De inspirerende werken in dit boek bieden een uitgebreid (kunst)historisch overzicht van 200 jaar fotografische kunst. Elke kunstenaar in het boek wordt gepresenteerd met een iconische foto en een introductie geschreven door een deskundige. De besproken werken variëren van documentairefotografie, portretfotografie en mode, tot conceptuele kunst en fotocollages. Na Fenomenale vrouwen in de schilderkunst en Fenomenale vrouwen in de beeldhouwkunst, is Fenomenale vrouwen in de fotografie een nieuw eerbetoon aan de meer dan 250 vrouwen die de visuele cultuur hebben gevormd.
MET WERK VAN ONDER ANDERE Magdalena Abakanowicz Olga de Amaral Ruth Asawa Leilah Babirye Nairy Baghramian Rosa Barba Phyllida Barlow Mária Bartuszová Lynda Benglis Louise Bourgeois Teresa Burga Elizabeth Catlett Saloua Raouda Choucair Camille Claudel Agnes Denes
Teresita Fernández Ceal Floyer Elisabeth Frink Guan Xiao Shilpa Gupta Lauren Halsey Anthea Hamilton Mona Hatoum Barbara Hepworth Eva Hesse Sheila Hicks Nancy Holt Iman Issa Rachel Khedoori Bharti Kher
Käthe Kollwitz Yayoi Kusama Nicola L. Lee Bul Simone Leigh Kim Lim Sarah Lucas Anna Maria Maiolino Rebecca Manson Marisol Mrinalini Mukherjee Wangechi Mutu Senga Nengudi Louise Nevelson
Meret Oppenheim Cornelia Parker Properzia de’ Rossi Veronica Ryan Betye Saar Niki de Saint Phalle Doris Salcedo Tschabalala Self Kiki Smith Sarah Sze Sophie Taeuber-Arp Dorothea Tanning Cecilia Vicuña Ursula von Rydingsvard Rachel Whiteread Betty Woodman
FENOMENALE VROUWEN IN DE FOTOGRAFIE
Fenomenale vrouwen in de fotografie documenteert de baanbrekende bijdragen die vrouwen sinds het ontstaan van fotografie op dit gebied hebben geleverd.
FENOMENALE VROUWEN IN DE FOTOGRAFIE
FENOMENALE VROUWEN IN DE FOTOGRAFIE
VOORWOORD PAG I NA 8
INLEIDING PAG I NA 9
PAG I N A 8 2
Louise Dahl-Wolfe Alicia d’Amico Gohar Dashti Moyra Davey Corinne Day Destiny Deacon Lenora de Barros Marie-Laure de Decker Milagros de la Torre Cristina de Middel Bieke Depoorter Doris Derby Susan Derges Rineke Dijkstra Mary Dillwyn PAG I NA 1 8
PAG IN A 63
Felicia Abban Berenice Abbott Karimeh Abbud Laia Abril Lynsey Addario Hoda Afshar Laura Aguilar Laure Albin-Guillot Mónica Alcázar-Duarte Farah Al Qasimi Lola Álvarez Bravo Hélène Amouzou Claudia Andujar Eleanor Antin Diane Arbus Pia Arke Eve Arnold Olivia Arthur Atelier D’Ora Atong Atem Anna Atkins Ellen Auerbach Alice Austen
Claude Cahun Sophie Calle Julia Margaret Cameron Lisetta Carmi Sonja en Elisa Jane Carmichael Gravin van Castiglione Sheba Chhachhi Joana Choumali Florestine Perrault Collins Petra Collins Tee A. Corinne Rochelle Costi Olive Cotton Renée Cox Brenda L. Croft Imogen Cunningham Augusta Curiel Sara Cwynar
4
PAGI NA 41
Tina Barney Yto Barrada Lillian Bassman Poulomi Basu Letizia Battaglia Hilla Becher Valérie Belin Carolle Bénitah Zaida Ben-Yusuf Eva Besnyö Dimpy Bhalotia Zarina Bhimji Aenne Biermann Ilse Bing Cass Bird Joan E. Biren Tessa Boffin Myriam Boulos Margaret Bourke-White Anne W. Brigman Christina Broom Elina Brotherus
PAG I N A 9 7
Sandra Eleta Paz Errázuriz Angèle Etoundi Essamba Lalla Essaydi Wendy Ewald VALIE EXPORT
PAG IN A 144
Carol Jerrems Liz Johnson Artur Sarah Jones
PAGI N A 1 03
PAGI NA 12 8
PAG I N A 1 5 8
Nona Faustine Rose Finn-Kelcey Lola Flash Format Photographers Agency Anna Fox Rosalind Fox Solomon Martine Franck Tania Franco Klein LaToya Ruby Frazier Gisèle Freund Toni Frissell
Tanya Habjouqa Hackney Flashers Rula Halawani Mikiko Hara Cig Harvey Clementina Hawarden Nanna Heitmann Florence Henri Abigail Heyman Hannah Höch Candida Höfer Evelyn Hofer Kati Horna Alexis Hunter
Rosemary Laing Dorothea Lange Deana Lawson An-My Lê Jungjin Lee Nikki S. Lee Ouka Leele Nina Leen Annie Leibovitz Adriana Lestido Helen Levitt Pixy Liao Sharon Lockhart
PAGI N A 1 1 4
PAGI NA 142
PAG IN A 147
Flor Garduño Una Garlick Shadi Ghadirian Gauri Gill Simryn Gill Fay Godwin Nan Goldin Noémie Goudal Katy Grannan Lauren Greenfield Joy Gregory Natela Grigalashvili Lourdes Grobet Martine Gutierrez
Mao Ishikawa Graciela Iturbide
Consuelo Kanaga Gertrude Käsebier Mari Katayama Rinko Kawauchi Minna Keene Lebohang Kganye Karen Knorr Běla Kolářová Tarrah Krajnak Germaine Krull Justine Kurland
5
PAG I NA 1 71
PAG IN A 202
Dora Maar Amak Mahmoodian Vivian Maier Sally Mann Mary Ellen Mark Diana Markosian Rania Matar Frances McLaughlin-Gill Emila Medková Susan Meiselas Ana Mendieta Lee Miller Randa Mirza Lisette Model Tina Modotti Lucia Moholy Sarah Moon Yıldız Moran Inge Morath Zanele Muholi Aïda Muluneh Thandiwe Muriu Tish Murtha
Catherine Opie Frida Orupabo
PAGI NA 194
Wawi Navarroza Nelly’s Shirin Neshat Vân-Nhi Nguyễn Mame-Diarra Niang Shelley Niro Rika Noguchi Dorothy Norman PAG I N A 21 0
PAG IN A 204
Ewa Partum Hanh Thi Pham Joanna Piotrowska Ingrid Pollard Alex Prager Pushpamala N.
6
Jo Ractliffe Ashfika Rahman Samena Rana Wendy Red Star Pauline Riffaut Sophie Ristelhueber Silvia Rosi Martha Rosler Manobina Roy & Debalina Mazumdar Zofia Rydet
Y PAG I N A 269
PAGI NA 2 47
Yamazawa Eiko Mariana Yampolsky Bunny Yeager Yee I-Lann Madame Yevonde Yva
Gerda Taro Newsha Tavakolian Wei Leng Tay Mickalene Thomas Toyoko Tokiwa Edith Tudor-Hart Deborah Turbeville
PAGI N A 2 2 0
Maryam Şahinyan Anastasia Samoylova Alessandra Sanguinetti Tsuneko Sasamoto Viviane Sassen Khadija Saye Collier Schorr Ursula Schulz-Dornburg Sarah Sense Shirana Shahbazi Cindy Sherman Ketaki Sheth Lieko Shiga Taryn Simon Lorna Simpson Dayanita Singh Penny Slinger Ming Smith Sheida Soleimani Jo Spence Hannah Starkey Varvara Stepanova Grete Stern Kunié Sugiura Maud Sulter Emma Summerton Stephanie Syjuco
U PAGI NA 2 54
PAG IN A 260
Doris Ulmann
Carrie Mae Weems Thilly Weissenborn Dorothy Wilding Hannah Wilke Sue Williamson Marion Post Wolcott Wong Wo Bik Francesca Woodman Wanda Wulz
V
Z PAG I N A 275
Maryam Zandi
WOORDENLIJST
PAGI NA 2 55
PAG I N A 276
Zubeida Vallie Bertien van Manen Michelle Vignes Ellen von Unwerth Homai Vyarawalla
REGISTER PAG I N A 27 9
CREDITS PAG I N A 28 4
7
VOORWOORD Charlotte Flint en Deb Monti Editors
8
In 1913 publiceerde de baanbrekende Amerikaanse fotografe Imogen Cunningham een invloedrijk artikel getiteld ‘Fotografie als beroep voor vrouwen’. Ze verklaarde: “Fotografie is niet een beter beroep voor een vrouw of voor een man, het is gewoon een beroep.” Als relatief jong medium – de eerste foto werd rond 1826 genomen – was fotografie minder gebonden aan de genderbeperkingen die historisch gezien de rol van vrouwen in de samenleving hadden bepaald. Omdat fotografie aanvankelijk niet als ‘kunst’ werd beschouwd, konden vrouwen de techniek vrij beoefenen, in tegenstelling tot andere media zoals beeldhouwkunst en schilderkunst, waar ze werden gehinderd door een gebrek aan toegang tot artistieke opleiding. Hoewel sociale, economische en culturele barrières natuurlijk velen hebben beïnvloed, maken vrouwen al foto’s sinds het ontstaan van het medium en staan ze al twee eeuwen aan de voorfront van de fotografie. Fenomenale vrouwen in de fotografie is een ode aan fotografie in de breedste zin van het woord. Het boek bevat werk van meer dan tweehonderdvijftig fotografen. De kunstenaars die hier worden gepresenteerd, zijn geboren in 68 landen in de afgelopen tweehonderd jaar en hebben werk gecreëerd dat ons begrip van wat fotografie kan zijn, vergroot. We hebben er bewust voor gekozen om de definitie van fotografie zo breed mogelijk te houden en de veelzijdigheid van dit flexibele medium te vieren. Het boek omvat traditionele genres zoals portretfotografie, kunstfotografie, landschapsfotografie, fotojournalistiek, modefotografie en straatfotografie; daarnaast presenteert het fotomontages, conceptuele praktijken, beelden zonder camera, foto’s met bewerkte oppervlakken – versierd met verf of borduurwerk – archiefschatten en documentatie van performances die anders voorgoed verloren zouden gaan. Het boek is alfabetisch geordend op de achternaam van elke kunstenaar. Het stimuleert onverwachte verbanden tussen kunstenaars en kunstwerken, in plaats van te ordenen op basis van geografie of chronologie. Dit boek is het vierde deel in de serie over grootse vrouwen in de kunst geschiedenis, die in 2019 van start ging, en vertegenwoordigt onze inzet om de geschiedenis van de creatieve praktijk opnieuw te benaderen als een complexer, veelzijdiger en verhelderend geheel. In haar inleiding op dit boek schrijft curator Fiona Rogers: “Als ‘groots heid’ lange tijd is gedefinieerd door zichtbaarheid en herinnering, dan is de voortdurende documentatie en viering van de fotografische praktijk van vrouwen niet alleen relevant, maar essentieel.” Dit boek pretendeert niet de definitieve lijst van de grootste fotografen te presenteren, want zo’n taak zou eindeloos zijn; en we zijn dankbaar voor het vruchtbare onderzoek dat generaties lang is verricht door netwerken van onderzoekers, voorvechters en wetenschappers, die een completer beeld van de geschiedenis van de fotografie hebben blootgelegd. Het is een voorrecht om onze stem aan dit koor toe te voegen met deze essentiële viering van vrouwelijke fotografen, die een nieuwe kijk op de wereld biedt. VOORWOOR D
INLEIDING Fiona Rogers
Wat betekent het om ‘groots’ te zijn? De term impliceert doorgaans innovatie, onderscheidend vermogen en uitzonderlijk talent. Als ‘groots’ worden beschouwd betekent een plek innemen waar filosofie, sociologie, geschiedenis en culturele perceptie elkaar kruisen. Traditioneel berustte de aanduiding ‘groot kunstenaar’ op de combinatie van buitengewone vaardigheid en een biografisch verhaal dat als voorbeeldig of heroïsch werd beschouwd. In de loop der tijd is de categorie ‘groots’ in relatie tot de kunsten echter minder gaan functioneren als een objectieve maatstaf voor verdienste en meer als een sociaal construct – een construct dat tot stand is gekomen en in stand wordt gehouden door institutionele erkenning en dominante waardesystemen. “Grootsheid” is aantoonbaar geëvolueerd tot een product van herinnering en herdenking, iets dat wordt verspreid via boeken, musea en collecties en versterkt door de vooroordelen van critici, historici en culturele poortwachters. Als de geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaars, wat zijn dan de gevolgen wanneer die overwinnaars overweldigend mannen zijn geweest? Giorgio Vasari’s De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten, een vroeg compendium geschreven in 1550, kristalliseerde het archetype van de kunstenaar als een unieke, heroïsche figuur in het centrum van de renaissancecultuur. “Grote mannen, en hun onsterfelijke werken, worden levendig tot leven gebracht”, verkondigt een recente uitgave, terwijl Vasari vertelt over de jonge Giotto die zijn eerste tekeningen op steen krast; Donatello die nadenkt over het kruisbeeld van Brunelleschi; en Michelangelo die zwoegt aan de Sixtijnse Kapel.1 Vasari’s concept van het solitaire mannelijke genie zou een lange schaduw werpen over de kunstgeschiedenis. Meer dan vierhonderd jaar later bleef H.W. Jansons History of Art (1962) het werk van mannen bevoordelen, wat kunsthistorica Linda Nochlin ertoe aanzette de vormende vraag te stellen: “Waarom zijn er geen grote vrouwelijke kunstenaars geweest?” Nochlins essay, gepubliceerd in 1971, te midden van de ingrijpende veranderingen van de tweede feministische golf in de Verenigde Staten, ontmantelde de mythe van de ‘grote’ kunst en de structuren die deze in stand hielden. Ze toonde aan dat de historische barrières van geslacht, ras en klasse de toegang tot artistieke opleiding en institutionele erkenning lange tijd hadden beperkt, en stelde dat de “schuld niet ligt bij onze sterren, onze hormonen, onze menstruatiecycli of onze lege innerlijke ruimtes, maar bij onze instellingen en ons onderwijs,”2 waardoor het veld werd versmald om hele groepen kunstenaars, met name vrouwen, uit te sluiten, en zo onze perceptie van wat een kunstenaar ‘groot’ maakt, vormde. Het is dan ook geen verrassing dat de geschiedenis vol staat met ‘grote’ vrouwen. Velen hebben belangrijke primeurs bijgedragen op het gebied van wetenschap, academische wereld, astronomie en kunst. Zo is er Enheduanna (ca. 22852250 v.Chr.), een Mesopotamische dichteres en priesteres die wordt gezien als de vroegst genoemde auteur in de wereldgeschiedenis; Fatima al-Fihri (ca. 800-880 n.Chr.), stichtster van de eerste universiteit (al-Qarawiyyin in Marokko) in 859 n.Chr.; Maria Margaretha Winkelmann (1670-1720), een Duitse astronome die als eerste een komeet ontdekte met een telescoop; Ada Lovelace (1815-1852), ’s werelds eerste computerprogrammeur; en Valentina Tereshkova (geb. 1937), de eerste persoon die in 1963 solo de ruimte in vloog. Aan deze lijst kunnen we onze eigen fenomenale vrouwelijke fotografen toevoegen. DE ONZICHTBARE VERNIEUWERS De uitvinding van de fotografie en de snelle mechanisatie ervan creëerden een nieuw medium dat zowel de artistieke expressie als de productieprocessen revolutioneerde, met name te midden van de groeiende industriële en koloniale IN L EIDIN G
9
FELICIA ABBAN
ZO ND ER TI TE L
z.j., vintage zilverdruk Felicia Ewuraesi Abban, geboren in 1935 in Takoradi, Ghana. Overleden in 2024 in Accra, Ghana.
18
Felicia Abban, algemeen beschouwd als de eerste professionele vrouwelijke fotograaf van Ghana, richtte een succesvolle portretstudio op en werkte daarnaast als evenementenfotograaf en fotojournalist, waarbij ze deel uitmaakte van de persdienst van de eerste president van het land, Kwame Nkrumah. Net als Lenora de Barros (p. 88) en andere vrouwen in het verleden, was het de betrokkenheid van haar vader bij de fotografie die Abban op een creatief pad bracht. Na een stage in zijn studio in SekondiTakoradi, gevolgd door een jaar in een studio in Londen, vestigde Abban zich in 1955 in Accra, waar ze in de wijk Jamestown de “Mrs Felicia Abban’s Day and Night Quality Art Studio” oprichtte. Hoewel haar succesvolle carrière van zes decennia haar in heel Afrika bekendheid opleverde, kreeg haar werk pas bredere
internationale aandacht nadat ze in 2013 met pensioen was gegaan. In 2019 waren haar foto’s te zien in het eerste paviljoen van Ghana op de Biënnale van Venetië. Abban staat vooral bekend om haar zelfportretten, die aanvankelijk werden gemaakt als visitekaartjes voor haar werk om haar talent te laten zien. Ze heeft ook een archief met portretten opgebouwd, waaronder dit voorbeeld van een onbekend model. Elegant gekleed in een jurk van waxprint, sieraden, schoenen met hakken en een handtas, en met onberispelijk haar en make-up, straalt de geportretteerde stijl en zelfvertrouwen uit, ondanks dat ze wegkijkt van de lens. De foto versterkt Abbans nalatenschap als een essentiële documentaire fotografe van de Ghanese identiteit na de onafhankelijkheid. – RM
BERENICE ABBOTT
T H E FLATIRO N B U ILD I N G, NE W YO R K C ITY, U SA
1938, gelatinezilverafdruk Berenice Abbott, geboren in 1898 in Springfield, Ohio, VS. Overleden in 1991 in Monson, Maine, VS.
Berenice Abbott, bekend om haar openhartige, documentaire portretten van het New York tijdens de Grote Depressie, ontwikkelde een heldere, openhartige fotografiestijl, waarbij ze zowel architectuur als portretten met onbewogen precisie in beeld bracht. Abbott verhuisde in 1918 naar New York, waar ze al snel aansluiting vond bij de avant-gardistische kunstscene en nauwe banden kreeg met zowel Man Ray (1890-1976) als Marcel Duchamp (1887-1968), voordat ze naar Parijs verhuisde. Daar werkte ze als studio-assistente van Man Ray en scherpte ze haar vaardigheden als fotografe aan, totdat ze in 1926 haar eigen praktijk oprichtte en portretten begon te maken van de kunstenaars en creatievelingen die pionierden in de volgende golf van esthetische innovatie. Aan de vooravond van de Grote Depressie
keerde Abbott terug naar een sterk veranderd New York. Ze herinnerde zich: “Toen ik New York weer zag en in de vieze smeltende sneeuw stond, voelde ik dat dit was wat ik mijn hele leven al had willen doen.” Geïnspireerd door de foto’s die Eugène Atget (1857-1927) maakte van het Parijs van rond de eeuwwisseling, begon ze aan haar eigen documentaireproject, waarbij ze New York vastlegde terwijl het stadsbeeld zich voor haar lens ontwikkelde. In haar foto van het Flatiron Building, onderdeel van haar serie Changing New York, toont Abbott het driehoekige profiel tegen een vlakke, grijze lucht, waarmee ze op eenvoudige wijze een icoon van haar bekendste onderwerp weergeeft: de stad zelf. – MH
19
DIANE ARBUS
T R I PL ETS IN TH E I R B E D RO O M, N. J . , 1 96 3
Gelatinezilverdruk, 50,8 × 40,6 cm Diane Arbus, geboren als Diane Nemerov in 1923 in New York, VS. Overleden in 1971, New York, VS.
32
Als kind van rijke ouders die een warenhuis voor dameskleding in New York hadden, begon Diane Arbus in de jaren veertig met het maken van foto’s voor haarzelf. In deze tijd runde ze samen met haar echtgenoot, Allan Arbus, een commerciële fotostudio, waar zij als styliste en artistiek leider fungeerde en hij de camera bediende. Na tien jaar te hebben gewerkt aan commerciële fotoshoots voor tijdschriften als Vogue, Seventeen en Glamour, raakte ze steeds meer ontevreden over de beperkingen die daarbij kwamen kijken. In 1956 stapte ze uit de partnerschap en schreef
zich in bij een cursus die werd gegeven door Lisette Model (19011983, p. 184). Arbus voelde zich vooral aangetrokken tot mensen die zich verzetten tegen de conventionele normen van de twintigste eeuw. Ze fotografeerde een breed scala aan onderwerpen. De foto Triplets in their Bedroom, N.J. laat de meisjes in identieke outfits zien, wat de merkwaardige relatie tussen gelijkheid en individualiteit benadrukt. Het roept zowel het ongewone als het universele op in Arbus’ onderzoek naar de menselijke identiteit. – KL
PIA ARKE
L EGE N D I -V ( I V )
1999, collage, 190 × 160 cm, Louisiana Museum of Modern Art, Denemarken Pia Arke, geboren in 1958 in Uunarteq, Groenland. Overleden in 2007 in Kopenhagen, Denemarken.
Kunstenaar en activist Pia Arke gebruikte fotografie, film, beeldhouwkunst en performance als onderdeel van een veelomvattende onderzoekspraktijk om complexe ideeën te verkennen over de relatie tussen haar vaderland Groenland en de koloniale macht, Denemarken. Als dochter van een Deense vader en een Kalaallit Inuit-moeder ging Arke in haar werk rechtstreeks in op het ingewikkelde debat over nationaliteit binnen haar land – een praktijk die ze ‘etno-esthetiek’ noemde. Ze werd bekend om haar camera obscurae; ze bouwde een grootschalige versie die ze door het landschap van Groenland verplaatste, en creëerde zo levensgrote pinhole-foto’s van zichzelf om het narratief en de onderdrukte verhalen over inheemse identiteit terug te winnen, terwijl ze de spot dreef met het idee van de ontdekkingsreiziger en de vermeende ‘verheffende’ praktijken van bezettende naties.
Legend I-V (IV) is afkomstig uit Arkes vijfdelige Legend I-V-serie (1999), waarin vroege Deense geologische kaarten worden samengevoegd met gevonden beelden van haar familie en artefacten die voortkomen uit de Deense bezetting van Groenland, een collage-actie die ongemakkelijke associaties oproept met de vermenging van geschiedenissen, identiteiten en persoonlijke levens. Arkes persoonlijke verhaal stond centraal in haar werk, aangezien zij de verhalen van de koloniale geschiedenis belichaamde en zichzelf beschouwde als een derde ruimte tussen de twee culturen. Arke stierf voordat ze de leeftijd van vijftig jaar bereikte. Haar werk bracht kwesties als inheems activisme en feminisme naar voren en bood een postkoloniaal perspectief dat verrassend actueel aanvoelt. – GF
33
EVA BESNYÖ
J O NG EN M E T C E LLO, BA LATO N, H O NGAR IJE
1931, negatief, 6 × 6 cm, Maria Austria Instituut Eva Besnyö, geboren in 1910 in Boedapest, Hongarije. Overleden in 2003 in Laren, Nederland.
50
Eva Besnyö kocht op vijftienjarige leeftijd een Kodak Browniecamera en emigreerde op haar twintigste naar Berlijn, nadat ze al als fotografisch leerling bij József Pécsi (1889-1956) had gewerkt. Ze vond werk bij een gemeenschap van Berlijnse fotografen en kon zo het artistieke potentieel van haar medium verder verkennen. Als joodse vrouw ontvluchtte ze het opkomende antisemitische nationaalsocialisme en verhuisde in 1932 naar Amsterdam. Door in 1933 te exposeren in de vooraanstaande Van Lier-kunstgalerie vestigde ze haar internationale reputatie als professioneel fotograaf. Geïnspireerd door de strakke esthetiek van de Neue Sachlichkeit (Nieuwe Zakelijkheid) voelde ze zich aangetrokken tot New Vision, het kenmerkende fotografische standpunt van haar Hongaarse collega-kunstenaar László
Moholy-Nagy (1895-1946), dat gekenmerkt werd door ongebruikelijke camerahoeken en strakke kadrering. Door de nazi-invasie in 1940 moest Besnyö onderduiken. In 1942 verkreeg ze een vals identiteitsbewijs en in 1944 werd ze ‘geariseerd’. Later werd ze activiste bij de Nederlandse feministische groep Dolle Mina (opgericht in 1969). Besnyö zette zich in voor vrouwenrechten en gebruikte fotografie om straatprotesten vast te leggen. De sterke diagonalen in deze vroege foto van een jongen die door een enorme cello wordt geminiaturiseerd terwijl hij langs een met bomen omzoomde snelweg dwaalt, zijn een voorbode van Besnyö’s interesse in avant-gardistische fotografische technieken en haar sterke gevoel voor maatschappelijke betrokkenheid. – JM
DIMPY BHALOTIA
W E RU N , YO U FLY
2022, digitale foto, 42 × 59,4 cm Dimpy Bhalotia, geboren in 1987 in Bombay (nu Mumbai), India.
De monochrome foto’s van straatfotografe Dimpy Bhalotia, vaak gemaakt met de camera van haar mobiele telefoon, zijn energiek en dynamisch. Na een vroege carrière in de mode begon ze haar telefoon te gebruiken om de straten en buitenomgevingen van India te verkennen, waarbij ze haar onderwerpen vaak vanuit onconventionele hoeken fotografeerde, zoals van onderaf en van bovenaf. Ze heeft een vaardigheid ontwikkeld om alledaagse bewegingen en activiteiten vast te leggen, hoewel ze haar proces beschouwt als een kwestie van geduld en onvoorspelbaarheid. In een interview met het tijdschrift Frames in 2023, zei ze: “[Straatfotografen] kunnen geen licht creëren. We fotograferen wat we krijgen.” We Run, You Fly, genomen langs de kustlijn van
Mumbai, is het resultaat van die spontaniteit. De foto is kenmerkend gericht op een moment waarop de dieren- en mensenwereld met elkaar in contact komen. Het lichaam van de jongen, klaar om het water in te gaan, weerspiegelt en vult de dynamische vormen aan van de vogels die om hem heen cirkelen. Deze co-existentie en kruisbestuiving is belangrijk voor Bhalotia. Ze ziet haar werk als een oproep om contact te maken met de natuurlijke wereld en als een manier om dergelijke ontmoetingen vast te leggen, die bedreigd worden nu het buitenleven in India afneemt als gevolg van veranderingen in levensstijl en milieu. – CRK
51
SUSAN DERGES
T HE O B S E RV E R A N D TH E O B S ERV E D #1 1
1991, gelatinezilverafdruk, 71,1 × 86,4 cm Susan Derges, geboren in 1955 in Londen, Verenigd Koninkrijk.
94
Gevoed door haar opleiding in schilderkunst aan de Chelsea School of Art en de Slade School of Fine Art in Londen koos Susan Derges voor fotografie als haar belangrijkste medium toen ze woonde en studeerde aan de Tsukuba University in Japan. Tijdens deze vormende jaren begon Derges te experimenteren met cameraloze fotografische processen door carborundumpoeder op fotografische emulsie te strooien en deze bloot te stellen aan verschillende geluidsgolven en licht om schilderachtige en onvoorspelbare zwart-witbeelden te creëren. Derges, die zich toelegt op experimenten en de metaforische en wetenschappelijke mogelijkheden van het fotografische medium, staat erom bekend dat ze vaak ’s nachts in het maanlicht werkt en deze gebruikt als een geïmproviseerde donkere kamer waar
ze lichtgevoelig papier onderdompelt in rivieren en de unieke bewegingen en patronen van water blootlegt met een zaklamp. Ze voelde zich aangetrokken tot wetenschappelijke theorieën en verschijnselen, zoals de rol van de waarnemer en de waarneming in de natuurkunde. Haar serie The Observer and The Observed uit het begin van de jaren negentig bouwden voort op Derges’ interesse in water. De beelden zijn gemaakt door een continue waterstroom te laten trillen en deze te fotograferen onder een stroboscooplamp. Ze tonen een onscherpe Derges achter een ritmische, juweelachtige constellatie van afzonderlijke waterdruppels, die elk uitgerekte, verdraaide en vervormde zelfportretten bevatten. – CB
RINEKE DIJKSTRA
KO LOBR ZEG, P O LE N , 2 5 JU LI 1 9 9 2
2023, inkjetprint, 119 × 150 cm, oplage van 6 Rineke Dijkstra, geboren in 1959 in Sittard, Nederland.
Sinds het begin van de jaren negentig maakt Rineke Dijkstra intieme en onbevangen portretten van jonge, vaak adolescente personen, vastgelegd op delicate, vaak kwetsbare momenten in hun ontwikkeling. Haar zorgvuldig gecomponeerde kleurenfoto’s en video’s, die meestal in series worden gepresenteerd, tonen tieners op het strand, nieuwe moeders, beginnende matadors, onervaren soldaten, jonge clubbers en minderjarige asielzoekers. Ze zijn confronterend en psychologisch geladen, leggen de onhandigheid van de jeugd vast en stellen tegelijkertijd de conventies van de traditionele portretkunst ter discussie. Tegen een neutrale of generieke achtergrond kijken haar onderwerpen openhartig in de camera, en hoewel ze vaak onhandig en onzeker overkomen, behandelt
Dijkstra elk van hen met waardigheid en respect. Voor haar beroemde serie Beach Portraits (1992-1996) fotografeerde ze jonge mensen in zwemkleding op verschillende stranden over de hele wereld – in Polen, België, Oekraïne, Nederland, Engeland en de Verenigde Staten. Hier kijken zeven anonieme meisjes naar de camera, hun jeugdige poses stralen verschillende niveaus van ongemak en zelfbewustzijn uit. Deze beelden weerspiegelen de blijvende interesse van de kunstenaar in identiteitsvorming en zelfonthulling en nodigen uit tot nadenken over de relatie tussen kijken en bekeken worden, hoe we ons aan de wereld presenteren en wat het betekent om onder de loep te worden genomen door de lens van de fotograaf. – DT
95
LEE MILLER
F I R E M AS KS , D OW N S H IR E HI LL, H A M PSTE A D, LON D ON , ENG L A N D
1941, zwart-witfoto, variabele afmetingen
Lee Miller, geboren in 1907 in Poughkeepsie, New York, VS. Overleden in 1977 in Chiddingly, Verenigd Koninkrijk.
18 2
Lee Miller kwam voor het eerst in aanraking met fotografie als model en besloot naar verluidt dat ze “liever een foto maakte dan er zelf een te zijn”. In 1929 verliet ze New York voor Parijs, waar ze als assistente werkte voor modefotograaf George HoyningenHuene (1900-1968) en surrealistisch kunstenaar Man Ray (1890-1976). Ze opende studio’s in Parijs en later in New York, waar ze haar avant-gardekringen fotografeerde. In 1939, vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, reisde Miller naar Londen. Als freelancefotograaf voor British Vogue maakte ze reportages over de bijdrage van vrouwen aan de oorlogsinspanningen en documenteerde ze de impact van de Blitz. Gedreven om dichter bij het front te komen, probeerde Miller accreditatie te krijgen als correspondent voor het Amerikaanse leger, maar kreeg pas toegang tot het oorlogsgebied na de geallieerde invasie van het door nazi’s bezette Europa in 1944. Haar
foto van twee vrouwen met brandmaskers werd genomen terwijl Miller voor Vogue verslag deed van de bombardementen van de Luftwaffe op Britse steden. De maskers werden uitgereikt aan luchtbeschermingsfunctionarissen ter bescherming tegen brandbommen. Dankzij haar talenten als surrealistisch, modeen oorlogsfotograaf legt Miller de schoonheid van deze scène vast en suggereert ze hoop en mogelijkheden te midden van de dagelijkse realiteit van de oorlog. – SM
RANDA MIRZA
T H E S E LECTI V E R E S I D E NCY / B E IRU TOP IA
2012, digitale foto, 80 × 110 cm, Sursock Museum, Beiroet Randa Mirza, geboren in 1978 in Beiroet, Libanon.
Randa Mirza werkt met fotografie, installaties, film en performance en brengt nostalgische herinneringen aan het verleden samen met optimistische dromen voor de toekomst, waardoor een beeld ontstaat van de talloze realiteiten die het hedendaagse Libanon en het Midden-Oosten in bredere zin vormen. Haar praktijk bevindt zich in de productieve spanning tussen fictie en realiteit en onderzoekt hoe een beeld – net als taal – de realiteit eromheen kan construeren. Met haar eigen foto’s illustreert Mirza hoe kwetsbaar en hoe hedendaags deze constructies kunnen zijn, en biedt ze een productieve afkeuring van hegemonische normen die maar al te vaak als in steen gebeiteld worden beschouwd. In haar doorlopende serie Beirutopia, waarmee ze
in 2011 begon, volgt Mirza de voortdurende transformaties van haar geboortestad. De beelden, die op de website van de kunstenaar worden omschreven als “ruimtes van verzet”, tonen een stad die sinds de Libanese burgeroorlog (1975-1990) bloeit, maar tegelijkertijd haar vroegere reputatie als de belangrijkste culturele hoofdstad van de regio nastreeft. Door beelden van de stad zoals die nu is naast documentatie van de talloze voorgestelde bouwprojecten en bouwadvertenties te plaatsen, opent Mirza de deur nog verder en stelt vragen over hoe het Beiroet van de toekomst zich zal ontwikkelen, wie de identiteit ervan zal bepalen en hoe, en welke krachten de zelfverwezenlijking ervan zullen blijven beïnvloeden. – MH
183
Uitgave: WBOOKS, Zwolle info@wbooks.com www.wbooks.com Hoofdredacteur: Charlotte Flint Projectredacteur: Deb Monti Productieleiding: Andie Trainer Vormgeving: Astrid Stavro ISBN: 978 94 625 8809 7 NUR: 640 Eerste Nederlandstalige editie, 2026 © 2026 WBOOKS Originele titel/original title: GREAT WOMEN PHOTOGRAPHERS © 2026 Phaidon Press Limited Deze editie is uitgegeven door WBOOKS onder licentie van/This edition published by WBOOKS under licence from: Phaidon Press Limited 2 Cooperage Yard London E15 2QR England Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISAC-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2026. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the written permission of Phaidon Press Limited. Printed in China Alle maten zijn weergegeven in hoogte x breedte tenzij anders vermeld. Hedendaagse plaatsnamen zijn gebruikt, tenzij anders vermeld.