Skip to main content

Daniel Marot_NL_LR_bladerpdf

Page 1

Dit boek werpt nieuw licht op het baanbrekende en veelzijdige oeuvre van Daniel Marot, vormgever van internationale faam naar wie tot op heden verrassend weinig diepgaand onderzoek is verricht. Talrijke nieuwe gegevens en inzichten, aangevuld met vele nooit eerder gepubliceerde tekeningen, prenten en objecten, maken het boek tot een belangrijke nieuwe bijdrage aan de kennis van deze invloedrijke ontwerper.

Daniel Marot

liefst 36 paleizen, kastelen en buitenplaatsen besproken waarvoor hij ont­werpen heeft gemaakt, zowel in Nederland als daarbuiten, evenals 22 locaties waaraan hij mogelijk heeft bijgedragen. Hiernaast wordt ook aandacht besteed aan het oeuvre van zijn zoon Jacob Marot, die tot nu toe buiten de schijn­werpers is gebleven.

ontwerper voor paleizen, k astelen en buitenpla atsen

De uit Parijs afkomstige ontwerper en architect Daniel Marot (1661-1752) maakte grote naam met zijn werkzaamheden in de Republiek en Engeland. Als geen ander wist hij de Franse vormentaal van het hof van Lodewijk XIV toe te passen in zijn ontwerpen voor paleizen, kastelen en buitenplaatsen. Hij ontwierp exterieurs, interieurs, individuele objecten en tuinen, waarbij hij soms ook de uitvoering overzag. Marot’s voornaamste opdrachtgevers waren koningstadhouder Willem III en koningin Mary II. Daarnaast werkte hij voor leden van de familie Nassau-Dietz, edelen uit de hofkring, leden van de invloedrijke familie Van Wassenaer en vermogende patriciërs. In dit boek komen Daniel Marot’s levensloop, carrière en familierelaties uitgebreid aan bod. Er worden maar

Daniel Marot ontwerper voor paleizen, kastelen en buitenpla atsen


Inhoud

Voorwoord 7 Inleiding 11

Een talentvolle immigrant uit Parijs 17 Een artistieke dynastie 35

Opdrachten van de familie Van Wassenaer 349 Twickel 355 Duivenvoorde 363 Zuidwijk 375 Huis Van Wassenaer Obdam 383 Rosenburg 399 Watervliet (Zeeland) 407

Een statige wereld op papier 49 Andere opdrachtgevers met grootse ambities 415 Grenzeloos veelzijdig 59 Opdrachten van de stadhouderlijke families 95 Honselaarsdijk 107 Slot Zeist 111 Het Loo 119 Hampton Court Palace 143 Kensington Palace 169 Zuylestein 177 Oranjewoud 185 Oranienstein 193 Stadhouderlijk Hof, Leeuwarden 207 Huis ten Bosch 217

Opdrachten uit de hofkring 237 Montagu House 243 Boughton House 253 Ditton Park 259 Petworth House 263 Clingendael 275 Het Nijenhuis 293 Huis De Voorst 301 ’t Velde 323 Zorgvliet 327 Rosendael 333

Watervliet (Noord-Holland) 423 Heemstede 429 Boom en Bosch 437 Nijevelt 447 Turinetti di Priero 453 Elsenburg 459 Het Klooster 469 Abtspoel 477 Valkenheining 485 Meer en Berg 489

Jacob Marot, tuinontwerper en architect 499 Groot Terhorne 507 Haagvliet 513 Ter Horst 517 Rhederoord 523 Slot Zuylen 529

Daniel Marot of niet? 535 Waarschijnlijk betrokken, maar bewijs ontbreekt 537 Betrokkenheid gesuggereerd, maar onwaarschijnlijk 551 Ten onterechte gesuggereerd 558 Opschriften prenten, tekeningen en documenten 565 Noten 575 Literatuur 613 Registers – Persoonsnamen, Geografische namen 627 Met dank aan 635 Afbeeldingsverantwoording 636 Colofon 638


6 Jacob Gole, naar een schilderij van Jacques Parmentier, portret van Daniel Marot, circa 1702-1710, gravure

16


Een talentvolle immigrant uit Parijs

D

aniel Marot was een man met veel aanzien, zo wordt direct duidelijk uit zijn statige portret (afb. 6).1 Op deze prent, gemaakt door zijn neef en zwager Jacob Gole (1665-1724) naar een verloren gegaan schilderij van Jacques Parmentier (1657-1730), is een man van middelbare leeftijd verbeeld. Marot draagt hier een allongepruik: een lang, krullend pruiktype van Franse oorsprong dat modieus was onder de welgestelden van de vroege achttiende eeuw.2 Het portret heeft een strakke ovale lijst die wordt omringd door draperieën en is geplaatst op een basement. Een cartouche toont de naam van de geportretteerde, met daaronder de tekst ‘Architecte du feu roy d’Angleterre Guillaume III’ [‘Architect van wijlen koning van Engeland Willem III’]. Dit portret toont aan dat Marot niet zomaar een ambachtsman was – door zijn dienstbetrekking aan het hof van koning-stadhouder Willem III en koningin Mary II had hij een hoge maatschappelijke status weten te bemachtigen. Maar hoe heeft Marot, die nog maar kort daarvoor als onbekende kunstenaar vanuit Frankrijk naar de Republiek was gekomen, deze positie kunnen bereiken? Om deze vraag te beantwoorden gaat de aandacht naar Parijs, de stad waar Marot is geboren en is opgeleid tot graveur en ontwerper.

De Parijse leertijd In 1661, het geboortejaar van Daniel Marot, kreeg koning Lodewijk XIV (1636-1715) de absolute macht over Frankrijk.3 Vrijwel direct ging hij van start met een enorm bouwprogramma, waarbij hij onder meer het Louvre en het Paleis van Versailles compleet transformeerde tot indrukwekkende residenties die pasten bij zijn onbegrensde autoriteit. Het waren ambitieuze bouwprojecten, die volledig waren gericht op representatie en uiterlijk vertoon. Door middel van kunst en architectuur wilde Lodewijk XIV uitstralen dat hij de machtigste vorst van zijn tijd was. Aan zijn hof werd daartoe onder meer een nieuwe, uiterst decoratieve vormentaal ontwikkeld. De impact van deze vernieuwende Franse hofstijl was zó groot dat deze al snel de landsgrenzen passeerde en de toon zou gaan zetten in verschillende andere WestEuropese landen.

Bij de uitvoering van de ambitieuze bouwprojecten van de Franse koning waren talloze vaklieden betrokken. Eén van hen was Jean Marot (1619-1679), de vader van Daniel Marot. Hij was in Parijs als architect en graveur werkzaam en is tegenwoordig met name bekend om zijn omvangrijke prentwerk van contemporaine Franse architectuur. 4 De meeste van zijn prenten zijn uitgebracht in twee gebonden publicaties die bekend staan als Le Petit Marot en Le Grand Marot.5 Jean Marot’s uitgevoerde architectuurprojecten lijken zich te beperken tot de Parijse hôtels Monceaux en Mortemart.6 Ook was hij de ontwerper van de grotto’s in enkele appartementen van het Château de Saint-Germain-en-Laye, gelegen ten westen van Parijs, waarvoor hij in 1669 en 1670 diverse betalingen ontving.7 Verschillende ambitieuze ontwerpen die hij leverde voor onder meer het Louvre zijn nooit gerealiseerd.

een ta l en t vol l e i m m igr a n t u i t pa r i js

17


17 Daniel Marot, ontwerp voor de façade en plattegrond van drie Amsterdamse huizen, circa 1703-1716, ets uit: Nouveaux Livre de Batiments de Differentes Penséez

nieuwing van de Trêveszaal en de daarnaast gelegen Statenzaal – de belangrijkste vergaderruimtes van de Staten-Generaal op het Haagse Binnenhof.68 Mogelijk was deze opdracht, die hij uitvoerde naast zijn aanstelling aan het hof van Willem III, de reden waarom hij naar de Republiek is teruggekeerd. Marot leverde hiervoor ontwerpen tot op de kleinste details, zo blijkt uit een drietal door hem gesigneerde tekeningen, gedateerd 13 juli 1697 (afb. 15).69 Deze verbeelden enkele veldslagen die de schilder Jan Hendrik Brandon (1660-1714) nauwgezet heeft gekopieerd in de achtergrondtaferelen van de portretten van de stadhouders Willem de Zwijger, Maurits en Frederik Hendrik in de Trêveszaal. Het indrukwekkende resultaat van de vernieuwing van deze vertrekken, die plaatsvond

30

een ta l en t vol l e i m m igr a n t u i t pa r i js

gedurende de jaren 1696-1697, is hier nog altijd te zien (afb. 234). Marot heeft zijn imposante ontwerp voor de Trêveszaal bovendien op prent verbeeld (afb. 201). De Staten-Generaal schakelden Marot hierna nog ten minste drie keer in. In 1702 en 1713 leverde hij het ontwerp van de decoraties van twee vuurwerkshows op de Hofvijver, georganiseerd ter ere van verschillende militaire overwinningen (afb. 16).70 Ook heeft Marot in 1728 nog ontwerpen geleverd voor 25 stoelen voor een van de vergaderruimtes van de Staten-Generaal. Een andere grote opdracht waaraan Marot zich direct na zijn terugkomst uit Engeland toewijdde was de tuin- en interieurdecoratie van Huis De Voorst – het nieuw gebouwde huis van Arnold Joost van Keppel, graaf van Albemarle (1669-1718), die na Hans


18 Daniel Marot, plafondontwerp voor het Haagse huis van François Fagel, 1707-1710, pen in zwarte inkt, gewassen in grijs, geel, rood en groen

Willem Bentinck gold als de belangrijkste vertrouweling van de koning-stadhouder (blz. 301).

Een levenslang vorstelijk salaris Ondanks zijn vele werkzaamheden voor Willem en Mary zijn er in het archief van de Nassause Domeinraad (het bestuurscollege dat het beheer had over de domeinen van de familie Van Oranje-Nassau) weinig betalingen aan Daniel Marot terug te vinden. Hoogstwaarschijnlijk stonden er allerlei relevante gegevens genoteerd in de rekeningenboeken uit de periode 1683-1701, die helaas niet bewaard zijn gebleven.71 Slechts de eerdergenoemde brief van 21 maart 1698 van Caspar Frederick Henning aan de Nassause Domeinraad over Marot’s tuinontwerp voor

Hampton Court Palace geeft blijk van een directe betaling aan Marot. Het gebrek aan archivalia is te verklaren uit het feit dat het stadhouderlijk hof op 6 september 1698 vaststelde dat Marot een jaarlijks pensioen zou ontvangen van negenhonderd gulden per jaar.72 Deze regeling zou met terugwerkende kracht ingaan op 1 januari 1698 en zou per halfjaar worden uitbetaald. In de ordonnantiën van de Nassause Domeinraad op 24 oktober 1702 wordt bovendien vermeld dat Marot een kwartjaarlijks traktement (salaris) kreeg van 225 gulden. Zijn salaris en pensioen samen leverden hem uiteindelijk dus 1800 gulden per jaar op. De hoogte van Marot’s inkomen wordt bevestigd door de kunstenaarsbiograaf Jacob Campo Weyerman (1677-1747) in het postuum uitgebrachte vier-

een ta l en t vol l e i m m igr a n t u i t pa r i js

31


van Philips van Hessen-Philippsthal (1655-1721) (afb. 516), Menno baron van Coehoorn (1641-1704) (blz. 52) en Johan van Welderen (1660-1724)(blz. 563).93 Deze personen, of hun familieleden, zouden voor hun stadshuizen of buitenplaatsen eveneens een beroep kunnen hebben gedaan op Marot’s ontwerpkwaliteiten. De veronderstelling is dan ook zeker gerechtvaardigd dat Marot’s bijdrage aan de Nederlandse stadshuizen en buitenplaatsen veel groter was dan tot op heden bekend is. Een speciale plaats in Marot’s loopbaan wordt ingenomen door zijn werkzaamheden voor verschillende leden van de Friese stadhouderlijke familie.94 Deze familietak was de belangrijkste erfgenaam van de kinderloos overleden Willem III, aangezien daarna maar liefst drie leden achtereenvolgens tot stadhouder werden benoemd. In de jaren na het overlijden van de koning-stadhouder werkte Marot aan een aantal projecten voor Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau (1666-1726), haar kinderen Johan Willem Friso (1687-1711) en Sophia Hedwig (1690-1734), haar schoondochter Maria Louise van Hessen-Kassel (1688-1765) en haar kleinzoon Willem Carel Hendrik Friso, beter bekend als stadhouder Willem IV (1711-1751). In hun opdracht heeft hij ontwerpen geleverd voor het nieuwe slot Oranjewoud nabij Heerenveen (blz. 185), het Stadhouderlijk Hof te Leeuwarden (blz. 207), de Duitse kastelen Oranienstein in Diez (blz. 193) en Schwerin (blz. 103-104), evenals Huis ten Bosch in Den Haag (blz. 217). Het feit dat deze leden van de Friese Nassaus enkele decennia lang een beroep deden op Marot voor de vormgeving en inrichting van hun huizen had ongetwijfeld mede te maken met zijn levenslange dienstverband bij de stadhouderlijke familie. Hen­riëtte Amalia was immers degene die er in 1703 voor had gezorgd dat het door de koning-stadhouder vastgestelde pensioen tot aan Marot’s overlijden zou worden voortgezet.

34

een ta l en t vol l e i m m igr a n t u i t pa r i js

Daniel Marot overleed op 4 juni 1752 op zeer hoge leeftijd: hij is zo’n 91 jaar oud geworden.95 Tien dagen na zijn overlijden kreeg hij zijn laatste rustplaats in het hoogkoor van de Grote Kerk in Den Haag. Hij werd begraven tussen diverse leden van de Haagse elite, de sociale klasse waarvoor hij talrijke opdrachten had uitgevoerd.96 Met zijn overlijden kwam er een einde aan zijn lange carrière, waarin hij talloze ontwerpen heeft geleverd voor paleizen, kastelen en buitenplaatsen, stadshuizen, religieuze en bestuurlijke gebouwen, evenals een breed scala aan andere ontwerpen voor kunstnijverheidsobjecten alsook rijtuigen, een trekjacht en enkele vuurwerkspektakels. Geen enkele andere ontwerper in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was zo breed inzetbaar en heeft zo’n divers scala aan ontwerpen op zijn naam staan. Overigens waren er natuurlijk ook personen die minder te spreken waren over Marot’s ontwerpen. In een uniek handgeschreven, ongedateerd versje wordt onverbloemd de spot gedreven met zijn ontwerp voor het stadswapen van Haarlem – een sprekend voorbeeld dat laat zien dat niet iedereen zat te wachten op de vernieuwende stijl van Marot:

Heeft dapperheijd ’t geweld verwonnen, Als Haarlems wapenschilds devijs Vermeld, heeft sig *M….. versonnen, Wanneer op sijne uijtheemsele wijs tGeweld uijt onkunde off uijt nijd Sijn gat veegd aan de dapperheijd. Wierd Haarlems wapenschild weleer, Vercierd van Keijsers en Prelaaten, Nu roofd M….. het al sijn eer, De reprateur van s’Heeren straaten Sijn Leeuwen veegen nu haar gat Aan’t wapen van deese oude stad.97

*Marot Architect


Een artistieke dynastie

D

Richard Harmanni

aniel Marot maakte deel uit van een fascinerend netwerk van familierelaties. Dit geldt zowel voor zijn eigen familie, als die van de aangetrouwde in Parijs opererende families Garbrand(t) en Gole wier oorsprong eveneens in de Republiek lag. M.D. Ozinga vermoedde in 1938 al wel een familierelatie van Daniel Marot met de beroemde Parijse meubelmaker Pierre Gole, maar kon dit, door de slechte toegang tot de archiefbronnen, op dat moment nog niet hard maken.1 Ruim zeventig jaar later bevestigde Th.H. Lunsingh Scheurleer de Nederlandse herkomst van de familie Gole en gaf ook meer duidelijkheid over de onderlinge verwantschap met de familie Garbrand.2 Een studie uit 2015 naar prentmaker Jean Marot, de vader van Daniel, bracht diverse finesses aan in de beschikbare gegevens over de familie Marot.3 Helaas wordt genealogisch onderzoek naar deze families bemoeilijkt, omdat bij de brand in het Parijse stadhuis tijdens de Commune in 1871 de doop-, trouw- en begraafgegevens van vooral de hugenoten verloren zijn gegaan. Sindsdien zijn alleen nog de extracten hiervan voorhanden die eerder waren opgemaakt, terwijl van sommige personen slechts enkele gepubliceerde gegevens voorhanden zijn.4 Andere complicerende factoren zijn het gebruik van dezelfde namen en het gegeven dat enkele familieleden afwisselend voor lange of korte tijd in Engeland verbleven.

Desalniettemin is het mogelijk om door bovengenoemde onderzoeken, gecombineerd met andere deelstudies en aangevuld met genealogisch onderzoek in Nederland, inzicht te geven in de familierelaties van Daniel Marot (blz. 44-45).5 Deze familiestamboom toont enkele nauw verweven artistieke families die woonachtig waren in de Republiek, Frankrijk en Engeland. Opmerkelijk is het aantal familieleden dat artistieke beroepen uitoefende als meubelmakers, architecten, schilders, tekenaars en prentmakers. Daarnaast werden huwelijken gesloten met goud- en zilversmeden of hun dochters.

De familie Marot De grootvader van Daniel Marot, de vóór 1658 overleden Girard Marot, was als schrijnwerker werkzaam in Parijs en hing het protestantse geloof aan.6 Uit zijn huwelijk met Esther Aldrian zijn ten minste drie zonen voortgekomen. De oudste zoon Salomon (1614-1647) was kunstschil-

der, van wie helaas geen werken bekend zijn. Er zijn geen gegevens beschikbaar die aantonen dat hij getrouwd was of dat hij kinderen had. De tweede zoon was Jean, de vader van Daniel Marot. De jongste van de drie was Jacques, van wie niet meer bekend is dan dat hij in 1621 ter wereld kwam. Hij is vermoedelijk jong gestorven. Nadat vader Girard Marot weduwnaar was geworden, hertrouwde hij met Mathurine Vallière. Uit dit huwelijk werd nog een zoon geboren, te weten Jean-Baptiste Marot (1632-1667). Deze kreeg een opleiding als kunstschilder. Tijdens deze opleiding werd hij in 1654 voor een jaar geschorst van de Académie omdat hij ruzie had gemaakt en de lessen had geïnterrumpeerd. Desalniettemin wist hij zich op te werken tot peintre du roi. Ondanks deze prominente positie is er nauwelijks werk van hem bekend, alleen een gravure van Jean Le Blond I naar een door hem geschilderde Sainte Famille (afb. 19). Dit tafereel is gevat in een grote omlijsting in de vorm van een schouwmantel,

een a rt ist i ek e dy na st i e

35


55 Daniel Marot, ontwerp voor een vestibule met een illusionistisch plafond en een aangrenzende galerij, 1687-1702, ets, titelprent van Nouveaux Livre de Pintures de Salles et d’Escalliers

Van trappenhuizen tot schouwpartijen Daniel Marot wordt als interieurontwerper met ten minste 25 paleizen, kastelen en buitenplaatsen in verband gebracht. Ook hierbij kon zijn bijdrage aanzienlijk verschillen: bij het ene project leverde hij het ontwerp voor enkele losse elementen, terwijl hij bij andere projecten verantwoordelijk was voor de vernieuwing van het gehele interieur en daarvoor een groot aantal verschillende ontwerpen leverde. Een dergelijke rol had hij bij de verbouwing van het huis van Johan Hendrik graaf van Wassenaer Obdam in Den Haag en mogelijk ook bij de bouw van het nieuwe slot Oranjewoud nabij Heerenveen. Bij het merendeel van de projecten droeg Marot echter niet de volledige verantwoordelijkheid zoals bij de zojuist genoemde locaties, maar bleef zijn rol beperkt tot de vormgeving en inrichting van één of enkele vertrek-

78

gr enz el o o s v eel zi j dig

ken. Vaak betrof dit de meest representatieve ruimtes, zoals de ontvangstzaal, het trappenhuis, een kabinet of een geheel appartement. Dit is het geval bij ten minste veertien locaties: Honselaarsdijk, Slot Zeist, Het Loo, de Water Gallery van Hampton Court Palace, Zuylestein, het Stadhouderlijk Hof te Leeuwarden, Oranienstein, Huis ten Bosch, Petworth House, De Voorst, ’t Velde, Het Nijenhuis, Duivenvoorde en Heemstede. Verder leverde Marot voor een aantal locaties ontwerpen voor losse onderdelen van het interieur. Deze liepen onderling erg uiteen: voor Montagu House lijkt hij verantwoordelijk te zijn geweest voor de ontwerptekeningen van de schilderingen die dienden ter decoratie van een kabinet en voor het interieur van kasteel Rosendael ontwierp hij een grote marmeren wandfontein en een corresponderend houten buffet. Ook bij Hampton Court Palace, Kensington Palace, Boughton House, Ditton Park, Twickel en


56 Daniel Marot, ontwerp voor een schouwpartij, voor maart 1702, ets, titelprent van Nouvelles Cheminées

Meer en Berg wordt Marot in verband gebracht met enkele losse meubelen in het interieur. Een groot aantal ontwerpen in Marot’s omvangrijke prentenoeuvre is voor de decoratie van interieurs. Zes van zijn prenten tonen een overzicht van een volledig interieur (afb. 55).47 Uit de opschriften blijkt dat twee daarvan interieurs van Het Loo betreffen (afb. 100 en 104). In het Nouveaux Livre de Pintures de Salles et d’Escalliers zijn, naast die van Het Loo, Marot’s ontwerpen te vinden voor de beschilderde trappenhuizen van Slot Zeist (afb. 85) en Huis De Voorst (afb. 276 en 277). Drie livres van

elk zes prenten verbeelden verschillende ontwerpen voor plafonds en een drietal andere livres met hetzelfde aantal prenten bevat ontwerpen voor schouwpartijen. Verder publiceerde Marot het Nouveaux Livre de Taleaux de Portes, et cheminée utiles aux Peintres Enfloeurs, met daarin zes prenten die samen maar liefst zeventien ontwerpen tellen voor wanddecoraties en bovendeurstukken. Zijn Nouveau Livre de Serrurie bevat, naast de ontwerpen voor een viertal monumentale ijzeren poorten, ook ontwerpen voor een zestal trapleuningen en een drietal balkonhekken. Op verschillende andere

gr enz el o o s v eel zi j dig

79


101 Ontwerp (deels) van Daniel Marot, de Grote Zaal op de eerste verdieping, 1693 (foto uit 2011)

onmogelijke constructie, maar het zorgt hier wel voor een indrukwekkend effect. Het verdiepte middendeel is voorzien van verschillende soorten bloemen, waaronder narcissen, papavers, amaranten, koolrozen en lelies. Deze zijn aangebracht door de bloemschilder Johannes Lotyn (1618-1695), die ook verantwoordelijk was voor andere bloemschilderingen, zoals die van de bovendeurstukken in de Nieuwe Eetzaal en mogelijk ook die op de wanddecoratie van het trappenhuis.59 De hoofdschilder van het trappenhuis, Robert Duval, zou verantwoordelijk kunnen zijn geweest voor de overige schilderingen van het plafond van de Grote Zaal. Het algehele ontwerp doet denken aan andere plafonds van Marot met een vergelijkbare opzet. Met name de balustrade, gedecoreerd met vazen en draperieën, komt op veel van Marot’s plafondontwerpen voor. Het ontwerp van de bovendeurstukken in het vertrek zal ook van Marot afkomstig zijn geweest, net als het schouwstuk. Dit is gemonteerd op een latere schouw uit 1897 die is voorzien van een zeventiende-eeuws marmeren reliëf.60 De linnen behangsels op de wanden met geschilderde voorstellingen in een arcadisch landschap zijn in het

132 op dr ac h t en va n de sta dhou der l i j k e fa m i l i es

voorjaar van 1693 aangebracht. Op 21 april 1693 schreef Huygens namelijk: ‘De Con[ing] was vrundelyck ende liet mij de nieuwe schilderijen in de boven-sale en op de trappen sien.’61 De schilder was Johannes Glauber (16461726), die voor de figuren assistentie kreeg van een lid van de familie De Lairesse. Mogelijk was dit een van de zonen van de befaamde Gerard de Lairesse (1640-1711): Abraham (1666-1726) of Johannes (1673-1716). De schilderingen zijn gevat in een houten betimmering met pilasters. Het is de vraag in hoeverre Marot verantwoordelijk was voor het ontwerp van deze betimmering, die in de gehele rondte van de zaal is aangebracht.62 De algehele opzet heeft een overwegend Hollands karakter. Het lijkt er dan ook op dat deze betimmering grotendeels is aangebracht tijdens de eerste decoratiefase van Het Loo, mogelijk naar ontwerp van Jacob Roman. Ondanks de latere verhoging van het plafond wilde men deze betimmering blijkbaar behouden, want na deze ingreep werd aan het bestaande ontwerp slechts een nieuwe bovenste zone toegevoegd. Dit heeft geresulteerd in een wat onzuiver en gekunsteld geheel, waarbij de wanddecoratie nog wordt vervolgd bóven de kroonlijst en de decoratie in de hoeken boven-


102 Ontwerp van Daniel Marot, bloemschilderingen door Johannes Lotyn, overige schilderingen mogelijk door Robert Duval, het plafond van de Grote Zaal, 1693

dien op een onnatuurlijke manier wordt afgesneden. Deze uitvoering reflecteert zeker niet de ontwerpersgeest van Marot, wiens stijl juist wordt gekenmerkt door een zuivere en harmonische afwerking. Tegelijkertijd maakte Marot in zijn interieurontwerpen wel regelmatig gebruik van een vergelijkbare pilasterwand. Tijdens de restauratie van 2019-2022 werd vastgesteld dat de Ionische kapitelen oorspronkelijk waren gedecoreerd met uit de voluten spruitende trosjes, wat eveneens op veel van Marot’s ontwerpen voorkomt. Het is daarom mogelijk dat Marot de bestaande betimmering heeft voorzien van enkele kleinere toevoegingen zoals deze. Het originele ontwerp ervan zal echter zeker het werk van anderen zijn geweest. Een derde ruimte in Het Loo waarvoor Marot ontwerpen leverde, is de Nieuwe Eetzaal (afb. 103). In tegenstelling tot de twee voorgaande vertrekken bevond deze zich in een van de recentelijk gebouwde paviljoens tegen het corps de logis.63 Het vertrek was dus geheel nieuw. Marot heeft de eetzaal op een van zijn prenten verbeeld (afb. 104).64 Een opvallend decoratief element is de sculptuur van twee zittende figuren die een tuinvaas flankeren tegen de wand achterin de zaal. Deze typerende compositie paste Marot regelmatig toe. Op een van de wanden van de nabijgelegen vestibule is een ruwe pleisterlaag aangetroffen waarop de afdruk van een verwijderde beeldpartij te zien is.65 Opvallend genoeg komen de contouren hiervan precies overeen met die van de sculp-

tuur in de Nieuwe Eetzaal. Mogelijk bevatte de vestibule oorspronkelijk een identieke beeldenpartij, die samen met de beelden in de eetzaal een eenheid vormde. Het lijkt echter aannemelijker dat de sculptuur van de eetzaal een tijd in de vestibule heeft gestaan. Aangezien de beelden van terracotta zijn gemaakt, is het geheel immers relatief makkelijk te verplaatsen. Vóór de sculptuur op Marot’s prent van de Nieuwe Eetzaal is een pronkbuffet geplaatst, met daaronder een koelvat voor flessen wijn.66 In de eetzaal stond ook een grote ovale tafel waaromheen zestien ‘Engelse’ stoelen waren geplaatst met, op een centrale plaats, de met rood fluweel beklede armstoel van de koning-stadhouder.67 Deze tafel zal Marot ten behoeve van het overzicht op de prent hebben weggelaten. De ruimte wordt onderbroken door een balustrade met een doorgang in het midden, waarmee het eetgedeelte van het buffet­gedeelte wordt gescheiden. Marot was een van de eersten die een dergelijk fenomeen in een interieur op een prent verbeeldde.68 Op elk gedeelte van de balustrade staat een zuil en een halfzuil (op de prent zijn dit pilasters). Qua decoratie corresponderen deze met de pilasters tegen de wanden van het vertrek, die zijn voorzien van de voor Marot kenmerkende horizontale banden en de kapiteel­voluten met afhangende trosjes. De prent toont een cassetteplafond met verschillende compartimenten van een wisselend formaat, waarvan de middelste compartimenten illusionistisch zijn beschilderd met een zicht in de hemel.69 Links op de prent is tussen de twee vensters een grote spiegel met waarschijnlijk een

h et l o o

133


Hampton Court Palace

N

a hun gezamenlijke bestijging van de Engelse troon in 1689 kregen Willem III en Mary II Hampton Court Palace tot hun beschikking.1 Ondanks het monumentale karakter van dit enorme Tudorpaleis, gelegen aan de Theems bij Londen, was het koninklijk paar aanvankelijk allesbehalve enthousiast over hun nieuwe residentie. Deze stond namelijk in groot contrast met hun relatief kleine maar moderne en overzichtelijke huizen in de Republiek.

114 Hampton Court Palace, gezien vanuit het oosten

144 op dr ac h t en va n de sta dhou der l i j k e fa m i l i es


In een brief van 5 maart 1689 aan Agnes van Wassenaer Obdam schreef Mary: ‘Je suis présentement à la campagne, à un lieu qui a esté fort négligé, il est à environ quatre lieues de Londres et l’air y est fort bon; mais […] il y manque beaucoup des commodités de Dieren (quoique la maison a quatre ou cinc cent chambres) […].’ [‘Momenteel ben ik in een omgeving buiten de stad op een plek die erg verwaarloosd is, het ligt op zo’n vier mijl van Londen en de lucht is hier erg goed; maar […] het mist veel van de gemakken van Dieren (ook al heeft het huis vier- of vijfhonderd kamers)’].2 Toch wilden Willem en Mary van deze plek hun meest prominente residentie maken. De vuile lucht van de Londense binnenstad zorgde bij Willem voor hevige astmatische klachten, die in de omgeving van het afgelegen Hampton Court aanzienlijk verminderden. In een eigentijds verslag van Gilbert Burnet (1643-1715), kapelaan van de koning-stadhouder, is te lezen: ‘The king found the air of Hampton-Court agreed so well with him, that he resolved to live the greatest part of the year there. But that palace was so very old built, and so irregular, that a design was formed of raising new buildings there, for the king’s and queen’s apartments.’3 In mei 1689, een maand na de kroning van Willem en Mary, startte de modernisering van Hampton Court Palace. Aanzienlijke delen van het paleis ondergingen hierbij een transformatie. Architect Christopher Wren (1632-1723) kreeg de opdracht om delen van het oude paleis uit de tijd van Hendrik VIII en kardinaal Wolsey, de initiatiefnemer voor de eerste grote verbouwing, te renoveren en nieuwe delen toe te voegen. 4 Wren had een grote rol gespeeld tijdens de kroning van Willem en Mary in Westminster Abbey, waarbij hij verantwoordelijk was geweest voor de aankleding van de kerk. Op dat moment had Wren al een lange carrière als koninklijk architect achter de rug. In 1667 was hij door koning Charles II in een belangrijke adviserende rol aangesteld bij de herbouw van Londen na de Great Fire van 1666. Bovendien kreeg hij een jaar later de rol van Surveyor-­General of the King’s Works, een functie die hij tot 1718 zou vervullen. Dit betekende dat hij de leiding had over de Office of Works – de organisatie die verantwoordelijk was voor de koninklijke gebouwen van Groot-Brittannië. Ondanks deze ervaringen was het niet vanzelfsprekend dat Wren

ook door Willem en Mary als koninklijk architect zou worden aangesteld: veel van dergelijke hoge functies gaven zij namelijk aan vaklieden uit de Republiek. Toch wist Wren in de smaak te vallen bij Willem en met name bij Mary, die zelf intensief betrokken was bij de verbouwing en tuinaanleg van Hampton Court Palace.5 Christopher Wrens zoon (eveneens Christopher genaamd) schreef in zijn Parentalia, waarin hij verslag doet van zijn vaders werkzaamheden, over koningin Mary: ‘Upon observing the pleasant Situation of the Palace… [she] proposed a proper Improvement with Building and Gardening, and pleased herself from time to time, in examining and surveying the Drawings, Contrivances, and whole Progress of the Works, and to give thereon her own Judgement, which was exquisite; for there were few Arts, or Sciences, in which her Majesty had not only an elegant Taste, but a knowledge much superior to any of her Sex.’6 Nog tijdens de bouw werd er in het paleis een tijdelijk appartement voor Mary ingericht, zodat ze de werkzaamheden van dichtbij kon overzien. Ook de koning-stadhouder was zeer geïnteresseerd in de uitvoering van de bouwplannen, die regelmatig worden genoemd in de brieven die hij schreef aan zijn meest naaste vertrouweling Hans Willem Bentinck (1649-1709), eerste graaf van Portland. Tijdens zijn afwezigheid hield Mary haar echtgenoot in haar brieven voortdurend op de hoogte van de vorderingen van de bouw en tuinaanleg. Ondanks dat Wren voor zover bekend nooit zelf de Republiek heeft bezocht, was hij zich wel degelijk bewust van de ontwikkelingen op het gebied van de Nederlandse architectuur.7 Na de aanpassingen van Hampton Court in opdracht van Willem en Mary paste dit Engelse paleis binnen de traditie van de Republiek waarbij de stad­ houderlijke residenties in het buitengebied een zekere rust uitstraalden en golden als toevluchtsoord, weg van de drukke en vieze stad.8 In dit opzicht kwam het paleis overeen met het door Willem en Mary zo geliefde Het Loo, al was dit huis wel aanzienlijk kleiner van formaat. Tegelijkertijd had Hampton Court Palace een belangrijke representatieve functie en moest het zijn bezoekers imponeren. Belangrijke vernieuwingen waren de toevoeging van een monumentale façade aan de zuid- en oostzijde, de totstandkoming van het Fountain Court op een van de binnenplaatsen en de algehele modernisering van het interieur.9 De nieuwe delen van het gebouw werden opgetrokken in een combinatie van baksteen en portlandsteen en net als bij Het Loo werden alle vensters

h a m p t on c ou rt pa l ac e

145


Henriëtte Amalia keurde zijn ontwerp echter af, omdat zij grote twijfels had bij de uitvoerbaarheid ervan (blz. 24-25). Om Marot’s plannen te verwezenlijken moesten immers belangrijke constructieve onderdelen van het gebouw worden weggehaald. Coulon was ervan overtuigd dat hij Marot’s ontwerp veilig ten uitvoer kon brengen, maar toch besloot Henriëtte Amalia geen risico te willen

nemen. Hiervoor in de plaats werd aan de oostzijde van het gebouw een torentje toegevoegd dat dienstdeed als trappenhuis. Daarvoor had Henriëtte Amalia de bouwmeester Jan van Aerssen, die ook op Oranjewoud werkzaam was, enkele ontwerpen laten maken. Wel vroeg ze Marot of hij ter aanvulling daarop nog één of twee nieuwe ontwerpen wilde leveren. Marot lijkt niet blij te zijn ge-

158 Ontwerp van Daniel Marot, koepelplafond van het hoofdtrappenhuis met een schildering van Jupiter en Juno, te midden van een stucdecoratie met putti en vrouwenfiguren die respectievelijk symbool staan voor de jaargetijden en de deugden Glorie, Wijsheid, Kracht en IJver, 1707-1708

196 op dr ac h t en va n de sta dhou der l i j k e fa m i l i es


weest met Henriëtte Amalia’s nieuwe plannen en leverde slechts enkele kleine aanpassingen op het ontwerp van Van Aerssen. Dit ontwerp werd uiteindelijk uitgevoerd. Enkele jaren later werd er toch een centraal gelegen hoofdtrappenhuis gebouwd in het oostelijke deel van het hoofdgebouw. Wellicht was Van Aerssen hiervan de hoofduitvoerder. Het nog altijd aanwezige koepel­plafond van dit nieuwe trappenhuis is echter door Marot ontworpen, zo blijkt uit de prent die hij van dit ontwerp uitgaf (afb. 158 en 159).19 Deze prent uit 1708 is het enige ontwerp van Marot dat direct met Oranienstein in verband kan worden gebracht. Wel bestaan er enkele verschillen tussen de prent en het daadwerkelijk gerealiseerde plafond. Wat meteen opvalt is de volledig afwijkende schildering van het ronde middenveld. Waar deze op Marot’s prent een koepel vertoont met daaronder een balustrade met bloemvazen en enkele figuren – een veelvoorkomende decoratievorm op Marot’s plafondontwerpen – is het

gerealiseerde plafond beschilderd met een voorstelling van Jupiter en Juno. De putti die onderdeel uitmaken van het stucwerk symboliseren de vier jaar­getijden, terwijl de vrouwenfiguren in de hoeken symbool staan voor Glorie, Wijsheid, Kracht en IJver. Op een lager niveau van het trappenhuis bevinden zich nog twee kleinere, ronde schilderingen waarop Apollo en Hermes zijn verbeeld. Naast de afwijkende beschildering van het koepelplafond is het kwalitatief hoogwaardige stucwerk over het algemeen wat minder gedetailleerd uitgevoerd dan Marot’s prent laat zien. Sommige elementen die op de prent voorkomen zijn zelfs helemaal weggelaten. Een mogelijke reden hiervoor is dat de stucwerkers Marot’s ontwerpen naar eigen inzicht hebben uitgevoerd. Voor sommige plafonds leverden zij zelfs eigenhandige ontwerpen, die buiten Marot’s betrokkenheid om zijn vormgegeven.20 Ook is het mogelijk dat Marot zijn oorspronkelijke ontwerp voor deze koepel heeft aangepast voor

159 Daniel Marot, ontwerp voor een koepelplafond, 1708, ets uit een naamloos livre met plafondontwerpen

or a n i enst ein

197


189 Jean Mariette, tuin­ ontwerp met verschillende compartimenten, 1709, gravure uit: Antoine Joseph Dézallier d’Argenville, La Théorie et la Pratique du Jardinage […], 1709

224 op dr ac h t en va n de sta dhou der l i j k e fa m i l i es


190 Daniel Marot, tweede tuinontwerp voor Huis ten Bosch, circa 1732-1733, pen in zwarte en bruine inkt, gewassen in grijs, groen, blauw, geel en rood

is de aanleg op dit tweede ontwerp wederom voorzien van een taps toelopende parterretuin. Vergeleken met het eerste ontwerp is de indeling daarvan, op enkele details na, grotendeels hetzelfde gebleven. Wel is de omgeving links en rechts van dit centrale tuindeel op het nieuwe tuinontwerp een stuk eenvoudiger dan voorheen: de zeventiende-eeuwse compartimenten hebben daar plaatsgemaakt voor een invulling van regelmatig geplaatste bomen met in het midden een vijver met een

fontein. Het labyrint en de door Pieter Post ontworpen paviljoengebouwtjes zijn niet langer aanwezig en ook de nieuw geplande elementen zoals het speelveld en de geometrische loofgangen zijn op dit tweede ontwerp weggelaten. Het tuingedeelte tegen de rechtervleugel van het hoofdhuis is op dit nieuwe ontwerp voorzien van een tuintheater, waar het westelijke appartement van het corps de logis recht op uitkijkt. Ook het tuingedeelte tegen de linkervleugel heeft een andere indeling

h u is t en b o s c h

225


Colofon

Uitgave WBooks, Zwolle info@wbooks.com www.wbooks.com Eindredactie Eloy Koldeweij Redactie Doris Hattink , Eloy Koldeweij Auteurs Voorwoord: Eloy Koldeweij Inleiding: Doris Hattink & Eloy Koldeweij Een artistieke dynastie; Huis Van Wassenaer Obdam: Richard Harmanni Alle overige teksten: Doris Hattink Initiatiefnemer Eloy Koldeweij FONDSENWERVING Eloy Koldeweij, WBooks Vormgeving Marjo Starink Lettertype Ruse, ontworpen door Gerrit Noordzij OMSLAGBEELDEN Voorzijde: Daniel Marot, tuingevel van Huis ten Bosch met een deel van de tuin, circa 1732-1733 (afb. 193) Achterzijde: Daniel Marot, ontwerp voor een koepelplafond, 1708 (afb. 159); handtekening van Daniel Marot, 1712/1713 (afb. 347) Rug: Portret van Daniel Marot, detail van een gravure door Jacob Gole, naar een schilderij van Jacques Parmentier, circa 1702-1710 (afb. 6)

© WBooks, Zwolle, de auteurs, de fotografen Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. ISBN 978 94 625 8700 7 NUR 648

Van deze publicatie is gelijktijdig een Engelse editie verschenen: Daniel Marot: Designer for Royal Palaces, Castles and Country Houses (ISBN 978 94 625 8701 4)


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Daniel Marot_NL_LR_bladerpdf by WBOOKS - Issuu