Een geschiedenis Dirk J. Tang
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 3
29-03-21 12:52
Colofon
Uitgave in samenwerking met Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. © Herziene editie 2021 Dirk J. Tang/ Bijzondere Collecties van de UvA, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen www.walburgpers.nl
Afbeeldingen omslag Voorzijde Boven: Fotoportret van een slaaf door Joseph T. Zealy in opdracht van Louis Agassiz, omstreeks 1850. Onder: Romantische 19e-eeuwse verbeelding van slavernij in Oosterse landen door Federico Bartolini. Barthelomeus van der Helst, Jacob Trip (1627-1670), omstreeks 1655. Achterzijde Fotoportret van een slaaf door Joseph T. Zealy in opdracht van Louis Agassiz, omstreeks 1850. Frans van der Mijn, De directeur-generaal van de Goudkust in zijn kantoor in het slavenfort El Mina, omstreeks 1742. Rechter binnenflap Frans van der Mijn, De directeur-generaal van de Goudkust in zijn kantoor in het slavenfort El Mina, omstreeks 1742. Linker binnenflap Barthelomeus van der Helst, Jacob Trip (1627-1670), omstreeks 1655.
Grafisch vormgeving Ronald Boiten & Irene Mesu, Amersfoort Lithografie BFC, Amersfoort
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen. ISBN 9789462496811 NUR 680
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 4
29-03-21 12:52
Inhoud
9 Inleiding
1 10
De Oudheid, bakermat
5 110
van slavernij
6
2 32
Duizend jaar slavernij en
De Surinaamse 148
slavenhandel in Europa
54
194
de wereld, 1800-1863
Europese expansie
74
Het einde van slavenhandel en slavernij in een deel van
Het begin van de
4
slavenmaatschappij
7
500-1500
3
Moeder Afrika
8 236
Vrij of niet vrij?
De Nederlandse betrokkenheid bij
242 Verder lezen
slavenvaart en
244 Verantwoording afbeeldingen en kaarten
slavenhandel
247 Dankwoord
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 5
29-03-21 12:52
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 6
29-03-21 12:52
< Frans van der Mijn, De directeur-generaal van de Goudkust in zijn kantoor in het slavenfort El Mina, omstreeks 1742.
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 7
> Fotoportret van een slaaf door Joseph T. Zealy in opdracht van Louis Agassiz, omstreeks 1850.
7
29-03-21 12:52
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 8
29-03-21 12:52
Inleiding
I
n het voorjaar van 2013 verscheen de
stomd. Integendeel, het lijkt soms alsof die
eerste druk van Slavernij, een geschiedenis.
discussie heftiger wordt gevoerd dan ooit
Het werd gelijktijdig gepresenteerd met
eerder in de geschiedenis het geval is
de tentoonstelling Slavernij Verbeeld in de
geweest. Nieuwe studies en boeken zijn de
tentoonstellingsruimte van de Bijzondere
afgelopen jaren verschenen, nieuwe docu-
Collecties van de Universiteit van Amster-
mentaires gemaakt en tentoonstellingen
dam. (Thans: Allard Pierson Museum de
ingericht. Ze hebben ons inzicht, de omvang
collecties van de UvA.) Ik was destijds als een
maar ook de pijn die het slavernijverleden
van de gastconservatoren aan de Bijzondere
heeft teweeggebracht vergroot.
Collecties verbonden.
Aan die stroom wordt nu de herziene
Ik schreef het boek voor een breed
druk van Slavernij, een geschiedenis, toege-
publiek met de bedoeling een leesbaar over-
voegd. Het behandelt nog altijd niet dé
zicht te geven van de wereldwijde en gecom-
geschiedenis van slavernij en slavenhandel.
pliceerde geschiedenis van slavernij en sla-
Zo’n boek is nooit compleet, zo veel smart
venhandel.
kan niet in papier worden gevat. Dit boek
Het startte vanuit een breed historisch
bevat dus maar één geschiedenis van de vele
perspectief om dan met grote stappen in te
die over slavernij en slavenhandel zijn
zoomen op onze grootste Nederlandse sla-
geschreven en geschreven kunnen worden.
venkolonie: Suriname. In de afgelopen acht jaren na de tentoonstelling is de maatschappelijke discussie over
Amsterdam, april 2021
het Nederlandse slavernijverleden niet ver-
Dirk J. Tang
9
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 9
29-03-21 12:52
De Oudheid
bakermat van slavernij In het spoor van de moderne mens verspreiden oorlog en slavernij zich over de wereld. Wie kent de naam van de eerste slaaf?
D
e vraag wanneer een beschaving
sedentair leven betekent het begin van een
begint is interessant, maar moeilijk
nieuwe samenleving.
te beantwoorden. In dit boek begint
Overeenkomstige ontwikkelingen doen
de beschaving ongeveer 8.500 jaar voor het
zich in latere tijden voor in China, India, Iran,
begin van onze jaartelling, wanneer de eerste
Egypte, Kreta en Noord- en Zuid-Amerika.
mensen de vruchtbare gebieden tussen de
Ondanks de grote verschillen in cultuur
Eufraat en de Tigris bereiken. Ze vinden daar
springt één overeenkomst in het oog: de aan-
nieuwe grassoorten en slagen erin dieren te
wezigheid van slaven en slavernijsystemen.
domesticeren. Voortaan hebben ze de
De vorm waarin slavernij zich manifesteert is
beschikking over een bron van voedsel en
sterk afhankelijk van de leefomgeving. De
hoeven ze niet langer buiten hun leefgebied
sociale en economische gelaagdheid van de
te foerageren. Omdat het voedsel moet wor-
samenleving, de inrichting (landbouw, vee-
den bewaard en beschermd, bouwen ze hui-
teelt, zeevaart, mijnbouw, handel), de
zen, kelders en schuren. Dankzij de perma-
natuurlijke gesteldheid en het klimaat zijn
nente bewoning ontstaan dorpen en steden.
van grote invloed.
De overgang van een nomadisch naar een
10
1
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 10
> Detail uit romantische 19e-eeuwse verbeelding van de dood van Spartacus, de beroemde leider van de grote slavenopstand in 73 v. Chr.
29-03-21 12:52
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 11
29-03-21 12:52
Afrikaans Savannelandschap. Ideaal jachtgebied voor jagers en verzamelaars.
12
De wieg van de moderne mens staat in Afrika. Ongeveer honderdduizend (100.000) jaar geleden gaan mensen op zoek naar nieuwe leefgebieden. Via twee landengtes bereiken ze Arabië en later de rest van de wereld.
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 12
Leden van het San-volk leven al eeuwenlang in kleine jagers- en verzamelaarsgemeenschappen in Zuidelijk Afrika. Hun leefstijl lijkt op die van de eerste moderne mensen.
29-03-21 12:52
De Oudheid, bakermat van slavernij
Slaven en slavernijsystemen In Mesopotamië, het land tussen de twee stromen, bundelen mensen hun krachten om meer profijt van elkaar te hebben. Leden van een familie worden onderdeel van een stam, stammen vormen gemeenschappen die leven in gehuchten, dorpen of steden. Er komt diversificatie van functies: een goede vechter maakt zijn beroep van het vechten, een goede boer van het boeren. Hoe meer mensen op een bepaalde plek met elkaar verkeren, hoe machtiger die samenleving wordt. Dat heeft een keerzijde. Meer mensen betekent meer monden voeden, meer grond bewerken, meer vee hoeden, meer meel malen, meer huizen bouwen – kortom, meer arbeid. Eeuwenoude rotstekeningen gemaakt door vroege bewoners van Afrika.
13
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 13
29-03-21 12:52
Het reservoir aan arbeidskracht in iedere samenleving wordt beperkt door het aantal beschikbare handen. Niet iedereen in een gemeenschap is in staat arbeid te verrichten. Ouderen, zieken en mensen die specifieke taken verrichten zoals priesters, koningen en De Oudheid, bakermat van slavernij
legeraanvoerders doen niet mee aan de productie. Wanneer het potentieel binnen de eigen samenleving te beperkt is, moet het van elders worden aangevuld. Roof en oorlog zijn handzame methoden om buiten de eigen groep hulpkrachten te ronselen. Groepen mensen bevechten elkaar totdat ze hebben gewonnen, verloren of er simpelweg genoeg van hebben. Met een verslagen vijand kun je doen wat je wilt. De vijandelijke krijgers kunnen, als ze niet zijn gedood, worden ingezet als dwangarbeiders. Hun vrouwen en kinderen kunnen worden gebruikt als huisbedienden of hulpjes in paleizen of tempels. Vrouwen, meisjes en ook jongens kunnen eindigen als bijslaap van hun nieuwe heer. In samenlevingen die mensenoffers
Ze worden op grote schaal verhandeld en hebben een marktwaarde
brengen kan de overwonnene ook eindigen als offer voor de goden. Zo moet het zijn begonnen – de slaaf als
de sociale structuur. In dat geval zijn ze aan-
arbeidskracht, offergave of lustobject, per
vullende werkkrachten. Hun aanwezigheid
definitie gedwongen. Slaven zijn geen gastar-
vergt geen extra inspanningen van de vorsten
beiders, seizoenarbeiders, trekarbeiders,
en machtige personen die hun eigenaren
opportunisten, gelukzoekers of stagiaires die
zijn. Slaven dragen bij tot hun aanzien en
min of meer vrijwillig arbeid verrichten. Het
vervullen dienstverlenende taken in het huis-
zijn mensen die niets hebben te kiezen en die
houden, het paleis of de tempel. Voor de pro-
– op straffe van honger, verminking of dood
ductie van goederen zijn ze alleen indirect
– gedwongen worden te werken voor een
van belang, maar niet bepalend.
ander. Dat is de essentie van slavernij, de
Dat ligt heel anders in de slavenmaat-
meest absolute vorm van onvrijwillige
schappij, waar de slaven getalsmatig domi-
arbeid. Het begrip is beladen met minach-
nant zijn. Eigenaren en andere vrijen vormen
ting, mishandeling, neerbuigendheid, discri-
maar een fractie van de totale bevolking van
minatie en uitbuiting.
een slavenstaat. Om zich te kunnen handha-
In sommige samenlevingen vormen
ven moeten ze de meerderheid van slaven
slaven een beperkt deel van de economie en
voortdurend onderdrukken. Geweld en uit-
14
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 14
29-03-21 12:52
De Oudheid, bakermat van slavernij
sluiting zijn endemisch in zo’n samenleving.
Slaaf of niet?
Slaven verrichten hier vrijwel alle werkzaam-
In dit boek gaat het om mensen die tot slaaf
heden die verband houden met de productie
zijn gemaakt. Slavernij is geen natuurlijke
van goederen voor de lokale markt en de
staat, want mensen worden in principe vrij
handel. Zelf zijn ze ook onderdeel van een
geboren. Iemand wordt tot slaaf gemaakt,
handelsketen. Ze worden op grote schaal
een gebeurtenis waar de betrokken persoon
verhandeld en hebben een marktwaarde.
niet of nauwelijks invloed op kan uitoefenen.
Plantages werken slavernij en slavenhandel
Dat geldt in slavenmaatschappijen in het
in de hand – denk aan de plantages die in de
bijzonder voor kinderen van slaven, die bij
zeventiende en achttiende eeuw ontstonden
hun geboorte automatisch tot slaaf worden
in Brazilië, het Caraïbisch gebied en het zui-
gemaakt.
den van de Verenigde Staten, met hun monoculturen van suiker, koffie of katoen.
In de discussie over het slavernijverleden wordt ‘tot slaaf gemaakte’ regelmatig gebruikt in plaats ‘slaaf’. Sommigen geven de voorkeur aan de langere formulering, omdat deze aangeeft dat slavernij een onnatuurlijke
15
Binnenwerk NIEUW Slavernij 70.indd 15
29-03-21 12:52