Inkijk_deshima

DESHIMA HET DAGELIJKS LEVEN OP DE NEDERLANDSE HANDELSPOST IN JAPAN

Anne Sey

Inhoud

Opmerkingen voor de lezer 9 Proloog 13 1. Tussen handel en isolatie 19 2. Deshima in de tijdmachine 23 3. Het eiland en zijn bewoners 33 4. Brug, muren en poorten 45 5. Bouwen en wonen 55 6. Kleding 73 7. Wind en weer 89 8. Lichaamsverzorging 97 9. Tuinen 111 10. Nederlandse vrouwen 135 11. Eten & drinken 145 12. De deur uit 163 13. Muziek 189 14. Japanse vrouwen 205 15. Suwa-feest 217 16. Tot slaaf gemaakten 227 17. Kunst 247 18. Begrafenissen 259 19. Kinderen 275 20. Lichaamsbeweging 291 21. Toneel 297 22. Boeken 311 23. Welbevinden 331 24. Het leven vieren 337 Korte levensloop van Siebold 355 Dankzegging 357 Noten 361 Illustratieverantwoording 413 Geciteerde literatuur 417 Over de auteur 417

Opmerkingen voor de lezer Deshima was twee eeuwen lang de Nederlandse nederzetting op een kunstmatig eilandje voor de kust van Nagasaki. Dit boek neemt je mee naar deze bijzondere plek, de enige waar westerlingen tussen 1641 en 1858 handel mochten drijven in Japan. Aan de hand van reisverhalen, archiefmateriaal, brieven en afbeeldingen ontdek je hoe de bewoners woonden, hun tuinen onderhielden en lief en leed deelden in deze unieke afgesloten omgeving.1 Hoe kleedden ze zich? Van wat voor muziek en kunst genoten ze? Deshima biedt een fascinerend inzicht in het dagelijks bestaan van deze kleine gemeenschap en hun bijzondere interactie met een heel andere samenleving. Aan de hand van persoonlijke verhalen en historische details krijg je een indruk van een wereld vol contrasten, waar handel en de uitwisseling van kennis en cultuur, nieuwsgierigheid en isolement, Oost en West samenkwamen.

Dit boek is gericht op een breed publiek; het is bewust geen strikt academische of puur informatieve studie. Bovendien was het maken ervan een lange, soms ingewikkelde zoektocht door de krochten van het verleden, vol omwegen en onverwachte vondsten. Daarom voeg ik hier en daar een persoonlijke noot toe om mijn kijk op de geschiedenis te delen én de tekst toegankelijker te maken.

Er is nog zo veel meer te vertellen en mijn archief puilt uit, maar op een gegeven moment heb ik mezelf een halt toegeroepen. ‘Vanaf nu stop ik met lezen,’ beloofde ik mezelf. Twee dagen later had ik alweer een nieuw document in handen. Uiteindelijk heb ik me ertoe moeten zetten om keuzes te maken. Bijna elk hoofdstuk had potentie voor een eigen boek. Maar in der Beschränkung zeigt sich der Meister, zeggen ze. En dus heb ik moeten selecteren.

Het Deshima-archief in het Nationaal Archief in Den Haag vormt de hoeksteen van dit werk: NL-HaNA 1.04.21 Inventaris van de archieven van de Nederlandse Factorij in Japan te Hirado [1609-1641] en te Deshima, [1641-1860] https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.21.

Het archief bevat bijvoorbeeld dagelijkse notities van de opperhoofden (dagregisters), pakhuisrapporten, passagiers- en personeelslijsten, brieven, akten, processen-verbalen en dergelijke. Dit archief is als scans online toegankelijk. Daarnaast zijn er voor enkele perioden Engelstalige publicaties beschikbaar met korte samenvattingen van de dagelijkse aantekeningen van het opperhoofd. Ook daar maak ik gebruik van, maar ik zoek meestal

10 Deshima

in het Nationaal Archief de originele, handgeschreven teksten op voor de oorspronkelijke formuleringen. De duizenden pagina’s aan documenten hebben een schat aan informatie opgeleverd over de sociale, economische en culturele aspecten van het bestaan op deze geïsoleerde handelspost.

Het vollédige bronnenapparaat van dit boek zou – aanvullend op de reeds bestaande verantwoording van tientallen pagina’s, inclusief circa duizend eindnoten – nog eens enkele duizenden vermeldingen omvatten.

Om de leesbaarheid te bevorderen zijn daarom de bronverwijzingen in dit boek beperkt tot lange citaten uit documenten uit het Deshima-archief, informatie uit andere archieven of publicaties en aanvullende gegevens die niet rechtstreeks uit het Deshima-archief afkomstig zijn. Voor alle andere details die niet expliciet zijn toegeschreven aan een specifieke bron, is gebruik gemaakt van het rijke materiaal dat beschikbaar is in het Deshima-archief. Door deze werkwijze is het mogelijk om een levendig beeld te schetsen van het leven op de oude Nederlandse handelspost, zonder dat de lezer wordt overspoeld met eindnoten en verwijzingen. Tegelijkertijd is de inhoud van dit boek zorgvuldig onderbouwd en gebaseerd op gedegen historisch onderzoek.

Om de omvang van de literatuurlijst te beperken, zijn alleen de direct geciteerde werken opgenomen. Het is goed te vermelden dat de hoeveelheid literatuur die voor dit boek is geraadpleegd aanzienlijk groter is. Geciteerde berichten uit kranten en journalen zijn vermeld in de lopende tekst en/of in de eindnoten. Voor de toegang tot de Nederlandstalige uitgaves werd gebruikgemaakt van www.delpher.nl.

De namen van functies en werkzaamheden van de medewerkers op Deshima veranderden door de tijd heen, en in de archiefdocumenten worden vaak verschillende termen per persoon gebruikt, afhankelijk van de periode of het type document (zoals de dagnotities versus de administratieve ‘traktementsrekeningen’). In sommige gevallen vervulden medewerkers meerdere functies of veranderden hun werkzaamheden, waardoor de weergave in dit boek meer in algemene termen is bedoeld ter oriëntatie voor de lezer.

Bij de belangrijkste historische figuren die een cruciale rol speelden in de geschiedenis van Deshima, zijn de volledige naam en levensdata opgenomen om de lezer extra context te bieden. Voor andere personen, vooral degenen die een kleinere rol spelen in het verhaal, wordt alleen de achternaam vermeld. Dit bevordert de leesbaarheid en legt de focus op de gebeurtenissen. Bovendien zijn gegevens over veel genoemde personen onbekend of onzeker.

e lezer

r

d

oo

Opmerkingen v

11

In enkele gevallen zijn historische personen onder meerdere schrijfwijzen bekend. Waar relevant wordt dit vermeld, zonder volledig te willen zijn.

Voor de leesbaarheid wordt in dit boek de Duitse Japanvorser Philipp Franz Balthasar von Siebold doorgaans aangeduid als ‘Siebold’. Het gebruik van alleen zijn achternaam is gangbaar in hedendaagse Nederlandse, Duitse, Engelse, Franse en Japanse publicaties over zijn leven en werk.

Prof. emeritus Wolfgang Michel-Zaitsu heeft een voorlopig overzicht samengesteld van het personeel op Deshima, waaraan ik inmiddels bijdragen heb geleverd. Dit overzicht is echter niet volledig. Voor bepaalde perioden ontbreken er gegevens in de archieven, en voor verschillende perioden heeft Michel nog geen onderzoek kunnen doen of niet alle beschikbare gegevens vermeld. Zijn huidige gezondheidssituatie staat verdere aanvullingen of correcties in de weg. In mijn eigen onderzoek steun ik op deze personeelslijst, naast mijn research in de originele Deshima-documenten.

In enkele gevallen wijken mijn bevindingen over namen, data en dergelijke af van het overzicht. https://wolfgangmichel.web.fc2.com/serv/histmed/dejimasurgeons.html.

De periodes van verblijf op Deshima worden in dit boek weergegeven als ‘tussen [jaar] en [jaar]’, waarbij het verblijf meestal begint in de zomer van het eerste jaar en eindigt in de herfst of winter van het daaropvolgende jaar/de daaropvolgende jaren.

De historische term ‘slaaf’ roept onwillekeurig beelden op van onvrijwilligheid, ontheemding en onrecht. Het gebruik van de moderne termen ‘tot slaafgemaakte’ en ‘slaafgemaakte’ is niet zonder discussie. Sommigen vinden ze te lang en omslachtig. Anderen vinden dat ze te veel nadruk leggen op het slavenverleden en te weinig op de hedendaagse gevolgen van slavernij. Weer anderen vinden dat de focus nu te veel verschuift naar de opgelegde toestand van ‘een tot … gemaakte’ en te weinig ruimte biedt voor de identiteit van de betrokkenen. Daarnaast is, nog een discussiepunt, de adequate weergave van de historische realiteit van belang – en daarmee van historische termen, ook als die beladen zijn. Tot slot, als men de etymologie van het woord ‘slaaf’ strikt neemt, zou men dat woord niet meer kunnen gebruiken in welke constructie dan ook. Het woord ‘slaaf’ is afgeleid van het Slavische volk – de Slaven, die in de vroege middeleeuwen door groepen, zoals de Vikingen, Byzantijnen en Arabische handelaren als lijfeigenen werden verhandeld in Europa en het Midden-Oosten. In die zin was een ‘slaaf’ ooit iemand uit de Slavische gebieden, ontrukt aan zijn thuisland. Bij het gebruik van termen voor mensen met een onvrije status volg ik de relevante wetenschappelijke literatuur. In dit boek gebruik ik dan ook verschillende

12 Deshima

aanduidingen door elkaar: tot slaaf gemaakte, slaafgemaakte, bediende, evenals termen uit de tijd zelf, zoals ‘slaaf’, ‘zwarte jongen’ en dergelijke. In een apart hoofdstuk ga ik uitgebreid in op de levensomstandigheden van de tot slaaf gemaakten op Deshima.

Japanse namen worden weergegeven met eerst de naam van familie of clan, gevolgd door de voornaam. De transcriptie van het Japans geschiedt in de Hepburn-Transcriptie. In het algemeen spreekt men medeklinkers uit zoals in het Engels en klinkers zoals in het Italiaans. De klinkers kunnen kort of lang zijn; de lange ‘a’, ‘o’ en ‘u’ worden weergegeven door een lengtestreepje (macron). Deze transcriptie is consequent toegepast, ook al zijn woorden en plaatsnamen anders opgenomen in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie. Om een voorbeeld te geven: Tōkyō en shōgun.

N

H

1. et waaiervormige, kunstmatige eilandje Deshima in de baai van agasaki

Proloog ‘Op’t Eijlant Desima onse bescheijden plaets’1

Deshima, ik ben er bijna. Nog een paar stappen en ik sta voor … ?2 Ooit was dit een kunstmatig eilandje voor de kust van Nagasaki, nauwelijks groter dan twee voetbalvelden, en eeuwenlang het venster van Japan op de westerse wereld. Hier mochten de Nederlanders als enige westerlingen handel drijven – onder strikt toezicht en volgens regels die de Japanse machthebbers bepaalden. Zij wilden zich beschermen tegen ongewenste buitenlandse invloeden en inmenging in hun religie en bestuur. En toch gebeurde via die streng gecontroleerde plek iets onverwachts: de uitwisseling van kennis en cultuur, die beide kanten zou verrijken.

Die wederzijdse beïnvloeding duikt soms op de meest onverwachte plekken op. Ik herinner me een porseleinen schoteltje in de collectie van The Metropolitan Museum of Art in New York. Het komt uit Arita in Japan, begin 18de eeuw, en toont in blauw een pittoresk stadje met een kerktoren naast glooiende heuvels waarop een burcht staat. Die burcht heeft wel een erg hoge schoorsteen. De catalogus biedt twee intrigerende mogelijkheden: het tafereel zou Deshima of een gezicht op Scheveningen kunnen zijn. De Scheveningers mogen zelf oordelen. Eén ding weet ik zeker: de voorstelling op het schoteltje kan onmogelijk Deshima zijn, de voormalige Nederlandse handelspost in Japan.

En wat ik hier voor mij zie liggen … tja, wat moet ik zeggen, ook dit hier komt niet overeen met de oeroude reisverhalen uit mijn kindertijd. Geen weids uitzicht over de baai van Nagasaki. Het dichtstbijzijnde stukje open water ligt zo’n tweehonderd meter ten zuidwesten. Tramrails en een straat strekken zich uit over wat vroeger de grens van het eiland vormde. Waar ooit een sloot Deshima scheidde van de stad, stroomt nu een rivier. Geronk en gesnerp. Rechts van mij passeert een paarse tram. Daar is ook een zesbaansweg, die de ochtendspits nauwelijks aankan. Vroeger lag hier de landingsplek voor de vrachtboten. Aan de oostkant van de oude handelspost staat nu een gedrocht van een stalen brug, gebouwd met een ouderwetse bout- en penconstructie. Achter mij ligt een straat met een Shell-benzinestation.

Een motorrijder laat zijn machine met een hels kabaal draaien. Ik steek de weg over en loop over een ultramoderne, zwarte, slanke loopbrug van staal met een houten dek. De brug is veertig meter lang, zo’n tien keer langer dan de stenen voorganger. Een elegante constructie, dat wel. Ze zweeft met

14 Deshima

N

2. Blik op het openluchtmuseum Deshima in agasaki

slechts één fundering aan de stadskant en steunt lichtjes op wat er van het oorspronkelijke eilandje nog over is. Waar twee tot vier eeuwen geleden een hoge, ruwe basaltstenen muur stond, met lange bamboepieken erbovenop, is er nu een lage, witgekalkte muur. Slechts een klein aantal gebouwen is herbouwd en het straatpatroon wijkt af van het origineel.

Deshima is geen eiland meer. Het ligt ingeklemd tussen de grijs-witte eentonigheid van de stad. Opgeslokt door moderne bebouwing: woonhuizen, kantoorgebouwen, een parkeergarage en zelfs een radiotoren. Het heeft zijn iconische waaiervorm verloren en is tientallen meters kleiner geworden.

Deshima is een schim van wat het ooit was. Ik had graag met eigen ogen willen zien hoe het er toen uitzag: te laat, een paar eeuwen te laat. Wat had ik anders kunnen verwachten? Dit is mijn derde keer hier. Deshima is niet meer dan een openluchtmuseum. En elke keer dat ik hier ben, ervaar ik het anders, door de voortdurende veranderingen, reconstructies en toevoegingen die er in de loop der jaren zijn gekomen.

Hoe groot moet een plek zijn om wereldgeschiedenis te kunnen schrijven?

Minuscuul blijkt groot genoeg. Hier, op dit kleine eilandje, zetten de Japanners de wereld naar hun hand. Ze braken het agressieve overzeese handelsstreven van de westerse mogendheden en verkleinden drastisch de kans op een verovering. Laat die westerlingen hun spelletjes elders

g

oo

o

P

r l

15

spelen: de Portugezen in Macao, de Engelsen in Maleisië, de Spanjaarden op de Filippijnen en in Mexico. Geen punt dat de Nederlanders zich in Taiwan vestigen, in het nog altijd bezienswaardige Fort Zeelandia, waar ze in 1662 alsnog werden verdreven. Maar in Japan trokken de heersers een duidelijke grens. Ze ontnamen het christendom zijn voedingsbodem – die onruststokende religie die de individuele verbondenheid met God boven de loyaliteit aan de Japanse feodale heersers stelde. Een geloof dat nauw verweven bleek met westerse agressie. Europese handelaren en missionarissen moesten vertrekken. Met één uitzondering: het handjevol Nederlanders op Deshima.

Eeuwen later kreeg ik het in mijn hoofd om Japankunde te studeren, in Oost-Berlijn. De Koude Oorlog stond op zijn hoogtepunt. Vanaf dat moment veranderde alles: ik begon de wereld om me heen te vergelijken en te contrasteren met mijn ervaringen van Japan. Ik zag schoonheid en details in dingen die me voorheen ontgingen. Mijn manier van kijken veranderde radicaal.

Japan werd mijn lens naar de wereld. Waar zou ik zijn zonder Deshima?

Mijn vroegste herinnering is er een van lezen. Drie turven hoog wandelde ik wekelijks naar de bibliotheek. Ik verslond er alles wat los en vast zat, maar vooral las ik over verre landen en vervlogen tijd. Op mijn veertiende verjaardag kreeg ik een bijzonder cadeau: het boek Reisen in Nippon.3 Het bevat drie verhalen van Duitsers die, zo’n twee tot drie eeuwen geleden, erin waren geslaagd naar Japan te reizen en daarover vertelden, over het land, de cultuur, de mensen. Ik was onder de indruk van hoeveel ze wisten te achterhalen. Die reizigers waren Georg Heinrich von Langsdorff (1774-1852), Engelbert Kaempfer (1651-1716) en Philipp Franz Balthasar von Siebold (1796-1866). Vanaf dat moment las ik alles over Japan wat ik kon vinden: krantenknipsels, novellen, handboeken over economie en geschiedenis, oude geschriften in gotische letters. Het was een hele zoektocht, want geboren en getogen in Oost-Duitsland was dat geen sinecure. Ik ging zelfs Japankunde studeren, een keuze die allesbehalve vanzelfsprekend was.

Voor Oost-Duitse begrippen was het een compleet bizar en wereldvreemd idee. Ooit naar Japan reizen was toen een onbereikbare droom. Met de val van de Muur kwam die droom uit: ik mocht naar Japan. Sindsdien is het een onmisbaar deel van wie ik ben. En het begon allemaal met één boek. Ik heb het nog steeds; de lichtblauwe kaft is aan flarden. Wat er nog van over is, heb ik voorzichtig in het boek bewaard.

Dit had ik niet verwacht: twee Deshima-bezoeken op één dag. Het museum is namelijk verdeeld in een linker- en rechterhelft, elk gewijd aan een andere

16 Deshima

periode: de oude handelspost van 1641 tot 1858, en de tijd daarna, tot 1903.

Bij de kassa krijg ik een folder en uitleg.

Op aanwijzing van de staf begin ik in de rechterhelft, vanaf de kant van de stad gezien. Dit deel representeert de periode van de Nederlandse handelspost. Van de originele gebouwen is niets meer over, behalve plekken met aangestampte leemvloeren en enkele funderingsstenen. Nu staan er een tiental replica’s van gebouwen in de stijl van de jaren tien van de 19de eeuw. Sinds mijn laatste bezoek zijn er flink wat bijgekomen. Ik wandel langs pakhuizen, de verblijven van het opperhoofd – de leider van de handelspost, de hoofdboekhouder en de kapitein, een kantoor voor Japanse ambtenaren en een keuken.

Terwijl ik rondloop, passeert een handjevol oudere Amerikanen in spijkerbroeken en witte sneakers. Chinese dametjes maken self ies in fleurige huurkimono’s. Scholieren in iconische blazers en matrozenpakjes nemen het eilandje verder in beslag. Ineens besef ik: op Deshima werd ooit Portugees gesproken. Voordat de Nederlanders zich hier vestigden, woonden en werkten er zo’n vijfenzestig jaar lang Portugezen in Nagasaki. Korte tijd leefden ze ook op het eilandje. Zelfs na hun vertrek bleef het Portugees nog geruime tijd de meest gebruikte taal in het contact tussen de Japanners en de Nederlanders. 4 En ik? Om in Nijmegen mijn proefschrift over Japan te kunnen schrijven, leerde ik Nederlands in Leuven. Japans sprak ik al. Mijn landgenoot Siebold, geneesheer en natuurkundige op Deshima, moest ook Nederlands leren, én Japans. Hij zou uitgroeien tot een van de beroemdste Japanvorsers en een sleutelfiguur in de overdracht van westerse kennis in Japan. Siebold zal in dit boek vaker terugkeren, zowel als bron van informatie als vanwege zijn bijzondere levensverhaal dat sterk verweven is met dat van Deshima.

Intussen ben ik aan de linkerkant van het museum beland. Voor het echte Deshima moet ik hier niet zijn. Hier staat een reusachtige maquette van de oude handelspost, ruim twintig vierkante meter groot. Ze beslaat precies het stuk grond waar twee eeuwen lang de vermaarde compagnietuin lag. Verderop staat een modern bronzen kunstobject van even indrukwekkende afmetingen. Ook zijn er replica’s en gerestaureerde bouwwerken uit de tijd ná de sluiting van de handelspost in 1858. Toen zegde Nederland de pacht van het eiland op en verkocht haar eigendommen.

Buitenlandse handelaren vestigden zich in gloednieuwe gebouwen. De Nederlandse Handelsmaatschappij kwam, gevolgd door het Nederlandse consulaat, die beide weer vertrokken. En zo werd Deshima uiteindelijk omgeven door van de zee gewonnen land en opgeslokt door buitenlandse handelsnederzettingen.

g

oo

o

P

r l

17

Zeker weten, ik had dolgraag een tijd op het oude, ‘echte’ Deshima willen leven. Hier, op de plek waar wereldgeschiedenis werd geschreven. Bijvoorbeeld om antropologisch onderzoek te doen naar de cultuur en het dagelijks leven van de Japanners. Samenwerken met Siebold, een droombaan. Maar opgesloten op een eilandje, hoe houd je dat vol? Dat ze hier geschiedenis schrijven is één ding. Het blijft een leven op een opgehoopte kluit aarde.

Wat doe je de hele dag? Wat doet zo’n leven met mensen? Ik wil er meer over weten. Ik ga zelf op onderzoek uit, als een moderne Deshima-onderzoeker.

Het dagelijks leven van de bewoners van toen ontrafelen en vooral antwoorden zoeken bij Siebold, die het eilandje als geen ander kende. Hij heeft mijn levenslange liefde voor Japan aangewakkerd. Als kind verslond ik zijn reisverhalen, gefascineerd door dat verre land. De drang om te ontdekken, te ontsnappen aan het bekende.

Terug naar Deshima. Niet uit nostalgie, maar uit nieuwsgierigheid, om het verleden van binnenuit te begrijpen. Door in het alledaagse te duiken, het schijnbaar onbeduidende, hoop ik dichter bij de mensen te komen die hier leefden. Hun verlangens, hun angsten, hun dromen. Dit boek is mijn zoektocht naar wat het betekent om tussen culturen te leven, om je aan te passen zonder jezelf te verliezen. Deshima laat me niet los, omdat het meer is dan een eiland. Het is een metafoor voor elke plek waar je je opnieuw moet uitvinden. Misschien zoeken we dat allemaal wel: een plek waar we, ondanks alles, een thuis kunnen maken.

3.

Het eiland en zijn bewoners ‘We hebben genoten van de tocht door de bergen en rond de middag bereikten we de top van een zeer hoge berg. Vanaf daar konden we de hele baai van Arima zien, de gebouwen van de stad Nagasaki met alle straten en wegen die er erg klein uitzagen, en Tsukishima dat op een merkwaardige manier in de vorm van een open waaier is gebouwd.’1

Een eiland gaan ze aanleggen. Dat zal ongetwijfeld niet zomaar een tijdelijke oplossing zijn. Maar verwacht je dan meteen dat het bedoeld is om mensen uit te sluiten? Om ze op veilige afstand te houden, te bewaken en te controleren? Toch is dat precies wat er gebeurt. Ze maken mensen van ver tot vreemden.

Het is een ambitieus plan: een nederzetting voor de Portugezen in de wateren voor Nagasaki. In 1634 beginnen de Japanners met de bouw. Hun keuze valt op een rotsachtige landtong in de baai. De grond stabiliseren ze met palen langs de omtrek van het bouwterrein en ze metselen stenen wallen. Het gewonnen terrein wordt opgehoogd en verstevigd met lagen van stenen en aarde, tot wel elf lagen hoog.2 Bij hoog water steekt het eiland zo’n twee meter boven de zeespiegel uit. Het materiaal winnen ze door een heuvel af te graven ten westen van het magistraatskantoor van Nagasaki.

Tenslotte wordt een kanaal gegraven en ligt het eiland los van het vasteland.

Het is misschien wel het eerste kunstmatige eiland in Japan. Petieterig, maar het zal de wereldgeschiedenis ingaan.3 In die tijd is koopman Versteeghen eens in Nagasaki. Op 1 februari 1635 schrijft hij aan zijn opperhoofd Couckebakker [Koeckebakker] van de Nederlandse factorij in Hirado over verschillende handelszaken. Ook meldt hij het volgende: de Japanners zijn bezig een eiland op te werpen en vervoeren dagelijks stenen voor de straten daarop. De Portugezen zullen op dat eiland gaan wonen, als kippen in een hok. Ze zullen ‘s nachts worden opgesloten en bewaakt. Hoe de Portugezen dit zullen opnemen en hoe het hen zal vergaan, zal de tijd leren, zo besluit Versteeghen zijn bericht.

Belangrijk nieuws dus, zijn opperhoofd maakt direct een aantekening in het dagregister, het boekwerk waarin gebeurtenissen van dag tot dag worden bijgehouden. 4 Het lijkt alsof de Japanners haast hebben. In 1636 is het werk al klaar, binnen een jaar en drie maanden, hooguit anderhalf jaar na het bevel van shōgun Tokugawa Iemitsu om het eiland te bouwen. Vanaf dat moment

34 Deshima

mogen de Portugezen zich alleen dáár vestigen, strikt bewaakt, en dat na bijna honderd jaar aanwezigheid in Japan.5 Ervoeren de Nederlanders enig leedvermaak? Ze komen zelfs kijken, op 29 juli 1636, wanneer ze in Nagasaki zijn om hun geschenken aan de Japanse gouverneur aan te bieden. Ze weten nog niet dat ze er vijf jaar later zelf opgesloten zullen worden. Ook zij mogen dan alleen in uitzonderlijke gevallen en met toestemming van de gouverneur van Nagasaki het eiland verlaten, de komende 214 jaar.

Op bevel van de centrale autoriteiten betalen 25 vermogende stadsbewoners uit Nagasaki de bouwkosten, ongeveer 1500 kilo zilver.6 Dit is een aanzienlijk bedrag, maar ze zullen hun opdracht niet met al te veel tegenzin hebben uitgevoerd. Ze willen dat de Portugezen in Nagasaki gevestigd blijven. Honderden families zijn immers afhankelijk van de handel met deze buitenlanders. Een fantastische investering voor de Japanners zal straks blijken, want vooralsnog blijven de Portugezen in Nagasaki om handel te drijven. Daarnaast betalen ze een forse pachtsom, evenals de kosten voor inrichting, reparaties en nieuwbouw van enkele onderkomens, kantoren en pakhuizen, plus de uitgaven voor vers water, voedsel en andere benodigdheden. Op een plek die zo klein is dat iedereen elkaar bij een wandeling om de paar minuten zal passeren.

De Portugezen hebben hun intrek op Deshima genomen, maar al snel gaat het mis. Begin 1638 slaagt het Tokugawa-shogunaat erin de maandenlange boerenopstand in de regio Shimabara hardhandig neer te slaan. Ongeveer tienduizend mensen worden geëxecuteerd. De hoofden van vier aanvoerders, Japanse katholieke christenen, worden als afschrikwekkend voorbeeld op de zijkanten van de brug naar Deshima geplaatst.7 In de zomer van 1638 mogen de twee Portugese schepen die Nagasaki binnenvaren nog hun handelswaar verkopen. Aannemelijk is dat er na hun vertrek nog Portugees personeel op Deshima achterblijft om voorbereidingen te treffen voor het volgende handelsjaar. Maar een jaar later verandert alles. In de zomer van 1639 verbieden de Japanners niet alleen de handel, maar ook het verblijf van Portugezen. De drie Portugese schepen die voor Nagasaki verschijnen, moeten rechtsomkeert maken. Of de bemanningen van de schepen daarbij nog aan land zijn gekomen, blijft onduidelijk. Met de eerstvolgende gunstige wind moeten ze terugzeilen naar Macao, met aan boord een brief van de shōgun. Daarin bevestigt hij onomwonden zijn volledige verbod op het verblijf van Portugezen in Japan en op alle handel met hen.8 Het wordt stil op het eiland. Tot, opnieuw een jaar later, een schip de baai van Nagasaki binnenvaart. Het komt uit Macao met een Portugese delegatie

11.

Eten & drinken ‘Den 4den Augustus werd ’t accoord getroffen, om, in de plaats van 100, nu 115 broodjes te hebben, ieder 6 ½ Thayl zwaar zynde.’1

In 1600 zetten de eerste Nederlanders voet aan wal in Japan. Sindsdien is er veel water door de zeeën gestroomd en zijn ze er vele jaren gebleven.

Het verbaast dan ook niet dat de Japanse taal vol Nederlandse woorden zit, vooral uit de zeevaart, maar uit de Nederlandse eetcultuur? Daar blinken de Lage Landen nu niet bepaald in uit. Toch heeft Japan verrassend veel vocabulaire ontleend aan de Hollandse tafel en keuken.2 bonbon – bonbon kakao – cacao shiroppu – siroop bisuketto – beschuit en biscuit doroppu – drop safuran – saffraan kan – blik hamu – ham bīto – biet rimonāde – limonade kōhi – koffie arukōru – alcohol bīru – bier hoppu – hop arakku – arak zeneifuru – jenever koruku – kurk korōn-garasu – kroonglas doronken – dronken

Wat daarbij opvalt, is wat de Japanners níet hebben overgenomen: namen van Nederlandse gerechten. Iedereen houdt van eten, ook de Nederlanders, maar culinaire hoogstandjes? Die ontbreken nu eenmaal. En wat je niet hebt, kun je niet delen. Misschien op één uitzondering na: ham. Hamu, dat woord hebben de Japanners wél overgenomen. Geen ingewikkeld gerecht, maar gewoon een product. Toch zegt die ham veel over het dagelijkse leven

146 Deshima

op Deshima. In 1794 bijvoorbeeld laat opperhoofd Hemmij zijn hofmeester persoonlijk de ham controleren en verder roken. Vier jaar later, na de grote brand die het eiland grotendeels in de as legt, krijgen de Nederlanders van de Chinezen een typisch troostpakket: vier potten Chinese arak en vier stukken ham. Ook de Japanners blijken dol op hamu. De Nederlanders trakteren hen er graag op, en de Japanners komen er zelfs regelmatig om vragen.

Terug naar het overzichtje met leenwoorden. Daartussen springt vooral één categorie in het oog: Hollandse drankwoorden, en ongelofelijk veel.

Dat zegt alles over de plek die drank inneemt op het eilandje. Het woord ‘doronken’, dronken, is zo’n sprekende vondst, een verontrustende ook. Zie bijvoorbeeld deze aantekening uit 1772, een van de vele soortgelijke. Op dezelfde dag dat opperhoofd Feith op hofreis vertrekt, zo zie je maar weer, want als de kat van huis is, dansen de muizen op tafel, slaat zijn vervanger op Deshima de timmerman in de boeien en laat hem zijn roes uitslapen.

Die is namelijk ladderzat en gedraagt zich slecht: [H]em onder een scherpe correctie weeder ontsloeg.’3 En er is meer. De hofmeester molesteert in een dronken bui de Japanse koelies. Een straalbezopen ‘vrijgemaakte slaaf’ valt met een mes een onderkoopman aan. De tuinman belandt in het gevang voor zijn openbare dronkenschap, ‘des eijnde te probereeren of dit van meer effect zoude weesen dan mijne dagelijkse vermaning’. 4 Ziehier de ongewenste effecten van een borrel teveel. En kijk eens, naar verluidt is het eerste Nederlandse gedicht dat in 1745 in het Japans werd vertaald, uitgerekend een drinklied.5 Je zou willen weten welk lied dat was.

Maar veel meer dan flarden van zulke verhalen en losse woorden is er niet overgeleverd. Wat we wel nog hebben, zijn de reisverslagen van de mannen die Japan aandeden. Soms valt daarin, verscholen in de beschrijvingen, toch een glimp op te vangen van het dagelijks leven op Deshima. Terug thuis na een lange reis om de halve wereld – Java, China, Thailand, Ceylon, Bengalen, India … en Japan – schrijft scheepschirurgijn Merklein over zijn avonturen in de Oost en tussen de regels door duikt misschien wel het allereerste bericht op over eten en drinken op Deshima.

‘Maar omdat de Nederlandse schippers de hele tijd helemaal niets te doen hebben, totdat ze weer weg willen; dus blijven ze, eten en drinken, en zijn goedgemutst. Daarvoor staan er twee gebouwen op Kisma, of Disma, aan het ene einde: één, voor het plezier, de conversatie en het vermaak van de Nederlanders: het andere ertegenover, om te eten en te drinken; want daar is een Japanse gastheer, die zijn gasten vele kleine schotels voorzet; waarin al het vlees klein is, als gehakt, gesneden, en het meeste

14. Japanse vrouwen ‘Echter, zal ik allang voor jou en Oine zorgen.’1

Siebold schrijft op 15 november 1823 naar huis, enkele maanden na zijn aankomst in Japan: ‘Mijn dierbaren, […]. Ook ik heb mij aan de oude Hollandse gewoonte onderworpen en mij tijdelijk met een lieftallige zestienjarige Japanse verbonden, die ik niet graag voor een Europese zou inruilen. Bijgesloten is een brief van mijn Sonookisama aan mijn lieve (!) moeder. Ze wenst haar vooral geluk en gezondheid en zegt dat ze me heel erg lief heeft.

Bewaar dit bijzondere aandenken.’2

Het vertellen van dit nieuws aan zijn oom Lotz, zijn pleegvader, zal misschien niet zo’n probleem zijn geweest, maar aan zijn moeder? Uit zijn brieven blijkt hoe warm hun band is, vooral met haar. Hij deelt met haar hoe het met hem gaat en wat hem bezighoudt, zoals nu, wanneer hij haar schrijft: ‘Ik heb een vrouw leren kennen.’ Had hij er persoonlijk met haar over kunnen spreken, dan zou hij haar zeker gerustgesteld hebben. ‘Moeder, ik maak het goed.’ Hij zou haar trots willen maken: ‘Moeder, ik ben een man, een goede man.’ En hij zou hopen op haar goedkeuring: ‘Moeder, ik koos voor een vrouw van een ander ras. Ze is Japanse, ze behoort bij een van de grote Aziatische civilisaties.’ Toch weet Siebold ook dat zijn keuze voor een publieke vrouw eigenlijk geen onderwerp is om openlijk over te praten, zeker niet in een brief die straks misschien door iedereen gelezen kan worden. Daarom stuurt hij zijn moeder niet alleen zijn eigen woorden, maar ook een brief van zijn geliefde erbij. Hij vertrouwt op zijn moeders begrip. Hij wil haar laten weten dat hij van deze vrouw houdt, ook al zal hij haar moeten achterlaten. En dat de liefde wederzijds is. Ware liefde laat zich niet vangen in wereldse grenzen.

Hoe ziet het leven van een man op Deshima eruit? Hun eigen vrouwen mogen ze niet meenemen, volgens de Japanse regels is alleen personeel toegestaan dat noodzakelijk is voor de handel.3 De mannen verblijven daar een jaar, vaak meerdere jaren achter elkaar. Op de schaarse momenten dat ze het eiland mogen verlaten, staan ze onder strikt toezicht. Intiem contact met gewone vrouwen is verboden: ‘Dewyl ‘er geen eerlyke vrouwen op

206 Deshima

­

­

lyfstraf’ op Deshima mogen komen. 4 Al twee maanden na de verhuizing van de Nederlanders naar Deshima in 1641 plaatsen de Japanners een waar schuwingsbord bij de ingang. Het staat enkele meters voor de stenen brug naar Deshima, aan de rechter kant, vanuit de stad gezien. Twee eeuwen lang zal het daar blijven staan, met vijf toegangsregels in het Japans. De eerste regel luidt: ‘Vrouwen, behalve prostituees, zijn niet toegestaan.’

Een jaar eerder werd in Hirado nog een Nederlander onthoofd omdat hij was betrapt op overspel met een getrouwde Japanse vrouw.5 Maar vrouwen blijven oh zo onweerstaanbaar. Opperhoofd Doeff schreef onderweg op zijn hofreis dit Japanse gedichtje.6 Hij zag in een theehuis in Edo meisjes vliegensvlug tofu snijden. De vertaling luidt: Zo bliksemsnel zijn je armen/ Leen ze mij/ Een kussen voor onderweg.

Ook opperhoofd Bik kon zijn ogen niet van de Japanse vrouwen afhouden.

Tijdens een bezoek aan het theater in Osaka tuurde hij met zijn kijker naar de vrouwen op balkons en in de zaal beneden. ‘Dit veroorzaakte echter zoveel gelach en opschudding bij de toeschouwers van de lagere klasse dat ik al snel mijn nieuwsgierigheid opgaf.’7 Blijft het voor de Nederlanders bij kijken? Kijken naar hun schoonheid, naar hun ogen, hopend op een glimlach?

De fascinatie voor Japanse vrouwen is tijdloos, maar de enigen op wie de Nederlanders mogen hopen, zijn alleen beschikbaar voor geld. It’s a man’s world. Man wil vrouw.

De vrouwen komen uit de plezierwijken in Maruyama, hemelsbreed zo’n zeshonderd meter van Deshima.8 Meisjes van plezier, yūjo. Ze worden ook oranda-yuki genoemd: ‘zij die met Hollanders gaan’.9 ‘Heeden 35 meysjes van plesier op ’t eiland […],’ schrijft opperhoofd Romberg.10 Man wil vrouw.

Man krijgt vrouw. Als de mannen een bezoek brengen aan de theehuizen, voor een kopje thee of een beetje gezelschap. Als ze naar de bordelen van Maruyama gaan. Als de geisha’s uit Maruyama naar Deshima komen, feesten en partijen opluisteren met hun zang, dans en gezelschap. ‘De dag in vrolijkheid geëindigd,’ staat er genoteerd.11 Als de geisha’s voor een paar uur op het eiland zijn, ook voor momenten met een man. ‘Weeder fris vrolyk geweest het serail bestond in 10 meijden waar onder twee voor mijn gebruikt, de rest oud vuijl om te dienen voor de samsie.’12 Als de mannen ‘meiden in dienst nemen’. Dit geeft ‘dikwijls en meest altijd tot eenen gemeenzamen omgang aanleiding, die, naar onze Europesche begrippen, niet zedelijk en eerbaar is’.13

16. Tot slaaf gemaakten ‘Gelaste, dat men hem in een lap zeijldoek met zand gevuld aan de Japanders overgaf, om buiten de Cavallos te worden in zee geworpen.’1

Al in de 18de eeuw sprak opperhoofd Hemmij zich uit: het recht mag niet afhangen van iemands kleur of geboortegrond. Voor die tijd een vooruitstrevende gedachte, die tijdens het doorzoeken van de archieven van Deshima blijft nazinderen. Hoe moet dat geweest zijn voor Siebold, een jonge arts?

Hoogopgeleid, gepromoveerd, afkomstig uit een gegoed katholiek gezin, met belangstelling voor de volkenkunde, en toch schaft ook hij zich een tot slaaf gemaakte aan. Wat Siebold zelf over slavernij dacht, blijft onbekend. Ook van zijn collega’s op Deshima ontbreken duidelijke standpunten, op enkele uitzonderingen na. Wat wél zichtbaar is, zijn de sporen van een systeem waarin mensen verhandeld, ingezet en vergeten werden. De geschiedenis van Deshima bestaat uit meer dan handel, natuuronderzoek en ontmoetingen met Japanners. Er zijn ook schaduwen, verhalen die niet in logboeken of reisverhalen staan, maar zich tussen de regels opdringen. Wie zich verdiept in het dagelijks leven op het eiland, kan daar niet omheen.

Ook in Siebolds tijd waren er slaafgemaakten op het eilandje. Zo waarschuwde ‘een der kleine Javasche jongens’ ooit medewerker Abels dat de Japanse koelies aan het stelen waren. Abels reageerde echter niet, hoewel toezichthouden zijn taak was. De ‘jongen’ bleef aandringen, maar Abels kneep hem zo hard in de arm dat hij schreeuwend van de pijn wegrende, achtervolgd door Abels. Op de vraag van opperhoofd De Sturler antwoordde Abels dat hij ‘niet bewaakt wilde worden door een slavenjongen’.

Siebold zelf had dus ook een slaafgemaakte, Orson. Op 16 december 1825 schreef hij vanuit Deshima aan zijn belangenbehartigers Ten Brink en Reijnst van het kantoor Ten Brink & Co. in Batavia: ‘Het zou me een genoegen zijn mij in het komende jaar een Maleise jongen te sturen (ik heb hier uitgebreid met Pistorius over gesproken en hij zal het met U bespreken).’2 Of dit een concept of een afschrift van een brief is, is niet bekend. Een jaar later, op 20 december 1826, schreef Siebold opnieuw een document, ondertekend door Van Overmeer Fisscher, scriba en pakhuismeester op Deshima: ‘Ik ondergeteekende bekenne bij deze, dat de slave jonge genaamd Orson, die mij bij Acte op den 14n Juny 1825 voor de Notaris Heynis gepasseerd

228 Deshima

in eigendom is toegekomen en volgens extract d d 10 Juny No. 20261 uit het Register der Lijfeigenen behoorlijk op mijn naam is overgebragt door mij is afgestaan aan den Heere Ph. Fr. Von Siebold woonachtig alhier, ten welken behoeve ik belove deze slaaf te doen blijven en daarvan te Batavia de behoorlyke overschryving te zullen bewerkstellingen. Dezima.’3

De salarisafrekeningen helpen om de reisbewegingen van Van Overmeer Fisscher en negotieboekhouder Verkerk Pistorius te reconstrueren. Van Overmeer Fisscher vertrok eind 1823, na enkele jaren op Deshima, naar Batavia en keerde in de zomer van 1825 terug. Kennelijk kocht hij kort voor zijn vertrek in Batavia een ‘slaaf’, Orson, die hij meenam naar Japan.

Enkele maanden later, op 16 december, schreef Siebold een brief aan zijn belangenbehartigers waarin hij om een ‘slaaf’ vroeg. Was dit slechts een ontwerp, vandaar de tekst in het Duits, en werd de brief nooit verzonden? Of ging het om een echte brief, die hij vier dagen later met het schip naar Batavia meestuurde? Verkerk Pistorius was eveneens aan boord. In de zomer van 1826 arriveerde opnieuw een schip in Nagasaki. Verkerk Pistorius was terug, maar kennelijk zonder Siebolds tot slaafgemaakte, want enkele maanden later, in december, droeg Van Overmeer Fisscher het bezit van Orson officieel op Siebolds naam over. Van Overmeer Fisscher zou de papieren later in Batavia in orde maken. Een dag na de overdracht vertrok hij opnieuw voor een tijdelijk verblijf in Batavia.

Laten we een sprong terug in de tijd maken, naar de ontvangstzaal van opperhoofd Hemmij, zoals te zien op een Japanse schildering uit 1797.4 Hemmij zit aan de rechterkant van de nieuwjaarsfeesttafel. Tevreden kijkt hij naar zijn acht compagniemannen, die zichtbaar genieten van hun eerste drankje en het vooruitzicht op een rijke maaltijd. Vier ‘slaven’ voorzien iedereen van drank, terwijl vier anderen muziek maken in de naastgelegen ruimte; een inkijk in de welvarende wereld van Hemmij en zijn mannen. Zo’n vijf jaar eerder bezat Hemmij twaalf slaafgemaakten, de bottelier en de scriba ieder één. Hun namen staan vermeld in de documenten van Deshima. In die van het jaar daarna blijken er tien aanwezig te zijn, met vermelding van hun namen, maar niet hun eigenaren. Wat er met de verdwenen slaafgemaakten gebeurde, is onduidelijk. Mogelijk zijn ze overleden. Ook is niet vermeld waar de twee nieuwkomers vandaan zijn gekomen. Daarna ontbreken verdere gegevens.

Hemmij overlijdt in 1798 en zijn ‘slaven’ worden op het eerste schip terug naar Batavia gezet. Dat schip zinkt echter voor de kust, moet worden gerepareerd en vertrekt pas het jaar daarop, eind juni. In de tussentijd huisvesten de

Afbeelding omslag: Voorgrond: detail van een zijdeschildering uit eind 18de eeuw, ongesigneerd; kopie naar een rolschildering van Watanabe Shūseki (1637-1707) uit 1699. © The Trustees of the British Museum, Londen. Inventarisnummer: 1944,1014,0.22.

Achtergrond: schildering van (atelier van) Kawahara Keiga, circa 1833-circa 1836. © Rijksmuseum, Amsterdam. Inventarisnummer: NG-1190.

Ontwerp omslag: Celines zaak Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout isbn 978 94 6456 634 5 nur 692 © 2025 Anne Sey, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen © 2025 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen www.walburgpers.nl Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen.

Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Deshima was twee eeuwen lang een Nederlandse nederzetting op een kunstmatig eilandje voor de kust van Nagasaki en de plek waar tussen 1641 en 1858 de Hollanders als enige westerlingen handel mochten drijven met de Japanners. Aan de hand van reisverslagen, kaarten, archiefstukken, brieven, afbeeldingen en persoonlijke verhalen neemt Japankundige Anne Sey je mee terug in de tijd naar deze bijzondere afgesloten wereld. Hoe zagen de dagen van de bewoners eruit? Hoe kleedden ze zich, wat kwam er op tafel, en hoe richtten ze hun vertrekken in? Van welke muziek genoten ze, en wat deden ze in hun vrije tijd?

Deshima biedt een fascinerend inzicht in het dagelijks bestaan van deze kleine gemeenschap. Dompel je onder in een wereld vol contrasten, waar handel en de uitwisseling van kennis en cultuur, nieuwsgierigheid en isolement, Oost en West samenkwamen.

Anne Sey studeerde Japankunde en promoveerde in de bedrijfskunde. Ze publiceert over de culturele wisselwerking tussen Nederland en Japan. Eerder verscheen van haar hand Terug naar Japan (2021).

www.walburgpers.nl

9 789464 566345