zei, en deed. Anders dan in latere babyboeken zijn Anna’s aantekeningen juist over de eerste maanden van Jans leven heel summier, en schrijft zij niets over lichamelijke zaken zoals voeding, huilen, slaap, groei en dergelijke.8 Ook over Jans jongere zusjes Cécile en Elsa ging hun moeder ‘kinderboeken’ bijhouden. Het is opvallend dat zij in het boek van Elsa, geboren 22 juli 1868, wél schrijft over details zoals die in latere, modernere babyboeken te vinden zijn. ‘Onze jongste schat is een mooi kind, welgevormd, was bij de geboorte 54½ cm lang en het hoofdje 35 cm in omtrek. Zij heeft bijna zwart haar en grote blauwe ogen. Zij schreeuwt sterk en prachtig, en ik heb het geluk van zooals mijn vorige kinderen ook dezen engel zelf te voeden.’ (Hier lezen we dus voor het eerst dat Anna vijf jaar eerder ook aan Jan de borst gaf.) En op 31 augustus: ‘Ons dochtertje verstoorde slechts éénmaal onze eigen nachtrust en is het zoetste rustigste kindje dat men bedenken kan. Alles is geregeld bij haar. Ze groeit bij den dag en sinds gister gebruikt ze ééns daags beschuitpap.’9 Aan het inzicht dat juist de eerste levensjaren cruciaal zijn voor 15

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 15

25/08/2026 16:22


de vorming van het karakter en de kwalen van het individu heeft het werk van Sigmund Freud, die in 1886 zijn praktijk als psychiater begon, ongetwijfeld ook bijgedragen. Naast psychiatrie en psychologie kwam de pedagogiek in deze tijd op als academische discipline. In Nederland werd J.H. Gunning Wzn. in 1900 als eerste docent in dat vak benoemd aan de Rijksuniversiteit Utrecht. De twintigste eeuw zou ‘de eeuw van het kind’ worden. Die woorden zijn bedacht door Ellen Key, een Zweedse feministe en sociaal hervormster, die in 1900 een boek met die titel publiceerde: Barnets århundrade, oftewel De eeuw van het kind. Het werd een bestseller, vertaald in tientallen talen, ook in het Nederlands, en het maakte de schrijfster wereldberoemd.10 Key verkondigde een wonderlijk samenraapsel van ideeën, rijp en groen, maar haar pleidooi voor erkenning van elk kind als een uniek individu klonk als een klok. ‘Een kind opvoeden – dat beteekent, zijn ziel in handen dragen, zijn voet op een smal pad plaatsen. […] Het geringste spoor van wantrouwen, de geringste onvriendelijkheid, de kleinste onrechtvaardigheid, de vluchtigste spot kan levenslange brandwonden in de fijnbesnaarde ziel van het kind achterlaten,’ aldus Key – en dat was voor die tijd revolutionair. Ook schreef ze: ‘Koester evenveel eerbied voor de vreugde van het kind, voor zijn smart, zijn arbeid, en zijn tijd, als gij het voor dat van een volwassene hebt.’

16

Inkijkexemplaar Babyboek_opmaak_23x21.indd 16

25/08/2026 16:22


In dit rijk geïllustreerde, door Piet Schreuders vormgegeven boek passeren tientallen babyboeken de revue. Ze geven een beeld van de gevoelens van jonge ouders, maar ook van de praktische omstandigheden van toen. Van geluk en blije baby’s, maar ook van ziektes en oorlogsellende. Van een wereld die soms ver weg lijkt – maar tegelijk ook zeer herkenbaar is. Ileen Montijn is historica. Zij schrijft over wonen, kleding, huiselijk leven en standsbesef in het verleden.

Over eerder werk van Ileen Montijn: ‘Het boek is ook een aanrader om cadeau te geven, het is met veel kennis van zaken en tegelijk zeer toegankelijk geschreven.’ – De Hollandsche Lelie over Tot op de draad ‘Zeer aangenaam geschreven, verbijsterend geïnformeerd en erudiet.’ – NRC over Hoog geboren

W4Z817_omslag.indd 1

i l een m on ti jn Later zul je dit lezen

De geboorte van een kind zet levens op z’n kop. In babyboeken – albums waarin ook lokjes haar, fotootjes en andere herinneringen konden worden geplakt – schreven jonge ouders over de eerste jaren van hun kind.

ileen montijn

Later zul je dit lezen Nederlandse babyboeken 1890–1960

26/08/2026 16:54


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Later zul je dit lezen_INKIJK by WBOOKS - Issuu