Historische Atlas van de Biesbosch

Historische atlas van de

Bies bosch Wim van Wijk

Historische atlas van de

Bies bosch

Historische atlas van de

Bies bosch

Zes eeuwen Biesbosch in 78 kaarten Wim van Wijk

Inhoud

Inleiding www.erfgoedcentrumdiep.nl/biesbosch De ondergang van De Groote Waard 1 Een poging tot reconstructie 2 Bakens in zee markeren de loop van de Maas

De Westrand 3 Slikvangers doen Hoeksche Waard groeien 4 Van de binnenzee rest niet meer dan een nauwe Nieuwe Vaart 5 Paarden op Trekdam slepen schepen voort 6 De Hoeksche Waard is bijna af

De Noordrand 7 Even was Dordrecht echt het Venetië van het noorden 8 Een streng eilanden langs de Merwede 9 Hoe verlaten ook, er stond een herberg 10 De tekst bij een kaart snijdt niet altijd hout 11 Redoute neemt plaats in van kasteel Crayestein 12 Jan Goers op zoek naar Almsvoet 13 Kooikers zagen Van Nispen en zijn grijphoucken liever gaan dan komen 14 De Rookekil werd westgrens van de Otterpolder 15 Het Wantij en de Kikvorschkil worden afgedamd

4

De Oostrand 16 Met de Kornse dijk werd de tegenaanval ingezet 17 Johan en Cornelis de Witt vingen ook eenden 18 De Wieringswal markeerde de grens tussen Altena en Holland 19 Een delta vol killen, blicken en slikken 20 Jutters gebruiken stenen van kasteel Almstein opnieuw 21 De Biesbosch wordt met zijn eigen klei ingepolderd 22 De Bleeke Kil blijft altijd bestaan, voorspelt Van Nispen 23 Het verdriet van boeren is niet aan plaats gebonden 24 Gezocht: een fatsoenlijke naam voor Donderzand 25 De ligging van Werkendam ten opzichte van El Hierro 26 Menige vogel zong zijn zwanenzang in Vogelenzang 27 Ene Jan werd eigenaar van Jannezand 28 Een generaal plan tot het aftappen van inundatiewateren 29 Nieuwe rivier deelt Biesbosch in tweeën

Het Eiland van Dordrecht 30 Dordrecht krijgt zijn achterland terug 31 Als gorzen niet rijp zijn voor inpoldering…

32 Het samengevoegde ambacht van De Mijl en Dubbeldam hield op bij de steek van Alloijsen 33 Met liefde voor detail tekent De Vries zelfs een hooiberg 34 Duitse adelaar landt even in Twintighoeven 35 De polder werd vernoemd naar de eerstgeborene van de prins 36 Ooit meerde de veerboot naar Brabant af in het Oude Veergat 37 Ooit meerde de veerboot naar Brabant af aan de Prinsenheuvel 38 Het Eiland van Dordrecht rond 1800 39 “Daar waar dertig jaar terug zalm gevangen werd, is nu land”

De Zuidrand

Overzichtskaarten

40 De turfvaarten verleggen hun monding zeewaarts 41 De kartuizers trokken de dijk door tot aan de muren van hun klooster 42 Als het nodig was, ging een polder gewoon weer onder water 43 Door Lage Zwaluwe loopt de oude dijk van de Groote Waard 44 Een kaart als tussendoortje 45 Het werd tijd voor een echte dijk om de Boeren-, de Kenen- en de Meeuwepolder 46 De vraag is of de aanleg van Quistgeld een geval van geldverkwisting is geweest 47 De griend van de prins had legakkers 48 Het bakengeld diende te worden betaald aan Dirk Byl 49 Een kaart met nuttige informatie over bakovens en trekossen 50 Moerneren hielp het land naar zijn ouwe moer 51 Mary Stuart leeft voort in de Royalepolder

61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78

Waterstaatkundige kaarten 52 Een overlaat als oplossing voor een flessenhals vol ijsdammen 53 Leg aan die dam, haal weg die dam 54 Niet al het water is vaarwater 55 Het water geeft, het water neemt 56 Maak van de Merwede maar de monding van de Linge, vond Jan Blanken 57 Eén baggermolen zo sterk als 25 paarden 58 Wat er allemaal niet stáát op een Waterstaatskaart 59 Eén en al werk in uitvoering 60 Biesbosch krijgt puur Maaswater

De steken en landerijen van Prins Hendrik Breda wil een vaarweg naar het noorden Soms is een kaart niet bij de tijd Als het magnetisch noorden verschuift, ligt alles anders Drimmelen heeft iets met het getal drie Hoe een kaart actueel te houden Cattoir ver’aspelt Nederlandse namen Een handige kaart voor onderweg Een ‘opstand met houd’ is iets anders dan een griend Totdat de ‘linie van defensie te water’ bevroor…

Een Biesbosch op Madurodam-formaat De levensloop van een kaart achterhaald Een Van Gogh onder de Biesboschkaarten De Biesbosch in optima forma Bijna was de Biesbosch ingepolderd En toen kwamen er spaarbekkens In 1994 wordt Biesbosch nationaal park Noordwaard keert terug in de schoot van de Biesbosch

Over de collectie-Hingman Over de collectie-Bodel Nijenhuis Dankwoord Literatuur en bronnen Register

5

6

Inleiding

In vrijwel alle boeken over de Biesbosch die de laatste decennia zijn verschenen – en dat zijn er vele – is wel een kaart opgenomen. Soms maar één, om de lezer te helpen zich te oriënteren: waar ligt nu ook al weer de Spieringsluis? Soms een reeks, om te illustreren hoe het gebied zich in de loop van de tijd heeft ontwikkeld van een waterrijk tot een wilgenbos.

Maar nog nooit is er een boek verschenen met alleen maar kaarten. En dat is vreemd, want in de bijna zes eeuwen dat de Biesbosch nu bestaat, zijn er honderden kaarten van het gebied gemaakt. De ene nog mooier dan de andere.

Deze historische atlas vult die leemte, zij het ten dele, want er worden slechts 78 kaarten getoond. De exemplaren die door de selectie zijn gekomen, zijn wel representatief voor het veelzijdige verhaal dat de geschiedenis van zes eeuwen Biesbosch vertelt. Ze beschrijven de ondergang van de Groote of ZuidHollandse Waard, de perikelen rond het vaststellen van oude grenzen in de binnenzee die de Sint-Elisabethsvloed achterliet, de geleidelijke verlanding en de inpoldering. Maar ook militair en waterstaatkundig was de Biesbosch belangrijk en ook daar getuigen sommige kaarten van.

Het probleem met oude kaarten is dat ze zich niet makkelijk laten lezen, al is het maar omdat de toelichtende tekst in de cartouches in oud-Nederlands is geschreven. Of omdat zo’n tekst, of zelfs maar een legenda, ontbreekt. Daarom gaat elke kaart in dit boek vergezeld van een uitgebreide toelichting. De ene keer wordt uitgelegd waarom een kaart is gemaakt, een andere keer wordt uitgebreid ingegaan op de schat aan informatie die de kaart geeft. En weer een andere keer is de kaart aanleiding voor een anekdote, een uitstapje naar de geschiedkundige context, een verslag van de levensloop van de kaart, een speurtocht naar de onbekende maker of zijn intenties. Maar altijd is het de bedoeling om aan de hand van de kaart het verhaal van de ontwikkeling van de Biesbosch te vertellen, of beter: van het gebied dat ooit de Groote of Zuid-Hollandse Waard was dat met de SintElisabehtsvloed(en) van 1421 (1422 en 1424) verloren is gegaan.

Dat verklaart ook de opzet van het boek. Eerst wordt aan de hand van een reconstructiekaart een indruk gegeven van hoe die middeleeuwse waard eruit gezien kan hebben. Daarna volgt de overbekende kaart van Pieter Sluyter waarop de omvang te zien is van de binnenzee die de Sint-Elisabethsvloed achterliet.

Dan volgen vijf hoofdstukken die per deelgebied in beeld brengen hoe die binnenzee langzaam opdroogde en weer als vruchtbaar

land in gebruik is genomen. Zo is in het hoofdstuk De Westrand de ontwikkeling van de Hoeksche Waard te volgen. In De Noordrand komt het eilandensnoer langs de Merwede aan bod. Hoe vanuit het Land van Heusden en Altena de ‘tegenaanval’ is ingezet door telkens een reep grond vóór de Kornse dijk in te polderen, wordt uiteengezet in De Oostrand. Het hoofdstuk Het Eiland van Dordrecht laat zien hoe de – vermeende – oudste stad van Holland geleidelijk zijn achterland heroverde. In De Zuidrand wordt het verhaal verteld van de ‘Brabantse’ inpolderingen, hoewel de meeste tot stand kwamen in de periode dat Zevenbergen, Hooge en Lage Zwaluwe, Geertruidenberg, Waspik en Capelle nog tot Holland werden gerekend.

Eén thematisch hoofdstuk kent het boek. In Waterstaatkundige kaarten komt tot uiting dat de Biesbosch een proeftuin is geweest voor rivierkundigen – en nog is. Tussen Gorinchem en Dordrecht lag de oplossing voor problemen als de verzanding van de monding van de Rijn, maar ook voor de talrijke overstromingen van de Alblasserwaard, die al dan niet door ijsdammen werden veroorzaakt. Vele studies – met begeleidende kaarten – zijn er aan gewijd, voordat uiteindelijk twee nieuw gegraven rivieren de problemen oplosten.

Het laatste hoofdstuk, Overzichtskaarten, vertelt in grote stappen de geschiedenis van de laatste vier eeuwen, waarin de binnenzee in rap tempo verlandde, beetje bij beetje is ingepolderd en bijna in een nieuwe Zuid-Hollandse Waard veranderde. Totdat in 1953 weersomstandigheden, vergelijkbaar met die voorafgaand aan de Sint-Elisabethsvloed, aantoonden dat het zo gek niet was om de Biesbosch als waterberging achter de hand te hebben. De hoge Rijnafvoeren van 1993 en 1995 zorgden er zelfs voor dat eerdere inpolderingen weer ongedaan zijn gemaakt. De laatste kaart in dit boek schetst een toekomstbeeld: hoe de Biesbosch eruit ziet als het werk aan Ruimte voor de Rivier-project Noordwaard eind 2015 is afgerond.

7

www.erfgoedcentrumdiep.nl/biesbosch Bij dit boek hoort de website ‘Biesbosch’, die is ondergebracht op de site van het Erfgoedcentrum DiEP te Dordrecht (www.erfgoedcentrumdiep.nl/biesbosch). Op deze website zijn alle in dit boek opgenomen kaarten in zeer hoge resolutie geplaatst. Door deze hoge resolutie kunnen de kaarten tot in het kleinste detail worden bekeken. Ook de extra kaarten waarnaar in dit boek wordt verwezen, zijn hier te vinden.

Op twee na zijn de kaarten die in dit boek staan, niet gemaakt om in een boek te worden opgenomen. Om ze toch voor dat doel geschikt te maken, zijn ze verkleind. Sommige zelfs sterk verkleind, want de grootste kaart is in werkelijkheid 2 meter en 65 centimeter lang en ruim anderhalve meter breed. Daarnaast staan er nog 21 kaarten in waarvan in ieder geval de léngte meer dan een meter bedraagt en soms de breedte ook nog.

Hoe goed de opname- en afdruktechnieken tegenwoordig ook zijn, bij het verkleinen van een kaart van een dergelijke omvang tot een formaat dat in een boek past, komen dingen in het gedrang. Zaken die op een kaart al klein zijn, dreigen onzichtbaar te worden. En juist in de details zitten soms verrassingen – zoals op de volgende bladzijden regelmatig zal blijken.

Om die niet te missen, kan een vergrootglas uitkomst bieden.

Maar tegenwoordig is er een alternatief voor een vergrootglas in de vorm van een digitale loep. Veel archieven, musea en bibliotheken hebben hun collecties al gedigitaliseerd of zijn daarmee bezig. Als eerste natuurlijk hun pronkstukken. En daar horen ook de kleurrijke en vaak rijk versierde kaarten toe. Veel kaarten uit dit boek zijn dan ook op de beeldbank van hun beheerders – het Nationaal Archief, het Erfgoedhuis ZuidHolland, de Universiteitsbibliotheek van Leiden, het Brabants Historisch Informatie Centrum, het Erfgoedcentrum DiEP en het Biesbosch Museum – te bewonderen.

Staat de kaart eenmaal op je scherm, dan kun je er op inzoomen.

Dit digitale vergrootglas biedt twee voordelen, vergeleken met het traditionele. Je hoeft het niet stil te houden. En in plaats van een klein uitvergroot rondje, verschijnt het onderwerp van je interesse beeldvullend op het scherm.

Punt is echter dat elke beeldbank zijn eigen ‘toegangswegen,

richtingaanwijzers en verkeersregels’ hanteert, die het voor een beginnende verkeersdeelnemer moeilijk maken om altijd en overal makkelijk zijn weg te vinden.

Daarom heeft het Dordtse Erfgoedcentrum DiEP speciaal voor het boek een webexpositie ingericht. Deze is te vinden op de website van Erfgoedcentrum DiEP: http://www.erfgoedcentrumdiep.nl/ biesbosch.

Alle kaarten uit dit boek zijn er te bekijken. Per hoofdstuk zijn ze gerangschikt. Onder het hoofdstuk ‘De Westrand’ komen alleen de vier thumbnails (kleine afbeeldingen) tevoorschijn die bij dit hoofdstuk horen. Door zo’n kleine afbeelding aan te klikken, verschijnt de kaart, met een toelichtende tekst ernaast. Die tekst verdwijnt weer door het meest rechtse van de vier kleine cirkels aan te klikken, waarna de kaart groot op het scherm verschijnt.

Vervolgens kan er naar lieve lust worden ingezoomd door op het cirkeltje met het +-teken te klikken. Zo kan de lezer de uitleg die in het boek bij een kaart wordt gegeven, tot in de puntjes volgen.

Ook kan hij of zij zelf op onderzoek uitgaan, want is dat niet waar elke kaart toe uitnodigt?

Ook de extra kaarten waarnaar soms in de boektekst wordt verwezen, hebben een plaats op de website gekregen. Dat zijn de kaarten die in het boek een a achter het nummer hebben gekregen. Bij de beschrijving van kaart 52 bijvoorbeeld staat dat Nicolaas Cruquius nóg een kaart van de Merwede ter hoogte van Werkendam heeft gemaakt. Die kaart staat niet in het boek, maar is wel op de website te vinden. En wel onder hetzelfde hoofdstuk als kaart 52: Waterstaatkundige kaarten.

Boek én website geven zo de kaarten en hun makers de eer die hun toekomt.

9

kaart xx

Kaart 1 en 2

De ondergang van de Groote Waard

Ă&#x;

Over de toedracht wordt getwist, maar feit is dat een nachtelijke stormvloed in november 1421 de ondergang van de Groote of Zuid-Hollandse Waard inluidde. Er waren nog twee vergelijkbare overstromingen voor nodig om de teloorgang definitief te maken, maar na 1424 restte van het vruchtbare land niet meer dan een watervlakte. Een precies beeld van de middeleeuwse waard is er niet: kaarten waren in die tijd nog zeldzaamheden. Wel heeft later menig historicus gepoogd het landschap te reconstrueren.

Van de binnenzee, zoals die zich ruim honderd jaar na de Sint-Elisabethsvloed uitstrekte tussen Dordrecht en Geertruidenberg, bestaat wel een secure kaart. Beide steden liggen aan de rand ervan, terwijl ze tot 18 november 1421 alle twee deel hadden uitgemaakt van de Groote Waard.

1 | De Groote of Zuidhollandsche Waard

Een poging tot reconstructie Er was eens… geen Biesbosch. Daarvoor moeten we 600 jaar terug in de tijd. Naar de vijftiende eeuw, een periode waarin kaarten sporadisch werden vervaardigd en al helemaal in dit deel van Europa. Hoe Holland er vóór de SintElisabethsvloed van 1421 heeft uitgezien, is daarom niet vast te stellen. Althans, niet aan de hand van een kaart die in die tijd is gemaakt. In later eeuwen zijn wel pogingen gedaan om het landschap te reconstrueren. Zowel landmeters als kaartenmakers en (amateur)historici hebben zich daaraan gewaagd, onder wie F. Schoonenburgh, P.A. Ketelaar, A. van der Linden, P.H van de Wall, J. Smits, C.R.T. Kraijenhoff en R.H. van Someren. Allemaal hebben ze gemeen dat ze zich hebben gebaseerd op overleveringen en veronderstellingen.

V

elen zijn schatplichtig geweest aan Nicolaes Diert, in de zestiende eeuw advocaat van de zes grote Hollandse steden voor het Hof van Holland. Maar Diert was ook kaartenmaker en een “beminnaar der Hydrologische oudheden van Holland”, schrijven Jan Smits en G.D.J. Schotel in hun in 1842 gepubliceerde Beschrijving der stad Dordrecht. Diert maakte als eerste zo’n reconstructie. In 1565 overhandigde hij hem aan het stadsbestuur van Gouda, zoals hij rechtsboven op de kaart noteert.

Het is aannemelijk dat bij het maken van de kaart gebruik is gemaakt van “(…) zekere beschrijvingen ofte remonstrantie

12

(= uiteenzetting) gedaan bij (= door) de stede van Dordrecht aan de koningin van Hongarije, onze allergenadigste vrouwe, contra de vijf grootste steden van Hollant”. Dit rapport over de loop van de Maas, de Merwede en de kleinere riviertjes in de dertiende en in de zestiende eeuw, wordt in het archief van Gouda bewaard.

Ook al verschillen de reconstructiekaarten onderling, in grote lijnen schetsen ze eenzelfde beeld: de gezamenlijke monding van Rijn en Maas moet in de late middeleeuwen het prototype van een delta zijn geweest, met tal van vertakkingen en daar tussenin grote en kleine eilanden. Als we de beschrijving beperken tot het gebied dat grofweg ligt tussen Geertruidenberg en Dordrecht –

vóór 1421

Kaart van de Maas en de Merwede met de grote Zuidhollandsche Waard kopie van N. Dierts’ kaart uit 1565 | Maker onbekend afmetingen 24 x 56 cm | collectie-Hingman 4 VTHR 232

waar de Biesbosch zich immers zou vormen – dan zien we dat direct ten oosten van Geertruidenberg een zijrivier, de Donge, uitkomt in de Maas. Westwaarts stromend zet de Maas, vrij dicht onder Dordrecht langs, koers naar zee. Nog vóór Dordrecht voegen de Vooren en de Alm zich bij de Maas en splitsen zich ook twee riviertjes af. Dat zijn de Dubbel(t) en de Deemde (de Eem), die beide bij Dordrecht in de Merwe(de) uitmonden. Van de Dubbel zijn bij recent archeologisch onderzoek op meerdere plaatsen op het Eiland van Dordrecht sporen gevonden; over de precieze loop van de Eem valt met minder zekerheid iets te zeggen.

Dammen Van de Groote of Zuid-Hollandsche Waard die in 1421 werd overstroomd, is op deze kaart, die de gereconstrueerde situatie in de dertiende eeuw weergeeft, nog geen sprake. Met het samenvoegen van de eilanden – met namen als Tiesselinswaard, Strijense Waard, Dordtse Waard en het Land van Altena – die tot deze Groote Waard zou leiden, is in diezelfde dertiende eeuw een begin gemaakt. Onder andere door het leggen van dammen in veenstroompjes als de Eem en de Werken. Zelfs in een verzande tak van de Maas is een dam gelegd, ter hoogte van Heusden. Deze

› De ondergang van de Groote Waard

zuidelijke tak van de Maas was danig verland, sinds de Maas goed honderd jaar eerder zijn loop bij Hedikhuizen naar het noorden had verlegd (de tegenwoordige Afgedamde Maas).

Aan het einde van de dertiende eeuw volgden dammen of sluizen in de Dubbel, de Thure, en nog een dam in de Maas, maar nu in het westen, bij Maasdam in de Hoeksche Waard. Ten slotte is er bij Broek (dit dorp staat niet op de kaart van Diert) en Wieldrecht ook nog een dam met een sluis gelegd.

Door al deze ingrepen en door het opwerpen van dijken op de oeverwallen van de niet-afgedamde rivieren (zoals de Merwede), ontstond geleidelijk de Groote Waard. Hij mag terecht groot worden genoemd, want zowel Dordrecht als Dussen, Strijen en Geertruidenberg maakten er deel van uit.

Sprookje De oude loop van de Maas lag na de afdammingen als een binnengedijkte rivier in die Groote Waard. Een klein deel ligt ook nu binnendijks en heet ook officieel Binnenbedijkte Maas. In de Hoeksche Waard slingert tussen Maasdam en Westmaas een restant van deze middeleeuwse Maas, maar in beide dorpskernen eindigt hij abrupt. Van het deel tussen Heusden en Maasdam heeft de Sint-Elisabethsvloed bijna alle sporen uitgewist. Bijna, maar niet helemaal, zoals te zien is op kaart 2 die vrijwel tegelijk met deze van Diert is gemaakt.

Keren we nog even terug naar de beginzin, die doet denken aan een sprookje. Het is inderdaad een sprookje dat er nooit een Biesbosch is geweest. Want wie de kaart van Diert met een vergrootglas bekijkt, ziet even ten oosten van Dordrecht, onder ’t Huis de Merwede, een cirkel afgebeeld.

Die stelt een moeras voor, afgaande op de sprietjes die plantengroei symboliseren.

Links van deze plas staat: Biesbos. Als Dierts reconstructie van het middeleeuwse Holland accuraat is, is het eerder een fabeltje dat de Biesbosch zijn ontstaan te danken heeft aan de Sint-Elisabethsvloed.

13

2 | De verdronken Zuidhollandse Waard

Bakens in zee markeren de loop van de Maas Weg Groote Waard. Welkom grote waterplas. Tussen Dordrecht (het rode vlekje linksboven op deze kaart van Pieter Sluyter uit 1560) en Geertruidenberg (het nog kleinere rode vlekje rechtsonder de windroos) strekt zich geen vruchtbaar land meer uit, maar een binnenzee. Een ondiepe weliswaar, maar diep genoeg om er te kunnen varen, vissen en verdrinken.

A

anwijzingen dat het om een soort Waddenzee gaat, zijn zowel in geschreven bronnen als op deze kaart te vinden.

In het verslag dat de Napolitaan Chrysotomus naliet van de reis die hij in 1514 door de Nederlanden maakte, rept hij van kerktorens die hij boven water zag uitsteken toen hij in de buurt van Dordrecht voer. Hetzelfde, zo valt op te maken uit de kaart, geldt voor Huis te Merwede. Sluyter tekent muurresten te midden van water om de ruïne aan te duiden van het huis van de heren van de Merwede. Deze voelden er na 1421 niet voor om als heren in de Merwede verder te gaan en lieten hun onderkomen aan zijn lot over.

Ook de talrijke symbolen voor plantengroei aan de randen van de watervlakte duiden op ondiepte.

Zoek de Maas Sluyter maakte deze kaart in opdracht van een commissie die moest uitzoeken waar de grenzen moesten worden getrokken tussen de bezittingen van de prins van Oranje en die van de graaf van Holland. Met als doel dat duidelijk werd van wie het viswater was, want daar werd al jaren over getwist. De commissie was samengesteld uit vertegenwoordigers van beide partijen, die ook elk een ‘gezworen’ (beëdigd) landmeter hadden aangesteld. Beide landmeters zouden ieder een kaart maken waarop die grens werd vastgelegd. Het ging erom de loop van de Maas te vinden. Alles wat daar ten zuiden van lag, behoorde de prins toe, alles ten noorden de graaf.

Op 14 augustus 1560 ging het gezelschap, aangevuld met mannen die het gebied op hun duimpje kenden, scheep te Geertruidenberg. Met lange ijzeren stokken prikten ze op regelmatige plekken in de bodem. Stuitten ze op “cleyege grondt met schilpen daeraen hangende”, dan hadden ze de bedding van de Maas te pakken. Staken ze de stok in “heel hartachtige gront ende aerde”, dan zaten ze ten noorden of ten zuiden van de verdronken rivier. Op die manier stelde het gezelschap eerst de oevers en vervolgens het midden van de rivier vast en markeerde dat met een bolbaken. In de dagen erna deed men dit op andere plaatsen en zo achterhaalde men een flink stuk van de rivierloop.

Molenstenen verankeren bolbakens Acht bolbakens zijn op die manier geplaatst. Maar hoe verder de mannen met hun prikstokken naar het westen opschoven, hoe moeilijker het werd om aan de hand van grondmonsters de loop van de Maas te traceren: 140 jaar uitschurende werking van eb en vloed had het bodemprofiel verstoord. Vandaar dat de commissie overeenkwam om vanaf baken nummer 8 maar te doen alsof de Maas in een rechte lijn naar de dam bij Maasdam had gelopen en langs die lijn ook nog enkele bolbakens te planten.

De twee landmeters, Pieter Sluyter en Cornelis Pietersz, tekenden allebei de bolbakens op hun kaart in en daarmee leek de kous af.

Maar vissers keken niet op kaarten en trokken zich ook niets van

14

1560

Kaart van den verdronken Zuid-Hollandse Waard, behorende bij het verbaal van commissarissen tot de designatie van de limieten der visserijen van de grafelijkheid van Holland en de Prins van Oranje | 1560 Pieter Sluyter | afmetingen 122 x 90 cm | collectie-Hingman nr. 1895a

die bakens aan. Mocht een visser uit bijvoorbeeld Sliedrecht nu ineens niet meer ten zuiden van die bakens vissen? En een visser uit Geertruidenberg niet meer ten noorden ervan? Kom nou! Dan verzetten we die bakens toch? Om zulk gezagsondermijnend gedrag tegen te gaan zijn de bakens in 1564 verankerd door ze te bevestigen aan een molensteen en die af te zinken.

› De ondergang van de Groote Waard

Opmerkelijk is dat de molensteen die hoort bij bolbaken nummer 1, na bijna 350 jaar is teruggevonden. Leden van de Archiefkring Hank vonden in 1991 na zorgvuldige bestudering van Sluyters kaart de steen, op tien meter van de plek waar ze hem op grond van hun studie verwachtten. Daarmee toonden ze aan hoe nauwgezet Sluyter te werk was gegaan.

15

kaart xx