Van ijzeren kast tot hamam
Van ijzeren kast tot hamam Topstukken uit het archief van Dordrecht
Eindredactie: Jan Alleblas, Teun de Bruijn, Ineke Middag
Inhoudsopgave
7 8 10 12 15
18 21 23 25 27 30 33 36
4
Van ijzeren kast tot hamam Topstukken uit het archief van Dordrecht Numerologie De ijzeren kast Het stadsrecht van Dordrecht Schepenbrief waarin Henric heeren Gherardszoon Witkinds bekent aan Jan Bones schuldig te zijn 75 £ nieuwe ‘inghelscer’ penningen Het stapelrecht verleend aan Dordrecht door graaf Jan I en Jan II Versierde cirkel Bul van paus Innocentius VI (1282-1362) Boomstamkist Archeologische vondsten met het Lam Gods Grootprivilege van Holland en Zeeland verleend door Maria van Bourgondië Drieluik van het Heilig Sacramentsgasthuis Keurboek
39 42 45 48 51 54 56 59 61
Antifonarium Plattegrond van Dordrecht De bark Lutina Kraan Swartzenborch aan de Voorstraatshaven Canin-Bijbel Het galgoord van Dordrecht Handschrift van Wouter van Gouthoeven Gevelsteen In de Londen Bruick Schoolplaat van een vergadering van de Dordtse synode in 1618-1619 64 Offerblok 66 De loop van de Maas en de Merwede 69 Zakzonnewijzer 71 Alle de wercken, so oude als nieuwe van de heer Iacob Cats, ridder, oudt raedtpensionaris van Hollandt, &c. 74 Kaart betreffende de dijk, platen, steken en dammen bij Papendrecht 77 Laatste brief Johan de Witt
80 De Grotekerkstoren 82 Heerenboekje 84 Paskaart van de Javazee ter hoogte van Batavia en Bantam 88 Actum per campanam 91 Het Marcktvelt (nu Scheffersplein) met vleeshal en waag, gezien vanaf de Voorstraat 94 Wapenboek van de Zwijndrechtse Waard 97 Gezicht op Dordrecht 100 Op den papieren en met vuur opgevulden luchtbol‌ 103 Dordrechtse Courant 105 De overtocht van kolonel Beelaerts 108 Kluisdeur 111 Portret van Henri Vriesendorp 114 IJsvermaak op de Oude Maas 117 Gezicht op de Kloveniersdoelen vanaf het Stek 120 Aanleg van de spoorbrug bij Zwijndrecht 123 Glasplaatcamera van H.J. Tollens (1864-1936)
126 129 131 134 137 140 143 146 149 152 153 154 155 156 157 160
Menuboek van Hotel Ponsen Herinnering aan den strengen winter 1890-1891 Balkengaten aan de Noordendijk Lantaarn van het oude postkantoor aan het Bagijnhof Plattegrond van Dordrecht (blad 2 uit een serie van 9 van de kaart der Gemeente Dordrecht) Spoorwegaffiche voor de scheepvaartlijn Dordrecht – Harwich Kaart met de ontwikkeling van het Eiland van Dordrecht Stukje klei van het DFC-veld aan de Markettenweg Portret van Menduh Karapinar Morgen is vandaag gisteren Merweklanken Wapenschild Noorse consulaat in Dordrecht Schoolidyllen Eerste hamam in Dordrecht Verantwoording / gebruikte archiefblokken Colofon
5
6
Van ijzeren kast tot hamam Topstukken uit het archief van Dordrecht
Op 1 januari 1885 wordt Arie van de Weg tegen een beloning van 500 gulden per jaar tot archivaris van de gemeente Dordrecht benoemd. Dat is het begin van het Stadsarchief Dordrecht. Op 1 januari 2007 vormt het samen met de collecties van het Bureau Monumentenzorg en Archeologie Erfgoedcentrum DiEP.
regio, Alblasserdam, Binnenmaas, Cromstrijen, Graafstroom, Hardinxveld-Giessendam, Hendrik-Ido-Ambacht, Korendijk, Liesveld, Nieuw-Lekkerland, Papendrecht, Sliedrecht, Strijen en Zwijndrecht, maar ook de archieven van het Waterschap De Groote Waard en een deel van het Waterschap IJsselmonde.
In 125 jaar heeft het archief een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt. Van een ivoren toren voor enkele wetenschappelijke onderzoekers werd het een plek waar jaarlijks duizenden burgers hun vrije tijd doorbrengen op de studiezaal, bij filmvoorstellingen, tentoonstellingen, lezingen, cursussen en op de website. Het depot voor papier en perkament werd gehuisvest in een ultramodern depotgebouw op Dordtse Kil III, met ook archeologische objecten. DiEP startte een digitaal archief met veel beeld- en audiovisueel materiaal, deels op servers on-line en beschikbaar via internet. Vanaf 1994 vervult DiEP ook steeds meer een regiofunctie. Op dit moment bewaren we niet alleen de overheidsarchieven van 13 gemeenten uit de
In dit boek nemen we u mee naar de schatkamer van de stad en regio. Verbaas u over de veelheid en afwisseling van de collecties die we bewaren. Medewerkers van DiEP maakten een selectie en schreven bij elk voorwerp een verhaal. De laatste 125 jaar waren stormachtig, de komende 125 zullen dat zeker ook zijn: Erfgoedcentrum DiEP zal zich verder ontwikkelen als dĂŠ plek waar het verhaal van Dordrecht en de regio beleefd en doorverteld wordt. Ineke Middag Directeur
7
Ineke Middag
Numerologie
Iedereen die postzegels spaart of digitale vakantiefoto’s wil bewaren kent het probleem. Als het er veel worden raak je het overzicht kwijt. Erfgoedcentrum DiEP beheert ruim zeven kilometer archief. Een archivaris moet wel erg houden van ordenen, indelen en nummeren omdat anders niemand ooit meer iets terug kan vinden. Alles valt of staat met ordenen en nummers en met altijd alles terugzetten waar het hoort. Discipline dus. Erfgoedcentrum DiEP werkt met archiefblokken die elk een eigen nummer hebben. Het zijn groepen archiefstukken of collecties die onder één noemer zijn gebracht. Dat kan het afgesloten archief zijn van een opgeheven sportclub, bedrijf of uitgestorven familie. Het kan ook archief van een bepaald type zijn waar nog steeds nieuwe items bijkomen, zoals radiofragmenten, handschriften, kranten. Van een archiefblok wordt een inventaris gemaakt, een genummerde lijst van de dingen die zich in dat blok bevinden. Inventarisnummers in dit boek
8
numerologie
vermelden steeds de naam van het archief, het archiefbloknummer en daarna het nummer binnen dat blok, bijvoorbeeld handschriftenverzameling 150_1658 of gemeentelijke prentverzameling 552_190131. Aan de hoogte van het archiefbloknummer kun je iets aflezen over de geschiedenis. Hoe hoger het nummer, hoe later het blok een apart nummer heeft gekregen in onze collectie. Dat kan zijn omdat het recent verworven is, maar ook omdat het bij het inventariseren een apart blok is geworden. Soms zie je in het nummer een aantal xx staan. Dat betekent dat het archief al wel bewaard wordt als blok en een nummer heeft, maar dat er nog geen definitieve inventaris gemaakt is van alle items in het blok. Daarnaast heeft elk object een standplaatsnummer, de plek waar het in de kast in het depot gevonden kan worden. Onze zeven kilometer archief vraagt ruim een kilometer stellingen,
zeven lagen hoog. Die staan in de depots op Stek 13, maar de meeste in het Stadsdepot op Jade, gelegen op het bedrijventerrein Dordtse Kil III.
worden toegevoegd. Bezoekers van de DiEP website (www.erfgoedcentrumdiep.nl) kunnen ook zelf informatie toevoegen: zo worden we samen wijzer.
Vroeger stond alle objectinformatie in boeken en kaartsystemen. In 2001 begon DiEP met een digitale database van de collectie. Alle items moesten stuk voor stuk worden ingevoerd. Niet alleen het inventarisnummer maar ook inhoudelijke informatie, zodat je op verschillende manieren kunt zoeken. Die informatie noemen we metadata, een soort trefwoorden. Hoe meer en fijnmaziger metadata bij een object bekend zijn, hoe meer kans dat je het kunt vinden. Het gaat om personen, organisaties, plaatsen, straten, onderwerpen, jaartallen en andere trefwoorden. Veel mensen zoeken het eerst op hun eigen naam of adres. Het invoeren en uitbreiden van informatie is nooit af. Elke dag bewaren we nieuwe dingen en die moeten steeds weer
numerologie
9
Riny Benschop
De ijzeren kast
Maker: anoniem Datering: tweede helft van de 15de eeuw Materiaal/techniek: eikenhout en ijzer Collectie Huis Van Gijn (inv.nr. 1397) Deze zware, met ijzer beslagen, eikenhouten kast dateert uit de 15de eeuw. Hij is 117 cm breed, inclusief de poten 125 cm hoog en 49 cm diep. Aan de voorzijde wordt hij afgesloten door een klep over de volle breedte en hoogte van de kast, scharnierend aan de onderzijde. De klep heeft een stang met vier sloten en aan weerszijden een hangslot. Sleutels en hangsloten zijn verloren gegaan. De kast telt 25 smalle laden en onderin nog een lade over de hele breedte van de kast.
10
de ijzeren kast
Een veilige bergplaats voor charters: akten die op perkament geschreven en ter bekrachtiging bezegeld zijn. Ook de oude stadsrekeningen over de periode 1283-1287, geschreven op perkamenten rollen, waren hierin te vinden evenals in de onderste brede lade, het grootprivilege van Maria van BourgondiĂŤ. In 1544 is het stadhuis bij de Tolbrug een bouwval geworden. Het stadsbestuur verhuist dan naar de voormalige Vlaamse hal bij de Lombardbrug, de huidige locatie van het stadhuis. Ook de ijzeren kast gaat mee en krijgt een plaats in een nis achter traliewerk en een ijzeren deur met zes sloten. Dat brengt het aantal hindernissen op twaalf. Bovendien zijn
uit veiligheidsoverwegingen de twaalf benodigde sleutels in bewaring gegeven aan twaalf verschillende gilden, de zogenaamde sleutelgilden. Daartoe behoren onder andere het gilde van de vleeshouwers, van de bakkers en van de schoenmakers. Telkens als de kast open moet om stukken toe te voegen of te raadplegen, komen de twaalf sleutelhouders opdraven die, in aanwezigheid van enkele stadsbestuurders, toegang verschaffen. Dat gebeurt bij voorbeeld in 1770 op verzoek van mr. P.H. van de Wall, die op dat moment een uitgave in vijf delen voorbereidt onder de titel Handvesten en PrivilegiĂŤn van Dordrecht. Bij zijn onderzoek telt hij 260 charters, allemaal in deze kast, op stapels per lade.
Veilig was deze berging wel: leden van het dievengilde hadden in elk geval weinig kans. Aan de andere kant: wat als er brand uitbrak? De kast was dan niet te openen voordat alle sleutels ter plekke waren. De veilige berging kon niet voorkomen dat er in de loop der eeuwen toch stukken verdwenen. Voor een belangrijk deel is dat toe te schrijven aan het feit dat men ook documenten buiten de ijzeren kast ging bewaren. Vroeger kregen weinigen en alleen met heel veel moeite archiefschatten te zien. Nu worden ze veilig bewaard in de depots van Erfgoedcentrum DiEP, waar iedereen die dat wil ze in de studiezaal kan lezen en bekijken. De kast is nu als archiefkast buiten gebruik en staat al geruime tijd als ‘conversation piece’ op de kamer van de burgemeester van Dordrecht.
de ijzeren kast
11
12
het stadsrecht
Sander van Bladel
Het stadsrecht van Dordrecht
Maker: anoniem Datering: 1220 Materiaal/techniek: perkament Stadsarchief, 1200 – 1572 (inv.nr. 1_32) Vanwege hun Romeinse oorsprong claimen zowel Maastricht als Nijmegen de oudste stad van Nederland te zijn. De strijd om de titel ‘oudste stad van het graafschap Holland’ wordt tot de dag van vandaag gevoerd tussen Geertruidenberg en Dordrecht. Dit perkament met de stadsrechten van Dordrecht is in die discussie niet onbelangrijk, maar ook niet onomstreden. Om te beginnen roept de datering vraagtekens op. Op een van de delen valt de maand
Julio te herkennen. We hebben echter informatie uit andere bronnen nodig om er een jaartal achter te kunnen plaatsen. In een brief uit het jaar 1220 refereert graaf Willem I van Holland aan Dordrecht als huwelijksgift voor zijn nieuwe echtgenote, Maria van Brabant. Er zijn redenen om aan te nemen dat die brief en de optekening van de stedelijke voorrechten op dit perkament uit hetzelfde jaar dateren. Door de slechte staat kunnen we de volledige inhoud niet met zekerheid reconstrueren, al is in het verleden wel geprobeerd de ontbrekende stukken tekst in te vullen. Gemeentesecretaris Van den Brandeler doet rond 1860 al een geslaagde poging. Hij onderzoekt ‘eenige
verschroeide stukken perkament’ en andere documenten uit de zogenaamde ijzeren kast in het stadhuis. De duidelijke brandsporen zijn waarschijnlijk al ontstaan in de jaren 1330. Ook door de perkamenttekst te vergelijken met de tekst van een charter uit 1252 leren we meer over de inhoud. De teksten komen sterk overeen. Het charter bekrachtigt en hernieuwt bestaande privileges, zoals wel meer gebeurde. Het bevat een, soms bijna woordelijke herhaling van de stadsrechten uit 1220. Naast het verlenen van stadsrechten zijn er ook andere criteria om te bepalen wanneer een plaats als stad gezien kan worden. Maar zelfs als we de datering
het stadsrecht
13
Maker: Pieter Hendrik van der Wall Titel: Handvesten, privilegiĂŤn, vrijheden, voorregten, octrooijen en costumen; mitsgaders sententien, verbonden, overeenkomsten en andere voornaame handelingen der stad Dordrecht: herbevestiging van het stadsrecht van 1220 door Roomskoning Willem II op 28 januari 1252 Datering: 1790 Archiefbibliotheek (inv.nr. 489_41021)
van de eerste stadsrechten als maatstaf nemen, hebben we het nog niet gemakkelijk. Van sommige stadsrechten ontbreekt namelijk het originele document. Is dan een verwijzing in een ander document naar de verlening van bepaalde stedelijke privileges ook voldoende? En welke voorrechten moeten er door de graaf precies verleend zijn voordat men van stadsrechten kan spreken? Er is ook een andere manier om de strijd tussen Geertruidenberg en Dordrecht te beslissen. Al bijna 200 jaar ligt Geertruidenberg in de provincie Noord-Brabant. Dordrecht is dus in elk geval wel de oudste stad van de huidige provincies Noord- en Zuid-Holland.
14
het stadsrecht
Riny Benschop
Schepenbrief waarin Henric heeren Gherardszoon Witkinds bekent aan Jan Bones schuldig te zijn 75 £ nieuwe ‘inghelscer’ penningen
Maker: Melis Stoke (ca. 1235- ca. 1305) Datering: 30 juli 1296 Materiaal/techniek: perkament Stadsarchief, 1200 – 1572 (inv.nr. 1_617) Een stukje perkament met een tekst, meer dan zeven eeuwen oud. Om precies te zijn uit 1296. De tekst is in het Nederlands. Anders geschreven dan nu, dat wel. Maar wie goed kijkt, ontdekt al snel vertrouwde woorden: ‘den ghenen die desen brief brenghet … in goeden trouwen … int jaer ons heren.’ Alle ambtenaren schrijven in de 13de eeuw in Latijn, ook hier op het stadhuis. Dordrecht is dan de belangrijkste stad van Holland. Dat manifesteert zich on-
dermeer in de toestemming van graaf Floris V in 1271 om ter versterking van de stad een gracht te graven; in 1284 bevestigt hij dat nog eens en toont het nieuwe stadszegel, een ommuurde toren die de stad symboliseert.
vervolgens tot het belangrijkste stedelijk schrijfcentrum van Holland met een eigen lokale schrijfstijl. Dordrecht staat daarmee model voor andere steden en speelt een belangrijke rol bij de vorming van de Nederlandse standaardtaal.
In die tijd valt ook de beslissing de ambtelijke stukken voortaan in het Nederlands op te stellen. De groeiende activiteiten nopen tot meer schriftelijke vastlegging. Tot dan was dat een neventaak van de geestelijkheid die Latijn hanteerde. In de jonge stad Dordrecht namen beroepsambtenaren dat werk over en zij gaven de voorkeur aan voor iedereen begrijpelijk Nederlands, ‘naar de burger toe’, zeg maar. Dordrecht ontwikkelt zich
De schrijver van de hier getoonde tekst is bekend. Onderzoek heeft uitgewezen dat het gaat om Melis Stoke. Als klerk dient hij Floris V, graaf van Holland, tot deze op 27 juni 1296 wordt vermoord. Stoke treedt dan in dienst van het stadsbestuur van Dordrecht en blijft dat tot oktober 1299. Dit is de oudst bewaard gebleven Dordtse tekst van zijn hand. Daarna treedt Stoke in dienst van de nieuw aangetreden graaf Jan II en gaat
schepenbrief
15
16
schepenbrief