De familie Visscher woonde en werkte in Amsterdam, dat in de zeventiende eeuw gold als internationaal centrum voor de kaartproductie. Amsterdamse uitgeverijen probeerden elkaar voortdurend te overtreffen en deden weinig voor elkaar onder. Het is dan ook niet helemaal terecht dat de firma Blaeu vaak wordt gezien als hét icoon van de Nederlandse cartografie. Claes Jansz Visscher, zijn zoon Nicolaes I, kleinzoon Nicolaes II en diens weduwe Elisabeth Verseyl lieten een enorme hoeveelheid kaartenmateriaal na, waarvan een groot deel spectaculair is vormgegeven. Met symbolische voorstellingen, afbeeldingen van lokale bewoners, stadsgezichten en wapenschilden betrokken zij de maatschappij, politiek, geschiedenis en religie bij hun werk. Hun mooiste kaarten, en de rijke betekenis die daarachter schuilgaat, komen in dit boek ruimschoots aan bod.
de familie Visscher • tussen kunst en kaart
De kaartenuitgeverij van de familie Visscher behoorde tussen 1610 en 1726 tot de meest succesvolle van Europa. De Visschers onderscheidden zich onder meer met uitbundige decoraties, waarmee zij hun kaarten omvormden tot geografische portretten. Dit boek biedt een diepgaand inzicht in het werk van de familie, dat zich op het snijvlak tussen kunst en cartografie bevindt.
De familie
TUSSEN KUNST EN KAART
Visscher
Jolan Lammertink
WWW.WBOOKS.COM
De familie
TUSSEN KUNST EN KAART
Visscher
Jolan Lammertink
WBOOKS
Inhoud
Inleiding
7
Hoofdstuk 1 Leven en werk
13
Hoofdstuk 2 Versierde kaartranden
29
Hoofdstuk 3 Symbolische voorstellingen op wereldkaarten
37
Hoofdstuk 4 Leo Belgicus
49
Hoofdstuk 5 Cartouches
59
Slotwoord Dankwoord
73 74
Noten Literatuur Colofon
75 78 80
5
Inleiding
Wie naar de wereldkaart hiernaast kijkt, uitgegeven door Claes Jansz Visscher in 1614, ziet dat de kaart niet meer dan een derde deel van het gehele kaartblad beslaat. De rest van het blad is gevuld met talrijke decoratieve illustraties. Rondom de wereldkaart, die is opgedeeld in twee halfronden, zijn zes Bijbelse scènes te zien, de onderste en bovenste randen zijn versierd met figuren in lokaal kostuum en aan de zijkanten zijn twintig stadsgezichten afgebeeld. Ook delen van de kaart zelf, waaronder de regio’s die we nu kennen als Antarctica en Australië, werden door Visscher afgedekt met versierde omlijstingen (cartouches), portretten of kleine hemelkaarten.1 Dit is een kaart die duidelijk met een ander doel werd gemaakt dan wereldkaarten in de moderne Bosatlas. Het gaat hier, naast het afbeelden van geografische gegevens, ook om de kaart als kunstwerk, rijk aan informatie en symboliek. Niet alle kaarten die door de cartografenfamilie Visscher werden geproduceerd bevatten zoveel decoratieve voorstellingen, maar de combinatie van geografische precisie en een kunstzinnige, uitbundige vormgeving kenmerkt hun werk. Claes Jansz Visscher (1587-1652), zijn zoon Nicolaes I (16181679), kleinzoon Nicolaes II (1649-1702) en diens weduwe Elisabeth Verseyl (gestorven in 1726) stonden achtereenvolgens ruim een eeuw lang aan de leiding van een van de succesvolste kaartenuitgeverijen van de Nederlanden. Zij lieten dan ook een enorme hoeveelheid kaartenmateriaal na.2 Dit boek richt zich op dat materiaal en, in het bijzonder, op hun meest opvallende versierde werk – kaarten zoals de afbeelding hiernaast, die ons aanspreken als kaart én kunstwerk.
Afbeelding 1 – Claes Jansz Visscher, Orbis Terrarum Typus De Integro In Plurimis Emendatus, Auctus Et Icunculis Illustratus, 1614. 51 x 62 cm. Karlsruhe, Badische Landesbibliothek, B 1 cart.
7
Cartografie en prent- en schilderkunst waren in deze periode nauw met elkaar verbonden, en ook andere Amsterdamse cartografen gaven rijkversierde kaarten uit. Toch waren er maar weinig uitgeverijen die het samengaan van kunst en kaart zo sterk belichaamden als het bedrijf van de Visschers.3 Dit is grotendeels te danken aan Claes Jansz Visscher, die zijn loopbaan startte als getalenteerde tekenaar, etser en graveur. Hij bracht decoraties aan op kaarten van gevestigde uitgevers als Willem Jansz Blaeu en verwierf daarmee al op jonge leeftijd een flink vermogen. Als twintiger startte hij zijn eigen uitgeverij, ‘In de Visscher’, die vanaf 1611 aan de Kalverstraat was gevestigd en een uithangbord droeg in de vorm van een visser. Claes Jansz verkocht zowel kaarten als prenten, waaronder zijn eigen etsen, en in tegenstelling tot veel van zijn concurrenten bleef hij als uitgever zelf kaartdecoraties ontwerpen.4 Hij publiceerde een aantal van de meest herkenbare, uitbundig versierde kaarten van de zeventiende eeuw en zijn werk speelt een centrale rol in de volgende hoofdstukken. Nicolaes I, Nicolaes II, en Verseyl stonden niet op dezelfde manier bekend als kunstenaar-cartografen, maar vanwege een nauwe samenwerking met kunstschilders en etsers gaven ook zij visueel spectaculair werk uit dat een belangrijke plaats in dit boek inneemt.5 Dit boek is het eerste dat volledig aan de Visschers is gewijd. Om die reden begint het met een inleidend hoofdstuk, waarin biografische informatie is gekoppeld aan hun werk als prenten- en vooral kaartenuitgevers. Zo ontstaat een overzicht van de familiegeschiedenis en hun veelzijdige cartografische oeuvre, dat kaarten omvat van recente veldslagen, ingepolderd gebied, steden, provincies, staten, continenten en de wereld, gedrukt als losse foliokaarten, atlaskaarten en wandkaarten. De vier daaropvolgende hoofdstukken beperken zich tot de meest rijkversierde kaarten die de Visschers publiceerden. Ik heb ervoor gekozen om deze kaarten per hoofdstuk te groeperen op basis van een gedeeld, kenmerkend decoratietype. Elk hoofdstuk staat dus in het teken van één specifieke decoratieve vorm – zoals uitbundig versierde cartouches of omringende allegorische voorstellingen – en bundelt diverse kaarten die dit type kaartdecoratie illustreren. Per kaart komt aan bod hoe en met welke bedoeling dergelijke decoraties werden toegepast. Ik licht opvallende details uit en ga in op de vraag hoe we de betekenis van dit versierde materiaal beter kunnen begrijpen: welke informatieve en symbolische boodschappen brachten de kaarten van de Visschers, middels hun decoraties, over op het zeventiende-eeuwse publiek? Hoewel er niet eerder een heel boek verscheen over de familie Visscher, is er al wel veel over deze cartografen en hun gedecoreerde kaarten geschreven. Aan het werk van een aantal auteurs heeft dit boek veel te danken, zoals dat van archivaris Isabella Henriette van Eeghen. In haar artikel ‘De familie van de plaatsnijder Claes Jansz. Visscher’ uit 1990 reconstrueerde zij de Visscher-stamboom en achterhaalde zij biografische gegevens die het mogelijk maken om een persoonlijk beeld te schetsen van de familie.6 Huigen Leeflang, verbonden aan
8
Inleiding
het Rijksmuseum, borduurde in 2014 op haar werk voort in het artikel ‘The Sign of Claes Jansz Visscher and his Progeny’. Hij richtte zich vooral op Claes Jansz Visschers kunstzinnige gebruik van zijn beeldmerk – een visser met hengel of vangnet – op prenten en kaartcartouches. Leeflangs werk geldt, samen met de publicatie Kunst in kaart: Decoratieve aspecten van de cartografie (1989) van kunsthistorici J.F. Heijbroek en Marijn Schapelhouman, als belangrijke inspiratiebron voor dit boek. In Kunst in kaart verklaren de auteurs de symbolische beeldtaal op een aantal gedecoreerde Visscherkaarten, een werkwijze die ik gedeeltelijk overneem. Waar Leeflang zich beperkte tot cartouches en Heijbroek en Schapelhouman ook andere kaartenmakers meenamen, komen in dit boek juist verschillende soorten decoraties aan bod op kaarten die uitsluitend door de familie Visscher zijn uitgegeven. Mede op basis van de inzichten van kunsthistoricus Svetlana Alpers, leg ik daarnaast meer nadruk op de rol en betekenis van rijkversierde Visscherkaarten in de zeventiende-eeuwse maatschappij. Van belang daarbij is haar essay The Mapping Impulse in Dutch Art (1987), waarin zij wees op de functionele overeenkomsten tussen kaarten, prenten en schilderijen.7 De Visschers leefden in de periode die vaak is omschreven als de ‘gouden eeuw’, een term die deels onterecht en achterhaald is. Het was niet zonder een onrechtvaardige en wrede keerzijde, maar binnen Europa namen Amsterdam en de Nederlandse Republiek een leidende positie in, vooral met betrekking tot kunst, wetenschap en de kapitalistische economie. Ook de cartografie behoort tot dat rijtje. ‘Ontdekkings’reizen, veranderingen in het landschap en de militaire strijd met de Spanjaarden droegen bij aan de opkomst van de kaartproductie, net als de komst van gevluchte Zuid-Nederlandse kaartenmakers. Er ontstond een grote vraag naar kaarten van overzeese gebieden, belegerde of veroverde locaties en nieuw, ingepolderd land – onder geleerden, zeelieden, legercommandanten en bestuurders, maar ook onder geïnteresseerde burgers. De commerciële cartografie kwam tot bloei en losse kaarten, atlassen en globes werden in enorme aantallen te koop aangeboden. Terwijl er tot circa 1580 nauwelijks sprake was van een Noord-Nederlandse cartografische traditie, werden in zeventiende-eeuws Amsterdam de meest gewaardeerde kaarten van Europa geproduceerd. Een handjevol uitgevers, onder wie de Visschers, Van der Keere, Blaeu, Hondius-Janssonius en De Wit, hadden daarin een belangrijk aandeel. Zij vestigden zich vrijwel allemaal aan de Kalverstraat, de Dam of het Damrak, probeerden elkaar voortdurend te overtreffen en deden nauwelijks voor elkaar onder.8 Het is daarom niet helemaal terecht dat de uitgeverij van Willem en Joan Blaeu vaak wordt gezien als hét icoon van de Nederlandse cartografie.9 Door de familie Visscher centraal te stellen, doet dit boek een poging om dat beeld iets te nuanceren.
Afbeelding 2 – Johannes Vermeer, De schilderkunst, ca. 1668. 120 x 100 cm. Wenen, Kunsthistorisches Museum, Gemäldegalerie Room XII.
Kunst of kaart De geselecteerde kaarten in dit boek bevinden zich op het snijvlak tussen ‘kunst’ en ‘kaart’. Ze bevatten een kunstzinnig aspect, uitgedrukt in niet-geografische decoraties en versieringen: afbeeldingen van figuren, voorwerpen, plekken of scènes met een aanwijsbare betekenis. Daarnaast komen er ornamenten voor, zoals kaders, (bloem-) motieven, patronen of omlijstingen.10 Doorgaans omringen deze elementen een geografische afbeelding, getoond vanuit een loodrecht perspectief en gebaseerd op landmetingen. De term ‘kaart’ duidt binnen dit boek meestal op het gehele vel papier (kaartblad), terwijl ‘kaartbeeld’ uitsluitend naar het geografische deel daarvan verwijst.11 Visscherkaarten gelden in veel gevallen als schoolvoorbeelden van zogeheten ‘cartes à figures’, vroegmoderne kaarten waarop decoraties een aanzienlijk deel van het kaartblad innemen.12 Decoratieve elementen, zoals afbeeldingen van lokale
9
bewoners en personificaties van het afgebeelde gebied, sluiten vaak nauw aan bij de geografie en vormen daarmee een doordacht geheel. Toch roept hun aanwezigheid voor hedendaagse toeschouwers ook vragen op: met welk doel werden deze kaarten zo uitbundig versierd? Kunnen we deze nog beschouwen als kaarten met een praktische geografische functie, of zijn het eerder informatieve kunstwerken? Kaarthistorici hebben door de jaren heen verschillende antwoorden geformuleerd op vragen als deze. In de vroege twintigste eeuw heerste onder hen de opvatting dat ‘cartes à figures’ in wezen behoorden tot de commerciële prentkunst. Decoraties zouden hun wetenschappelijke karakter ondermijnen en, in tegenstelling tot de minder uitbundige en nauwkeuriger kaarten uit de tijd van de Verlichting, werden rijkversierde zeventiende-eeuwse kaarten niet gerekend tot de volwassen, rationele cartografie.13 Vanaf de jaren zeventig diende zich echter een nieuwe lichting academici aan, die dit
Afbeelding 3 – Cornelis Anthonisz.,
Gezicht op Amsterdam in vogelvlucht, 1538. 116 x 159 cm Amsterdam, Amsterdam Museum.
10 Inleiding
traditionele perspectief uitdaagde. Zo stelde de Brit J.B. Harley dat vroegmoderne kaarten te veel werden benaderd vanuit een ‘artificiële scheiding’ tussen kunst en wetenschap,14 wat tot verkeerde interpretaties had geleid. Volgens Harley en gelijkgestemde historici waren zowel sobere, precies opgemeten als oudere, rijkversierde kaarten in feite subjectieve producten, met een gelijke academische waarde. Keuzes over wat en hoe iets werd afgebeeld waren immers nooit neutraal: kaarten weerspiegelden eigentijdse maatschappelijke normen en moesten met kennis en begrip van die normen worden bestudeerd. Deze ‘socioculturele’ benadering was invloedrijk binnen het vakgebied en is ook voor dit boek relevant.15 Om de betekenis en functie van rijkversierde Visscherkaarten beter te begrijpen heeft het weinig zin om vast te houden aan hedendaagse categorieën, maar moeten we ons verdiepen in de zeventiende-eeuwse context.
Specifieker is het hier van belang om kort in te gaan op de rol van beeldmateriaal, kunst en kaarten in de vroegmoderne Nederlandse maatschappij. Wellicht meer dan tegenwoordig, hadden stilstaande afbeeldingen in de zestiende en zeventiende eeuw een essentiële rol in het overbrengen van ervaringen, kennis en informatie. Mede door de lagere geletterdheid van de bevolking werd informatie vaker visueel weergegeven en fungeerden illustraties en schilderijen, naast en soms in plaats van tekst, als primair communicatiemiddel.16 Dit blijkt onder meer uit de populariteit van journalistieke prenten en militaire nieuwskaarten, en beïnvloedde ook de vormgeving van geografische kaarten. Een kaart moest het afgebeelde gebied nauwkeurig weergeven, maar diende ook als vanzelfsprekend medium voor een gelaagde ‘beschrijving’, een visueel verhaal. Zo komt het woord ‘descriptio’ geregeld op kaarten voor, en verstrekten kaartenmakers via hun decoraties sociaal-culturele, politieke en economische informatie over de plaatselijke samenleving.17 Hoewel geografie van groot belang was, vervulden veel kaarten een bredere, encyclopedische functie. Bovendien bestond er in de zestiende- en zeventiende-eeuwse Nederlanden geen duidelijke, afgebakende grens tussen kaarten en kunstwerken. Dat blijkt onder meer uit woorden die werden gebruikt om zowel kaarten als prenten en schilderijen te omschrijven, zoals ‘landschap’, ‘spiegel’ en zelfs ‘portret’.18 Kaartenmakers, tekenaars en schilders waren allen lid van het Sint-Lucasgilde, wat kruisbestuiving in de hand werkte en mede verklaart waarom schilders en tekenaars als Claes Jansz Visscher bij de cartografie betrokken raakten. Zij droegen bij aan de kunstzinnige uitstraling van kaarten, die – zo blijkt uit verschillende bronnen – in woonhuizen een vergelijkbare status genoten als schilderijen. In boedelinventarissen werden kaarten en schilderijen geregeld in één adem genoemd en ook het werk van zeventiende-eeuwse schilders getuigt van de grote populariteit van kaarten als wanddecoratie.19 Johannes Vermeer nam bijvoorbeeld een rijkversierde wandkaart van Claes Jansz Visscher op in De schilderkunst (1666-1668), een van zijn beroemdste werken (zie afbeelding 2). Vermeer schilderde Visschers kaart van de Zeventien Provinciën (1636) gedetailleerd na en presenteerde deze als kunstwerk op zich.20 Waar kaarten raakvlakken vertoonden met kunstwerken, was het omgekeerde overigens ook het geval: Vermeers Gezicht op Delft (1659-1661), dat volgens kunsthistoricus Svetlana Alpers moet worden gezien als een “transformatie van kaart naar verf”,21 toont Delft vanaf het water in een perspectief dat kenmerkend was voor stadsgezichten op kaarten. Een ander, ouder voorbeeld is het schilderij Gezicht op Amsterdam in vogelvlucht (1538) van kunstenaar-cartograaf Cornelis Anthonisz, dat zich door het gebruik van verf en een schuin aanzicht ergens tussen landschapsschilderkunst en plattegrond bevindt (afbeelding 3). Hoewel we niet ontkomen aan de huidige termen ‘kunst’ en ‘kaart’, is het zinvol om de gedecoreerde kaarten in dit boek zoveel mogelijk vanuit hun oorspronkelijke functie en beteke-
nis te interpreteren. In een tijd dat kaarten en kunstwerken aan elkaar verwant waren, beschouwden kaartenmakers en -gebruikers decoratieve elementen niet als frivole aanhangsels, maar als vanzelfsprekende, belangrijke onderdelen van de kaart. Kaartdecoraties droegen bij aan de schoonheid van het geheel en waren dragers van concrete of symbolische informatie. Daarmee maakten zij de visuele ‘beschrijving’ van het afgebeelde gebied completer en betekenisvoller.
Indeling Nadat in hoofdstuk 1 uitgebreid kennis wordt gemaakt met het leven en werk van de familie Visscher, worden hun meest rijkversierde kaarten in hoofdstuk 2 tot en met 5 benaderd vanuit de bovenstaande inzichten: als informatieve, geografische ‘portretten’. Er is aandacht voor hun vorm en ontwerp, evenals de boodschappen die in hun decoraties besloten liggen. Zoals ik eerder vermeldde, bepalen vier specifieke decoratietypen de indeling van dit boek. Zo richt hoofdstuk 2 zich op versierde kaartranden met stadsgezichten en kostuumfiguren, decoraties die vaak samen rond kaarten van staten of gewesten werden aangebracht. In hoofdstuk 3 komen allegorische voorstellingen op wereldkaarten aan bod, waarin mythologische figuren werden ingezet als personificaties van de jaargetijden, de continenten of de vier elementen. Hoofdstuk 4 staat in het teken van de ‘Leo Belgicus’, een term die duidt op de geografische weergave van de Nederlanden in de vorm van een leeuw. De Leo Belgicus kan zowel als decoratietype als eigen cartografische vorm worden beschouwd, waarop geografie en decoratie direct in elkaar overlopen. Tot slot richt hoofdstuk 5 zich op cartouches, omlijste teksten en afbeeldingen die de Visschers onder meer versierden met hun beeldmerk, allegorieën en wapenschilden. Deze hoofdstukken bevatten ieder vijf à tien representatieve kaarten, waarvan de eerste dient als visuele introductie en uitvoeriger wordt behandeld. Gezamenlijk bieden ze een diepgaand inzicht in het Visscher-oeuvre, met het kunstzinnige aspect van hun werk als uitgangspunt.
11
Afbeelding 2 – Claes Jansz Visscher, Byrsa Amsterodamensis, 1612. 25,6 x 32,6 cm. Amsterdam, Rijksmuseum, RP-P-1880-A-3841.
voorbeeld van sociale mobiliteit binnen de zeventiende-eeuwse Republiek. Hoewel er niet veel bekend is over zijn voorouders, is het duidelijk dat zij niet tot de hogere standen behoorden en al meerdere generaties in en rondom Amsterdam woonden. Zijn grootmoeder van moederskant, Griete Pieters, bezat bijvoorbeeld een huis aan de Karnemelksteeg en Claes Jansz’ gelijknamige grootvader woonde op het ‘Eiland’, vlak buiten de westelijke stadsmuren. De meesten van hen lijken zich tot het calvinisme te hebben bekeerd, al bleef Claes Jansz’ andere grootmoeder Jannetgen Everts katholiek. Verder is het aannemelijk dat meerdere Visschers visser waren van beroep: zijn grootvader en achterneef bezaten beide een ‘waterschip’, dat zij vermoedelijk gebruikten om te vissen op de Zuiderzee
14 Leven en werk
en de vangst naar de vismarkt op de Dam te transporteren.24 Vissers hadden geen hoge status, maar zij genoten in het voormalige vissersdorp Amsterdam een goede reputatie als hardwerkende lieden die de basis legden voor de stedelijke rijkdom. Vader Jan Claesz, scheepstimmerman van beroep, en zijn enige zoon droegen hun achternaam dan ook met trots.25 Claes Jansz Visscher moet zich in zijn tienerjaren hebben aangesloten bij het Sint-Lucasgilde, maar de archieven van dit kunstenaarsgilde zijn verloren gegaan. Wie hem het lucratieve vak van etser en graveur leerde is dan ook onduidelijk, al werd zijn tekenstijl sterk beïnvloed door de eerdergenoemde David Vinckboons en hebben sommige kunsthistorici gesuggereerd dat hij bij hem in de leer ging.26 Claes Jansz verdiende tot
Afbeelding 3 – Claes Jansz Visscher, Huis ter Kleef, bij Haarlem, 1612.
10,3 x 15,8 cm. Amsterdam, Rijksmuseum, RP-P-1879-A-3473.
omstreeks 1610 veel geld met het etsen en ontwerpen van kaartdecoraties voor uitgevers als Blaeu en Pieter van den Keere. Dit stelde hem in staat om zich al op jonge leeftijd te richten op het uitgeverschap – vanaf 1607 gaf hij op kleine schaal prenten uit onder zijn eigen naam, in eerste instantie naar ontwerpen van andere kunstenaars. In mei 1609 kocht hij voor ruim drieduizend gulden een pand aan de noordzijde van de Nieuwezijds Kolk, waar hij zijn eerste eigen drukpersen neerzette. Hij noemde het ‘De Visscher’, naar zijn ouderlijk huis, en betrok het met zijn echtgenote Neel Floris (1588-1638).27 De twee waren op 9 oktober 1608 in het huwelijk getreden, waarmee Claes Jansz op vreugde van zijn ouders trouwde met iemand uit eigen omgeving.28 Al in mei 1611 verliet het stel de Nieuwezijds Kolk en kochten zij het grotere en veel duurdere pand Kalverstraat 9. ‘De Gulden Beurs’, zoals dit huis in 1611 heette, lag pal in het commerciële centrum van de stad, vlakbij de Dam en de recent gebouwde Beurs van Hendrick de Keyser (zie afbeelding 2, een ets door Visscher). Hun nieuwe huis werd omgedoopt tot ‘In de Visscher’, voorzien van het karakteristieke uithangbord en zou tot 1680 de hoofdvestiging van de uitgeverij blijven. Hier bouwde Claes Jansz geleidelijk een enorme verzameling op van eigen en overgekochte (tweedehands) koperplaten, voor het drukken van kaarten en prenten. Hij nam er gespecialiseerd personeel in dienst en vestigde er zijn winkelruimte.29
Hoewel Visscher in zijn eerste jaren als zelfstandig uitgever een aantal rijkversierde kaarten publiceerde, richtte hij zich in deze periode vooral op de prentkunst. Hij groeide zelfs uit tot een van Europa’s productiefste uitgevers op dit vlak en gaf duizenden prenten uit. Het grootste deel daarvan bestond uit bestaande gravures en werd gedrukt van tweedehands koperplaten, die hij onder andere in 1610 had verworven op een veiling van de boedel van Cornelis Claesz, een prominente uitgever en cartograaf die kort daarvoor was overleden.30 Ook nieuwe ontwerpen van kunstenaars als David Vinckboons en Jan van de Velde werden bij ‘In de Visscher’ geëtst of gegraveerd, gedrukt en verkocht. Claes Jansz’ prenten besloegen daardoor diverse onderwerpen, zoals Bijbelse of mythologische scènes, portretten van machthebbers, plattelands- en stadsgezichten en verbeelde spreekwoorden. Zelf ontwierp hij veelal stadsgezichten, nieuwsprenten van politieke gebeurtenissen en plattelandstaferelen, en met name binnen deze laatste categorie wordt hij gezien als invloedrijk.31 Met zijn succesvolle Plaisante Plaetsen – een serie etsen van het platteland rond Haarlem uit 1612 – droeg hij wezenlijk bij aan de grote populariteit van landschappen in de prent- en schilderkunst van de zeventiende eeuw. Een van deze etsen is te zien op afbeelding 3, een levendige tekening van een landweg, met op de achtergrond het kasteel Huis ter Kleef. Deze verwoeste burcht, een voormalig hoofdkwartier van de Spanjaarden, had een sterke patriottische waarde voor de Nederlandse opstande-
15
Afbeelding 8 – Claes Jansz Visscher, Amstelodamum Celebre Emporium Forma Plana, c. 1625. 46 x 55,5 cm. Amsterdam, Allard Pierson, HB-KZL 102-17-01B.
moeilijkheden. In 1622 werd hij ernstig ziek en liet hij een testament opstellen. Hij herstelde, maar veel van zijn kinderen overleefden hem niet en stierven op jonge leeftijd. Zijn vrouw Neel overleed in 1638, toen er nog zes van hun tien kinderen in leven waren. In 1652 waren alleen Aefgen (1611-1687), Grietje (1613-1669), Nicolaes (1618-1679) en Anna (1622-1684) nog in leven en zij verdeelden de erfenis.43 Claes Jansz werd begraven in de, inmiddels gesloopte, Nieuwezijds Kapel aan het Rokin. Zijn buurman Jan Six van Chandelier schreef voor hem het volgende grafschrift:
20 Leven en werk
Godsiende, met een sonnestraal Hoe beesigh Visschers konstigh staal Benyverde, om een landschaps print Te bootsen, afgedrukt met inkt Riep : vroome ziel kom naa omhoogh Bootseert hier, met een moedloos oogh Uw kaarten, naa myn Kooninghryk, Dat nergens schoonheit vindt gelyk Syn geest benieuwt, op dat gesicht, Verliet het lyf, en vloogh in ’t licht.44
Afbeelding 9 – Nicolaes Visscher I, Amstelodami Veteris Et Novissimae Urbis Accuratissima Delineatio, na 1662. 49 x 58 cm. Amsterdam, Allard Pierson, HB-KZL 102-01-01.
Nicolaes Visscher I (1618-1679) Na de dood van zijn vader nam Nicolaes Visscher I de leiding van het bedrijf op zich. Nicolaes was bovenal een uitgever, die zelf weinig gravures of etsen maakte en zich minder intensief met het ontwerp van zijn kaarten bemoeide dan Claes Jansz. Zijn werk berustte nadrukkelijker op de samenwerking met ambachtslieden en kunstenaars: een andere werkwijze die vaak tot vergelijkbare resultaten leidde.45 De bovenstaande kaart (afbeelding 9), opnieuw een indrukwekkende
Amsterdamse stadsplattegrond, werd in de jaren 1660 getekend door stadsarchitect Daniël Stalpaert en uitgegeven door Nicolaes. De kaart moest het ‘oude en nieuwe Amsterdam’ weergeven en, vergeleken met Claes Jansz’ kaart uit 1625 (afbeelding 8), is de groei van de haven en de nog onbebouwde grachtengordel duidelijk zichtbaar.46 Het nieuwe, monumentale stadhuis nam de plaats in van zijn middeleeuwse voorganger en in het noordoostelijke deel van de stad verrezen ‘s Lands Zeemagazijn (het huidige Scheepvaartmuseum) en het
21
maar in de vormgeving maakten zij verschillende keuzes die aansluiten bij tijdsgebonden stijlvoorkeuren binnen de Nederlandse cartografie.92 Daardoor is vaak in één oogopslag te zien wie welke kaart heeft uitgegeven. Nicolaes’ werk laat zich kenmerken door een gestructureerd en overzichtelijk ontwerp, terwijl Claes Jansz een grotere variatie aan decoratieve vormen toepaste. In zijn wereldkaarten combineerde hij vaak meerdere symbolische en informatieve thema’s, wat onder meer zichtbaar is op de in afbeelding 8 getoonde kaart, oorspronkelijk uitgegeven in 1638.93 Centraal in de boven- en onderranden van deze kaart plaatste Claes Jansz Visscher personificaties van de gangbare vier elementen (zie afbeelding 9 – een allegorie van het Luchtelement), gegroepeerd rond bijkaarten van de ‘Polus Arcticus’ en ‘Polus Antarcticus’. Deze poolkaarten zijn hier niet geografisch van aard, maar stellen de ruimte en de sterrenbeelden voor, geobserveerd vanaf beide polen. Een tweede allegorisch thema komt naar voren in de personificaties van de vier jaargetijden, afgebeeld aan de uiterste zijkanten van de twee wereldhalfronden (zie afbeelding 10 – de Herfst). Ook voor kostuumfiguren is op deze kaart plaats. Twaalf lokale figuren vertegenwoordigen verschillende regio’s en werelddelen, waaronder Europese staten, Groenland, China, Java, WestAfrika, Peru en de zuidpunt van Zuid-Amerika. Visschers kaart bevat daarmee zowel symbolische als realistisch ogende decoraties en is bijzonder rijk aan informatie. Net als in de kaartranden van veel land- en streekkaarten hebben we hier te maken met een ‘decoratieve legpuzzel’,94 opgebouwd uit talrijke samengevoegde, vaak gekopieerde, afbeeldingen. De Italiaanse figuren (‘Itali’, linksboven) zijn bijvoorbeeld vrijwel identiek aan de Romeinse burgers op Visschers eigen Tabula Italiae uit 1625 (zie pagina 28), terwijl hij de allegorische voorstellingen baseerde op ontwerpen van kunstenaar Hendrick Goltzius.95 Deze voorstellingen nemen betrekkelijk weinig ruimte in op de kaart, maar bevatten toch opvallende details. Zo is de personificatie van Lucht, rechts van de bovenste hemelkaart, afgebeeld met zijn gebruikelijke attributen: een roofvogel en een kameleon (afbeelding 9). Een ander voorbeeld is de belichaming van de Herfst, linksonder, die vermoedelijk de Romeinse god Bacchus voorstelt (afbeelding 10).96 Deze figuur bevindt zich in een wijngaard, waar hij de oogst met een ernstige blik inspecteert. Door de combinatie van allegorische figuren als deze, hemelkaarten en kostuumfiguren, is er binnen Visschers collage geen sprake van een dominant thema. Hij maakte gebruik van natuurfilosofische, astronomische en culturele voorstellingen om de aarde, de mens en zijn natuurlijke omgeving als samenhangend geheel weer te geven. Claes Jansz paste een soortgelijke collageachtige vormgeving toe op zijn Nova Totius Terrarum Orbis Geographica Ac Hydrographica Tabula uit 1637 (afbeelding 11), die opvalt door de kaartprojectie op één plat vlak (Mercatorprojectie).97 Rondom worden opnieuw verschillende decoraties gecombineerd, maar vergeleken met het vorige voorbeeld komt hier
40 Symbolische voorstellingen op wereldkaarten
9
Afbeelding 9 en 10 – Uitsneden: Orbis Terrarum Typus De Integro Multis In locis Emendatus, 1652.
een duidelijker hoofdonderwerp naar voren. De decoratieve compositie staat grotendeels in het teken van de continenten Europa, Azië, Afrika en Amerika en benadrukt Europa’s dominante positie in de wereld. Visscher bracht onder meer ruiterportretten van Romeinse keizers aan in de boven- en onderranden, die naar de macht en rijke geschiedenis van de Europese beschaving verwijzen. Eurocentrisme en koloniaal gedachtegoed komen daarnaast tot uiting in de hoekvoorstel-
Afbeelding 11 – Claes Jansz Visscher, Nova Totius Terrarum
Orbis Geographica Ac Hydrographica Tabula, 1652 (oorspronkelijke uitgave 1637). 45 x 54,5 cm. David Rumsey Historical Map Collection.
lingen. In deze etsen, ontleend aan prenten naar ontwerp van de zestiende-eeuwse kunstenaar Maerten de Vos, worden de continenten gepersonifieerd door een viertal vrouwfiguren.98 Rechtsboven zien we Azië, afgebeeld met een kameel en een wierookvat, gehuld in sierlijke kleding als teken van haar rijkdom. Afrika en Amerika worden daarentegen als naakt en eenvoudiger voorgesteld (links- en rechtsonder). Linksboven verschijnt Europa. Zij draagt een wijnrank, een kroon en een
scepter, symbolen voor de vruchtbaarheid van de Europese bodem en haar vermeende heerschappij over andere werelddelen.99 Relatief vroeg in zijn carrière vervaardigde Claes Jansz Visscher zijn meest visueel complexe kaarten, waaronder de Wereldkaart in twee halfronden uit 1617 (afbeelding 12). Op deze wandkaart – zowel de grootste als de oudste wereldkaart binnen dit hoofdstuk – maakte Visscher gebruik van ruim
41
Colofon DE FAMILIE VISSCHER
Tussen kunst en kaart is deel 5 in de reeks Kaarthistorie. De reeks staat onder redactie van Marissa Griffioen, djoeke van Netten, Anne-Rieke van Schaik, Martijn Storms en Bram Vannieuwenhuyze. uitgave WBOOKS, Zwolle info@wbooks.com www.wbooks.com dit boek verschijnt in samenwerking met: Stichting Explokart, verbonden aan het Allard Pierson en de Universiteit van Amsterdam www.explokart.nl www.allardpierson.nl tekst Jolan Lammertink redactie Marissa Griffioen, djoeke van Netten en Reinder Storm vormgeving A10Design (Albertine Dijkema) Dit boek kwam mede tot stand dankzij de financiële steun van: Hendrik Muller Fonds Stichting Constantijn van Nispen Fonds
© 2026 WBOOKS Zwolle / de auteur Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISACorganisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2025.
ISBN 978 94 625 8796 0 NUR 680 cover Nicolaes Visscher I, Orbis Terrarum Nova Et Accuratissima Tabula, na 1677. 50 x 62 cm. Amsterdam, Allard Pierson, HB-KZL I 6 A 1.
Stichting Explokart
80
schutbladen voor Nicolaes Visscher I, Exacta Hollandiae Tabula, ca. 1670. 153 x 199 cm. Amsterdam, Allard Pierson, HB-KZL W.X. 008. achter Claes Jansz Visscher, Kaarte vande Buyckslooter, Broecker ende Belmer meeren in Water-land, na 1628. 26,9 x 47,2 cm. Amsterdam, Rijksmuseum, RP-P-AO-7bis-22-2.