DAN MAAK JE MAAR ZIN
p leid o o i
v o o r r eligie
zo nd er gel o o f er
k o er t van d er veld e
Dan maak je maar zin
Pleidooi voor religie zonder geloof
Koer t van der Velde
Deze u itgave k wa m tot st a nd mede met f i na nciële steu n va n de V PSB, de Vr ijzi n n ige Fond sen en de M. A .O.C . Grav i n va n Byla ndt St icht i ng.
Ont wer p omslag: Ma rg reet va n de Bu rg t
Ont wer p bi n nenwerk : Cr iu s Group, Hu lshout
isbn 978 94 62 49 893 8
e-isbn 978 94 62 49 894 5 (toega n kel ijke epub)
n ur 70 6
© 2026 Koer t va n der Velde, p/a Uitgever smaat schappij Wa lbu rg Per s, Zut phen © 2026 Uitgever smaat schappij Wa lbu rg Per s, Zut phen
w w w.wa lbu rg per s.n l
A l le rechten voorbehouden Niet s u it deze u itgave mag worden ver veelvoud igd, opgeslagen i n een geautomat iseerd gegevensbest a nd, of openbaa r gemaa k t , i n en ige vor m of op en ige w ijze, het zij elek t ron isch, mecha n isch, door fotokopieën, opna men of en ige a ndere ma n ier, zonder voora fgaa nde sch r i f tel ijke toestem m i ng va n de u itgever
In houd
Religie cultiveren
Het geheim van de goden
Het ver zi nsel va n Vézelay
Histor isch onder zoek geef t soms een ont hu l lend k ijk je i n de keu ken va n het ont st aa n va n nieuwe vor men va n relig ie. Goden mogen da n de mensen hebben geschapen, soms bl ijk t dat mensen zelf ook een d i k ke v inger in de pap hadden. Die v i nger wa s hu n du i m . Toen du i zend jaa r geleden de abt va n het k looster i n het Fra nse Vézelay va n een col lega hoorde dat Ma r ia Magda lena ver rassend popu lair was bij hem in de st reek, die net a ls de zijne nog ha l f heidens was, sprong h ij een gat i n de lucht . In de cr y pte va n zijn k looster lagen na mel ijk sinds mensen heugen is bot jes d ie aa n haa r werden toegesch reven H ier l ag een gouden k a n s om z ijn kerk op de ber g i n de sch ijnwer per s te zet ten en Vézelay va n een slaper ig k loosterdor p tot het cent r um van de wereld te ma ken. Hij r iep zijn monniken bij elkaar en v roeg aan hen te bedenken hoe de botjes daar ooit konden zijn terechtgekomen. Het verhaa l va n de ene mon n i k werd nog mooier da n dat va n de a ndere, toont een reconstr uctie.1 Natuur wetten konden worden doorbroken, engelenkoren konden uit de hemel neerda len, maar dat de oude monnik Badilo uit Vézelay Ma r ia Magda lena i n de negende eeuw per soon l ijk i n het ver re Jer u za lem zou hebben opgeg r aven, en h a a r i n een jutez a k mee ter ug zou hebben genomen, k lon k toch wat a l te ongeloof waa rd ig , vonden de meeste monni ken. Pelg r ims sli k ken niet zomaa r a l les voor zoete koek . De u iteindel ijke w innaa r werd het verhaa l dat Ma r ia Magda lena na de dood va n Jezus op de vlucht was geslagen op een boot je zonder zei len (dus best uu rd door God) en naa r Zu id-Fra n k r ijk wa s ged reven. Daa r had ze der t ig jaa r la ng naa k t i n een g rot i n Sa i nte-Bau me zit ten va sten, waa r na ze i n het nabijgelegen Sa int-Ma x imin was beg raven en op een nacht was opgeg raven door Bad i lo, d ie haa r w i lde behoeden voor de opr u k kende Sa racenen. Bad i lo deed het in z’n broek voor deze isla m it ische st r ijder s, d ie a l vla kbij wa ren. Gelu k k ig ver scheen er u it het n iet s een laagha ngende wol k d ie de g ra fschen n is aa n het zicht ont t rok . Toen h ij het g r a f opende, w i st h ij gel ijk d at h ij Ma r ia Magda lena te pa k ken had, wa nt er k wa m een hemelse geu r u it de k ist In de m ist ver scheen de gest a lte va n een beeldschone v rouw, d ie zei: ‘Bad i lo, w ij gaa n sa men naa r de plek d ie God ons w ijzen za l.’ Op de ter ug weg naa r Vézelay bogen de bomen langs de weg eerbiedig hun k ronen, en toen ze langs een beg raa f plaat s k wa men, g ingen a l le g raven open en stonden de doden op om Ma r ia Magda lena na te k ijken. A a n de voet va n Vézelay werden de reli k w ieën heel z waa r en konden ze a l leen nog maa r opget i ld worden door a l le mon n i ken sa men, d ie de ber g wa ren a fgekomen om ze i n processie, zingend en met w ierook en k aa r sen, naa r boven te d ragen.
Het verhaa l g ing a ls een lopend v uu r t je heel de ch r istel ijk wereld over, aa ngev u ld met a l lerlei wonder verha len over Ma r ia Magda lena’s opt reden i n Vézelay. Er k wa men m a a r l ief st 63 ver sch i l lende wondercol lec t ies i n om loop. Ma r ia Magda lena genas zieken, maa k te v rouwen z wa nger, wek te doden op en was specia list in het bev r ijden va n geva ngenen. De mon ni ken va n Vézelay hadden een g root aa ndeel in het verzinnen en verspreiden va n zu l ke verha len. Zo zouden er zoveel ketenen va n da n kba re ex-geva ngenen achtergebleven zijn, dat de abt er een hek werk voor het a lt aa r va n kon laten smeden . Het m a a k te va n Vézel ay een hoopvol le, hei l ige plek , wa a r het wonderen leek te regenen. Ma r ia Magda lena kon ook jou horen en helpen. D u s l iep je na a r ha a r toe, a l wa s het een ei nd, en dat mocht zij da n zien a ls jouw of fer En je r iep haa r aa n, om haa r te da n ken of te v ragen om een wonder. De pelg r ims k regen zo het gevoel in een zinvol u niversu m te leven, tot en met de belev i ng dat er i ngeg repen werd . M i ljoenen zijn si nd sd ien n a a r Vézel ay gekomen om va n de k r acht va n de i n m iddel s ook door de paus hei l ig verk laa rde rel i k w ieën te k u n nen prof iteren. De aa nwezigheid va n Ma r ia Magda lena maa k te va n Vézelay het bela ng r ijk ste pelg r imsoord va n West-Eu ropa . Voora l va nu it het Noorden en het Oosten st roomden de pelg r i m s toe. Na een weken l a nge voet tocht berei k ten ze Vézel ay en ze sl iepen met du i zenden hut jemut je i n de g rote kelder s d ie Vézelay r ijk wa s . Er h i ng een fest iva l stem m i ng. Je kon overa l eten en d ra n k v i nden, en prost it uees . Boven op de ber g k wa m je bij de tot got ische k at hed ra a l verbouwde romaa nse kerk, waa r je, na in het imposa nte voor por t aa l te zijn gedoopt , het hei l ige der hei l ige bi n nen mocht . Het wa s een m iddeleeuw s rel i-Disney.
Met de hoeveelheid wonder verha len zat het wel goed, maar het aanta l ter plaatse beleefde wonderen v iel erg tegen. Voor veel mensen werd Vézelay een teleu r stel ling. De ver wacht ingen wa ren hoog gespa n nen, wat n iet gek is bij iets wat in tijden van ar moede, ziekte en wetteloosheid tegemoetkomt aan de diepste zorgen en verlangens. Maar wonderen zijn nu eenmaa l uitzonderlijk, dus a ls er du izenden pelg r ims st aa n te d r ingen om de kerk bin nen te gaa n, da n k u n nen ze n iet a l lemaa l met een wonder weer naa r bu iten komen Er ont stond steeds meer t w ijfel en onv rede onder de pelg r ims. De rel i k w ieën lagen i n de aa n Ma r ia Magda lena gew ijde cr y pte onder het koor en daa r mocht je n iet in, zogenaa md omdat de rel i k w ieën zo ver sch r i k kel ijk hei l ig waren dat er a l leen godgew ijde, maagdelijk levende monniken bij mochten. In het gedrang kon je door de k leine k ijkgaten in het koor een blik in de cr y pte wer pen. Lag daar misschien niet haar hele lijf, maar slechts een en kel botje? Da n zou de k racht vast even red ig k lein zijn. Kon dat verk la ren waa rom het aa nt a l wonderen achterbleef ? Het gemopper bereik te de paus en omdat die
H e t v e r z i n s e l v a n v é z e l a y 11
net r u zie had met de Fra nse kon i ng , d ie bescher m heer wa s va n Vézelay, gela st te de pau s een onder zoek . P rompt wa s er het verhaa l dat de abt de relik w ieën naa r een toega n kelijker plek had w il len laten ver plaatsen, maa r dat er toen zo’n d reigende, don kere wol k over de kerk heen wa s geva l len dat iedereen in pa n iek op de vlucht was geslagen. Ma r ia Magda lena w i lde ken nel ijk i n de cr y pte bl ij ven . Op een d ag ra a k ten de mon n i ken echter ver st r i k t in het door henzelf geweven web va n ver zinsels. Sa int-Ma x im in i n Zu id-Fr a n k r ijk wa s door het i n Vézel ay ver zon nen verh a a l beroemd geworden . I n 1 295 w isten de dom i n ica ner mon n i ken daa r de pau s zover te k r ijgen d at h ij hu n plek erkende a l s het en ig wa re Ma r ia Magd a len abedevaa r t soord. Zij hadden in m iddels wél een heel aa n Ma r ia Magda lena toegesch reven l ijk tentoon te stel len Bad i lo had zich in de k ist verg ist en de verkeerde bot ten meegenomen, zeiden ze. De pelg r i msst room boog a f en Vézelay raa k te in vergetel heid.
De monniken van Vézelay blijken een g rote verbeelding te hebben gehad. Ze kenden de kunst van het scheppen van religie in woord en daad. Eeuwenlang was dat een proces van zoeken naar over tuigender versies. Ze constr ueerden, veranderden, breidden uit, schrapten en verspreidden vele verha len, op zoek naa r een reper toire dat de k r it iek en concu r rent ie kon weer st aa n.2 Wat u it de hemel zou zijn gekomen, k wam in ieder geva l ook uit hun g rote duim. De mon n i ken w isten dat Ma r ia Magda lena n iet va n Jer u za lem naa r Fra n k r ijk wa s geva ren, d at er nooit ene Bod i lo u it Vézelay h a a r i n Zu id-Fra n k r ijk was gaa n opg raven – ze hadden hem i m mer s zel f ver zon nen. En wel l icht w isten ze ook dat de bot jes d ie ze hadden helemaa l n iet va n haa r konden zijn. Maa r wat ga f dat, en wat moesten ze a nder s? Het leven was z waa r in hun t ijd. Wie a l het lijden waar tegenover men machteloos stond tot zich liet doord r ingen, kon n iet a nder s da n a l les op a l les zet ten om het ond raagl ijke lot te ver zachten. En dat was precies wat de mon n i ken deden. Zonder hu n scheppings werk was er in Vézelay n iet s hoopvols tot st a nd gekomen. Wie zeg t d at de mon n i ken met hu n ver zi n sel s k wa men om het goedgelov ig publ iek voor eigen gew in te bedot ten, doet hu n scheppings werk tekor t Ze opereerden i n een ch r istel ijk u n iver su m waa r i n wonderen ver r ichtende hei l igen bestonden . En er wa s een g rote g roep gelov igen d ie de verha len op s lu r pt e a l s m i s w ijn : een u it gelez en k a n s voor de mon n i ken om het kon in k r ijk Gods te d ienen. Ze ver zon nen daa rom naa r eer en geweten een my t he; ze deden aa n ‘ ver zingev ing ’ . Zi n en hu lp hebben va nu it rel ig ieu s per spec t ief a lt ijd hu n bron i n de godenwereld. De vooraa nst aa nde godsd ienst wetenschapper Mircea Eliade h ad het over de ‘h iërofa n ie va n het hei l ige’.3 Ook de kerk i n Vézel ay, de
rel i k w ieën en de wonderen rond Ma r ia Magda lena zou h ij h iërofa n ieën hebben genoemd: ‘ veroor zaa k t door de openba r ing va n een aspect va n de goddel ijke m acht ’ . Bij een h iërofa n ie openba a r t zich volgen s El iade een hogere u lt ieme werkel ijk heid i n d ie va n de mens. Het ja m mere aa n deze v isie is dat ze het object ief best aa n va n een goddel ijk hei lige veronder stelt, en dat ze daa rdoor d reig t bl i nd te ma ken voor de a ndere, n iet te negeren k a nt va n de werkelijk heid: dat zo’n openba r ing toch a l lereerst mensenwerk is en soms, zoa ls d ie va n Ma r ia Magda lena i n Vézelay, zel f s een bew u ste scheppingsdaad. Zonder gelov ige vooronderstelling moeten we ons beperken tot de va st stel l i ng d at rel ig ieu ze verbeeld i ng ken nel ijk k a n over ga a n i n rel ig ieu ze belev ing. Iet s wat door mensen is bedacht, gaat da n pa radox aa l genoeg de sensat ie geven n íét door hen bedacht te zijn Het mensenwerk diende om het idee va n goddelijke openba r ing zo sterk mogelijk te beleven. Een en kel i ng zag la ng geleden a l d iscrepa nt ie t u ssen de belev i ng dat het goddelijke va n buiten komt en het feitelijke menselijke scheppingswerk De Gr iek se w ijsgeer Xenophanes (zesde eeuw v.Chr.) schreef a l dat a ls de koeien goden konden sch i lderen, d ie er u it zouden zien a ls koeien . De moder ne god sd ien st weten sch ap toont hoe dwa r s door de c u lt u ren heen men sen rel ig ies maa k ten. Zo bezien is rel ig ie een cu lt uu r product . 4
Dit was in Vézelay een pijn lijk gegeven. De oproep van de abt van Vézelay aan zijn monniken om verha len te verzinnen, had vergeten moeten worden. Hij diende om het geloof van de mensen aan te moedigen, want geloof dat het verhaa l over Ma r ia Magda lena op waa rheid ber ust te, was het zegel op hu n heimel ijke scheppings werk . Zo kon d it een ma x imu m aa n v r ucht d ragen, va n rel ig ieu ze belev i ngen wek ken tot geld i n het laadje brengen. Op hu n beu r t werden de pelg r ims d ie Vézelay bezochten in de hoop op goddel ijke hu lp ook liever niet in de sit uat ie gebracht dat ze a rg waa n moesten k r ijgen. Ze maa k ten werk va n hu n pelg r i mage, hopend op de belev i ng dat Ma r ia Magdalena er ook bij hen werk van zou maken. En als Mar ia Magdalena niets deed, zou wel licht de hei lige Jacobus in Sa nt iago iet s k u n nen doen, a ls n iet Jezus zel f a l h ielp. Deze rel ig iositeit met a l haa r hemelse helper s had veel weg va n de poly t heïst ische rel ig ie, d ie voor de komst va n het ch r istendom in West-Eu ropa gebr u i kel ijk was.5
Poly t heïsme is de oud ste vor m va n rel ig ie en kende va a k geen oppermacht ige goden. A l konden ook poly t heïsten zeer godv rezend zijn en zich nauwgezet aa n r it uele voor sch r if ten houden, de mensen konden zich vaa k ook nuchter en eigenw ijs tegenover de goden opstel len en geloof deed er m i nder toe. Op rel ig ieu s gebied h adden men sen meest a l veel r u i mte i n hu n doen en laten, bl ijk t u it de st ud ie va n het oude M idden- Oosten, de poly theïstische baker mat van het monotheïsme. Hoe anders had onze wereld
H e t v e r z i n s e l v a n v é z e l a y 13
er u itgezien a ls de laat ste poly t heïst ische Romeinse keizer Ju l ia nus n iet op het slag veld was gestor ven en Eu ropa n iet monot heïst isch was geworden, v raag t de hoofdper soon in de roma n Eli sabeth Finch zich a f. Hoeveel m inder godsd ienstoorlogen en ket ter ver volg i ngen wa ren er da n geweest? De Rena issa nce was da n overgeslagen, en wel licht was ook de Verlicht ing n iet nod ig geweest , de rede had da n a l veel eerder gezegev ierd . 6 Het of f iciële monot heïsme verhief geloof en gehoorzaa m heid aa n de ene a lmacht ige god tot toppr ior iteit . Het beeld va n rel ig ie werd verengd tot ‘geloof in God’. Mis je dat, da n k u n je ook n iet rel ig ieus zijn, werd het a lgemeen geaccepteerde idee. A l leen het ju i ste geloof kon je redden . Ma a r zoa l s we z u l len z ien, heef t onder meer de nad r u k op geloof i n de moder ne, steeds ongelov iger t ijd tot een rel ig ieu ze cr isis zonder weerga geleid Rel ig ies stonden a lt ijd in w isselwerk ing met de cu lt u ren waa r in zij zijn ingebed. Weet relig ie zich n iet aa n te passen aa n een vera nderende cu lt uu r, da n ster ven haa r goden, dat is nooit a nder s geweest . Het is wat we nu zien gebeu ren in een la nd a ls Nederla nd. In m iddels zijn de meeste Nederla nder s n iet meer rel ig ieus. Zij onder sch r ijven dat rel ig ie door mensen is ver zon nen en zijn daa rdoor op d it gebied pa ssief geworden . De neer ga ng i n rel ig ieu ze bet rok ken heid is nog niet gestopt . Nederla nd loopt hier in voorop, maa r ook in de rest va n de westerse wereld wordt relig ie steeds v reemder in de cu lt urele hoofdst room. A ls deze ont w i k kel ing door zet, zit er in de toekomst voor rel ig ie n iet meer in da n een ma rg inaa l best aa n, in het r ijt je bilja r ten, postzegels verza melen en Zwa r te Piet .
Het inzicht dat het de mensen zelf zijn die relig ies en goden scheppen, heef t een ont nuchterende werk ing gehad – ook i k heb d ie door voeld. Zonder het geloof dat een godenwereld ons leven va n een u itei ndel ijke zi n voor ziet , moeten we leven met het per spect ief dat het goede n iet over w int, de mens geen zinvol le rol te spelen heef t in een bela ng wek kend g roter geheel en het ind iv iduele best aa n met de dood ook echt is a fgelopen. Je k u nt het bela ng h ier va n ook relat iveren en je er zonder er woorden aa n v u i l te ma ken bij neerleg gen Maa r a ls men v roeger, zoa ls in Vézelay, a l bew ust zel f aa n het scheppen g ing , en a ls dat tot de pa radox a le rel ig ieu ze belev ing leidde dat het beleefde niet zelf geschapen was, zouden w ij da n nu, voordat we relig ie zomaa r af w ijzen a ls ma nier om uiteindelijke ziner va r ingen te wek ken, niet moeten onder zoeken of we dat n iet nog steeds k u n nen en zouden w i l len? Maar dan consequenter, zelf bew uster en v r ijer aan het verzingeven te gaan? K a n bew ust gebr uik va n de ‘relig iepa radox ’ relig ie in onze gesecu la r iseerde c u lt uu r nog toekom st geven? Ch r istel ijke t heologen hebben geprobeerd een a nt woord op secu la r isat ie te v inden door ongeloof waa rd ig geworden
1 4
beelden te her i nter preteren of a f te sch a f fen . Ma a r d it heef t de meeste mensen n iet geholpen rel ig ieu s te bl ijven. Met het m i n i ma l iseren va n de rel ig ieu ze verbeeld i ng raa k te ook de rel ig ieu ze belev i ng i n het slop. Well icht komt onver mogen tot rel ig iositeit ook voor t u it het monot heïst ische vooroordeel d at rel ig ie per se geloof a l s voor wa a r houden nod ig heef t . Ter w ijl we, a l s we zouden besef fen d at we zel f de schepper s z ijn en d at we aa n het scheppen k u n nen slaa n zonder dat we geloven, de mogel ijke v r uchten van die schepping niet zouden laten hangen. Het is ook niet v reemd om zonder te geloven toch rel ig ieu s te w i l len z ijn a l s je beden k t d at de rel ig ieu ze react ie op on ze ex istent iële cond it ie bijna u n iver seel was en zo oud is a ls de mensheid. Ken nel ijk bood ze iet s heel bela ng r ijk s. Zo k a n de inspirerende belev ing va n een aa nsprekende t ra nscendente werkel ijk heid een d iepe zinsensat ie geven.
Wie ‘agelov ig ’ is, geloof t n iet in het best aa n va n God, en ook n iet dat er ju ist geen god best aat . Hij kent de g renzen va n zijn beg r ip, en weet dat het a l da n n iet best aa n va n goden daa r bu iten l ig t . H ij beoordeelt rel ig ieu ze voor stel l i ngen daa rom n iet a ls geloof dat ze waa r of n iet waa r zijn, maa r a l s sm a a k k west ie, of h ij ze mooi, goed en i n spi rerend v i ndt . Zel f s a l s je aa n neemt dat er n iet s is waa rdoor het leven er u iteindel ijk toe doet, k u n je net zo goed en eigenlijk beter veinzen dat het er wel toe doet. Bovendien is het best aa n va n een met ons commu nicerende godenwereld niet fa lsif ieerbaa r en dus n iet helemaa l u it te slu iten. Ook dat geef t rel ig iositeit zonder geloof best aansrecht. In mijn proefschr if t Flirten met God (201 1) liet ik aan de hand va n t a l va n hedendaagse voorbeelden zien dat rel ig ieu ze er va r ing n iet per se a f ha n kel ijk is va n geloof, en dat zu l ke relig iositeit in opkomst is.7 In Dan maak je maar zin gaat het over het hoe en waa rom va n d ie rel ig iositeit . Ik den k dat we iet s bela ng r ijk s verl iezen a ls we er door ons onver mogen te geloven niet meer in zouden slagen relig ieus te zijn. Dit boek is een pleidooi voor relig iositeit zonder geloof. Voor het op ag nostische basis volgen van een spir itueel pad, het waarderen van relig ieuze tradities a ls ons ter beschik k ing st aa nde bron nen waa r u it we k u n nen put ten om iet s rel ig ieus te beleven. Wie de k u nst va n de relig ieu ze verbeeld ing verst aat, heef t goud in ha nden Ik noem dit ‘relig ieus ex istent ia lisme’. Ook de gelov ige negent iende-eeuwse f i losoof Søren K ierkegaa rd wordt een relig ieus ex istent ia list genoemd. A a n de ha nd va n zijn leven en werken zu l len we onder zoeken hoe we k u n nen komen tot een ver n ieuwde vor m va n rel ig iositeit , zonder geloof. Om iet s rel ig ieu s te beleven, k u n nen we i n zijn geëngageerde geest leren va n de rel ig iegesch ieden is va n de mensheid en inspirat ie put ten u it het r ijke rel ig ieuze reper toire dat zij sinds het beg in van haar best aan heef t ont w ik keld.
Voor de t w int igste-eeuwse ex istent ia list Jea n-Pau l Sa r t re had relig ie echter
H e t v e r z i n s e l v a n v é z e l a y 15
afgedaan. Hij erkende uiteindelijk niet te kunnen uitsluiten dat God bestaat, maa r h ij stelde dat we desonda n k s moeten leven a lsof God niet best aat . De f l ir ter met God doet daa rentegen l iever a lsof God wél best aat .
De belev i ng va n een zi nvol le t ra n scendente werkel ijk heid, wa a r mee je door r it uelen cont act k u nt zoeken, was v roeger in Vézelay dé reden om rel ig ieu s te w i l len zijn . En is dat nu ook nog voor m ij. I k ben daa rom a ls agelov ige op zoek gegaa n naa r mogel ijk heden om toch aa n rel ig ie te doen, onda n k s m ijn onver mogen rel ig ieus te geloven. De kerk va n Vézelay werd m ijn bela ng r ijk ste rel ig ieu ze laborator iu m. I k dwaa lde eindeloos door de kat hedraa l, duizend jaar nadat de monniken er hun verhaa l hadden verzonnen en daar mee ontelbare relig ieuze belev ingen hadden helpen opwek ken.8 Ik verdiepte me in de geschiedenis en de relig iositeit van v roeger De stenen zijn get u ige geweest va n wat daa r a l lemaa l is gebeu rd, de rel i k w ieën va n Magda lena l ig gen nog a lt ijd i n de cr y pte. De verbeeld i ng komt op ga ng. Verblijven in d it ‘hu is va n God’ werd voor m ij een spir it ueel pad Ik oefende het pa sseren va n de d rempel va n wereld s na a r hei l ig om de over ga ng te voelen, liep eindeloos door de ga ngen onder de gewelf bogen om de sensat ie te k r ijgen van eeuw igheid, koerste op en neer naar het koor, het centr um van de in het gebouw u itgebeelde, aa n de Bijbel ont leende sacra le geomet r ie. Ik deed mee met het r it ueel va n de broeders en zusters, of probeerde zelf wat . Da n k a n het je overkomen dat je, ter w ijl je i n een ver zon nen r it ueel een ooit ver zon nen god heid aa nspreek t, de sensat ie k r ijg t dat er een a nt woord komt . Met El iade, dat je ‘een openba r ing va n het hei l ige’ beleef t .
Je kunt jezelf een relig ieus leven scheppen a ls je relig ieuze voorstellingen gaat waarderen als k westies van smaak, en op zoek gaat naar jou inspirerende relig ieuze cu lt uur. Dit in de hoop relig ieuze voorstel lingen weer tot leven te wek ken en zo nog steeds aa n de relig ieu ze verbeeld ing te beleven wat men daar altijd al aan beleefde: dat je aangesproken wordt door iets veronderstelds achter de g rens va n je beg r ip. Door Ma r ia Magda lena bijvoorbeeld, of door God. Deze mensel ijke verbeeld ingen hebben het pa radox a le ver mogen de belev ing te geven dat zij zich aa n ons openba ren.
O mw i l le va n de leng te beperk i k me i n d it boek tot de besc h r ij v i ng va n m ijn er va r i ngen i n de k loosterkerk va n Vézelay. I k speelde ook mee i n een l iefdes sek te, sloot me a a n bij biddende mosl i m s , deed mee met t ra nceda nsende spi r it uelen en wa s bij de zi k r va n ex t at ische soef ies . En i k werd dom i nee i n West-Zeeuw s-V laa nderen. In a l le geva l len vond men m ijn agelov ig heid geen probleem. Va n deze rel i-avont u ren doe i k ver slag in het ver volgboek Ver zinge ven.
Omdat agelov ige relig ieus ex istent ia listen zich va n hu n inbreng bew ust zijn, erkennen zij dat ze de v r ijheid en verant woordelijk heid hebben om hun
16
leven zelf u ltieme zin te geven. En omdat relig ie nog steeds bijna onmisbaar is voor een niet-opper vla k k ig, levensbeschouwel ijk releva nt leven, moeten zij zichzelf aa n het werk zet ten – volgens goed oud hol la nds gebr u i k : ‘Geen zin? Da n maa k je maa r zin.’
2 .
De weg va n het geloof
De zegetocht va n A l la h
Het monot heïst ische recept va n één God waa r i n absoluut geloofd moest worden was u iter st invloed r ijk . Het ch r istendom ver spreidde zich over het M idden- Oosten en Eu ropa en verd rong er geleidel ijk de poly t heïst ische rel ig iositeit . De isla m deed da a r na het zel fde i n Noord-A f r i k a en d iep i n
A z ië. Volgen s de on s ver t rou wde ver sie va n het ont s t a a n va n de i sl a m spoelde deze godsd ienst va na f de zevende eeuw a ls een vloedgolf over het
Midden- Oosten en Noord-A f r i k a Het maa k te va n de isla m in één k lap een wereldgodsd ienst, en was de t r iomf tocht va n het monot heïsme. Volgens de isla m it ische t rad it ie had A l la h de mensen herhaa ldel ijk het monot heïsme voorgesch reven, a l lereer st Ada m en Eva, maa r dwaa lden ze tel kens weer a f, verd raa iden ze zijn boodschap en ver v ielen ze tot poly t heïsme, ‘shirk ’ .
Da a rom ga f A l la h Abra ha m de wa re leer nog een keer door. Deze eer ste mosl i m heef t i n Mek k a de ooit door Ada m opger ichte K aäba herbouwd .
Zijn t rouw bleek u it zijn bereid heid op A l la hs ver zoek net bu iten Mek k a z ijn zoon te of feren . Ma a r n a Abra h a m s dood g i ng het a l snel weer m i s met het geloof in de ene god. De K aäba werd volgezet met a fgodsbeelden.
A l la h bleef proberen a a n de ver sch i l lende profeten de wa re leer door te geven, zoa l s ook a a n Jez u s . Ma a r tel ken s werd de bood schap bi n nen de kor tste keren weer verdraaid. Aan de analfabeet Mohammed in Mek ka heef t
A l la h haa r voor de a l lerlaatste keer nog eens goed geopenbaa rd. A a r tsengel Djibr iel ver scheen daa r toe aa n de profeet . Volgens de t rad it ie g i ng d it a ls volg t: ‘Het macht ige wezen gebood me: “Draag voor! ” I k zei: “ Wat moet i k voordragen? ” Hij k nevelde me dr ie keer met een reep stof om m ijn borst, tot i k vol komen u itgeput was. Toen zei h ij tegen m ij: “Draag voor: In de naa m va n jouw Heer d ie heef t geschapen…” En i k d roeg voor.’ Dit was de eer ste zin va n wat later de Kora n zou worden. Het verhaa l va n deze profeet is het verhaa l va n zijn st r ijd tegen het poly t heïsme in Mek k a Moha m med w i lde de bed r ijvers va n sh irk best r ijden en het monot heïsme herstel len. Of beter gezegd, A l la h w i lde dat, en daa rom openbaa rde de god va n de a fgedwaa lde joden en ch r istenen de Kora n aa n Moha m med. Het is de en ig ju iste ver sie van Gods aan de mensheid geopenbaarde verhaal, dat verdraaid in de Tenach en de Bijbel st aat .
Maa r d it verhaa l is volgens de isla moloog Gera ld Haw t ing n iet ont st aa n i n het Mek k a va n de zevende eeuw, m a a r i n de eeuwen er n a i n de door
A r abi sche st a m men veroverde c u lt uu rcent r a va n het M idden- Oosten . 1
4 0
De A rabi sche verovera a r s wa ren a a nva n kel ijk geen a a n h a nger s va n de islamitische godsdienst, denkt Haw ting. De cultuur van de A rabische veroveraa rs k reeg pas la ngzaa maa n steeds meer een isla mit isch k a ra k ter. Volgens Haw t ing heef t een k leine, zeer monot heïst ische sek te zich va n bin nenu it la ngzaa maa n tot een rel ig ie ont w i k keld, in debat met de joodse en voora l de chr istelijke godsdienst, die toen in Ira k, Sy r ië en Pa lestina dominant was. De aa n ha nger s va n deze sek te vonden d ie n iet monot heïst isch genoeg. Zo zouden ch r istenen naast God ook Jezus en de Hei l ige Geest aa nbidden, en hielden ze er afgodsbeelden op na, zoa ls chr ist usk r uizen en iconen. Hoewel het verhaa l eeuwen later, ver weg va n het in de ontoega n kel ijke A rabische woest ijn lig gende Mek k a, is ont st aa n, had het voordelen het ju ist in Mek k a te pl a at sen Da n kon het n iet gef ra med worden a l s com ment a a r op het ch r istendom va n een of a ndere latere bet weter ige sek te, zoa ls d ie er wel meer wa ren. Zo gebracht was het verhaa l bu iten de invloedsfeer daa r va n ont st aa n a ls een n ieuwe openba r i ng va n dezel fde god d ie de ch r istenen hadden en k reeg het verhaa l autor iteit . Het is wel aa n nemel ijk dat er een h istor ische ker n is geweest met een profeet Moha m med d ie rond het jaa r 6 0 0 i n Mek k a en Med i n a opt r ad, m a a r w ij moeten n iet den ken d at de Kora n en de t rad it ie ons h istor isch bet rouwba re infor mat ie geven over het rel ig ieu ze leven va n de zogenaa md poly t heïst ische bewoner s va n Mek k a. O ver igen s z ijn er ook i sla mologen d ie de ont st a a n sgesch ieden i s va n de Kora n en de isla m v roeger dateren da n Haw t ing doet . Bovendien leefden er a l ch r istenen op het A rabisch sch ierei la nd in Moha m meds t ijd.2 Het is dus waa r sch ijn l ijk dat ook de profeet a l met hen in d iscussie za l zijn geweest . Maa r dat doet n i k s a f aa n Haw t ings pu nt dat de isla m pas echt vor m k reeg ver ver w ijderd va n Mek k a, in de eeuwen er na. Met het oog op het debat dat ze in Sy r ië en Ira k voerden met joden en ch r istenen, probeerden de latere rad ic a le monot heïst ische g rond leg ger s va n de isla m een oud verh a a l te creëren met een pa ra l lel le bood schap. De best reden poly t heïsten u it de traditie zouden eigenlijk het afgedwaalde nageslacht van de monotheïstische A br a h a m z ijn . Ze leken op de joden en de ch r i stenen en a l snel ook op bepaa lde medemoslims, die in de ogen va n de latere radica le monot heïsten eveneens a fgoden g ingen aa nbidden. Zij zouden zich weer tot het zu ivere monotheïsme moeten bekeren: de zuivere islam. In feite bevocht Mohammed du s n iet zozeer de ver zon nen Mek k aa nse poly t heïsten, maa r maa k te h ij een st atement dat moest helpen de ch r istel ijke gelov igen va n later eeuwen voor het nieuwe, super-monot heïsme te w innen. De radica le monot heïsten gebr u i k ten Moha m med en Mek k a a ls verhaa l-f ra me en ver werk ten hu n relig ieuze ideeën van eeuwen later in een nieuw verhaa l met oudere wor tels. Zo k reeg de f ig uur van Mohammed pas veel later literair vlees op de bot ten.
5 . E x istent ieel geweld
Het biza r re doodgewoon
Om te weten te komen of en hoe rel ig ie i n de toekom st nog wa a rde k a n hebben, moeten we op zoek n a a r wat rel ig ie a lt ijd en overa l wa a rdevol maakte. Kan ze in niet-gelov ige levens nog van betekenis zijn? Of zelfs nodig? A ls rel ig ie werkel ijk iet s onver va ngbaa r s biedt, da n mogen we ver wachten dat er a ls a nt woord op on ze ex istent iële noden aa n on ze t ijd aa ngepa ste vor men tot ont w i k kel ing komen, speciaa l in t ijden va n cr isis. Het nood lot meldde zich plotseling in mijn leven A l zat het er a l een t ijdje aan te komen, ik keek radeloos toe toen het dan toch echt zover was. Daar zat mijn moeder opeens rechtop in haa r bed, sna k kend naa r lucht, moed en leven. De ogen w ijd opengesperd. Haa r afgemat te lichaa m was voor de laatste keer in st aat va n pa raat heid . Ze v iel weer achterover en la ng zaa m werd het hor ten en stoten m i nder. Het wa s geen r u st d ie over ha a r k wa m, het wa s de dood . Ha a r ogen stonden nog op m ij ger icht , m a a r i k n a m a a n d at ze me n iet meer zag. De ver pleegster zei dat ze n iet meer leefde. In de u ren er na werd ha a r l icha a m steed s kouder en werden ha a r ogen dof fer. Ze wa s er écht n iet meer. I k hu i lde. Het was a fgelopen met haa r. Wat hadden de mensen d ie va n haa r h ielden haa r meer en beter geg u nd. Ze was intel l igent en had tempera ment en had waa r sch ijn l ijk veel meer gek u nd da n ze had gedaa n, maa r het was a nder s gelopen. En nu was haa r leven a fgesloten. Ik besef te hoeveel i k va n haa r h ield.
Men zeg t dat de dood doodgewoon is, maa r i k v ind de dood nu ont zet tend ongewoon. W ie was er va n zel fsprekender da n zij? Dierba ren zouden n iet mogen ster ven, in ieder geva l n iet tegen hu n zin. De wetenschap moet dat zo snel mogel ijk zien u it te ba n nen. ‘ Maa r dat is ir reëel’, hoor i k de rea l ist in m ijzelf a l tegenwer pen. Dood is een gegeven, daa r moet je je bij neerleggen Het is ‘de weg va n a l le vlees’ en je bent een onvolwa ssen st r u is vogel a l s je d at n iet w i lt weten . En eigen l ijk ook een egoïst . Jij en je d ierba ren moeten plaat sma ken voor het nageslacht . Het is waa r, ook i k ga meest a l schouderopha lend aa n de dood voorbij, inclusief d ie va n m ijzelf. De dood va n meneer A of B za l me een zorg zijn en zelfs de crash va n een vl ieg t u ig vol v reemden aa n de a ndere k a nt va n de wereld doet me bijna n i k s . Het zou wat worden a ls ik het me a l lemaa l zou aa nt rek ken, zeg ik vergoelijkend tegen mezel f. Ma a r tegel ijk moet i k toegeven d at d it het toppu nt i s va n a fstomping, va n bew ust zijns ver nauw ing. Zod ra de t ra nen va n rouwenden
in close-up op t v komen, voel i k het verd r iet ook bij mezelf opbor relen. De dood va n kon ijnt je K nu f is, m it s goed gef i l md, a l genoeg. Zola ng de dood een abst ract ie is en dus een dooddoener – ‘iedereen gaat dood’ – is het goed te doen . Ma a r komt h ij d ichterbij d a n wordt het onverd ra ag l ijk . Op het moment dat het je overkomt in je naaste omgev ing heef t a l le a rg u ment at ie over ‘doodgewoon’ en ‘plaat sma ken’ haa r waa rde verloren. En zod ra je je k u nt i n leven weet je weer hoe er g het is en beaa m je ha r tg rond ig dat de dood de v ija nd is.
Een paa r jaa r eerder had i k de dood a l eens ont moet, onver wacht en overdonderend. Ik k reeg een k leine rond leid ing la ngs de k rochten va n de dood, een beet je zoa ls Da nte’s roma nt ische tocht door hel, vagev uu r en hemel, m a a r d a n op een meer sec u l iere m a n ier. I n het m iddeleeuw se k looster va n Vézelay zat i k op een doordeweek se d ag op een stenen ba n k i n een ga ng wa a r voor tdu rend men sen doorheen k wa men – broeder s, z u ster s, toer isten, werk lu i, a l lemaa l bezig met hu n dagel ijk se besog nes. Plot sel ing wa s de dood daa r, zonder du idel ijke aa n leid i ng , a ls een d ief i n de nacht . H ij wa s er n iet voor m ij, pa k va n m’n h a r t , m a a r h ij wa s er, i n heel z ijn verbijsterende absoluut heid. A ls een onper soon l ijke, massieve k racht d ie i n on ze levens hu ishoudt . In Da nte’s t ijd werd d ie k racht meest a l beleefd a ls een per soon l ijk heid, Engel des Doods of IJzeren Hein. Voor m ij was h ij onper soon l ijk . Mijn adem stok te. Ik werd over va l len door het besef dat a l die voorbijgangers er st ra k s niet meer zijn. En dat het in die gang a l duizend jaar lang zo toegaat. Mensen komen levend binnen en gaan weer naar buiten, waa r zij en ige t ijd later ster ven – of het nu één of v ijf t ig jaa r later is . Het bracht me va n m ijn st u k, vloog me naa r de keel, maa k te me a ngst ig. A l d ie u n ieke wezens a ls k aa r s vla m met jes, even bra ndend, een zucht je w ind en u it, voorgoed. Wat een voor tdu rend l ijden, wat een verd r iet en gem is. Wat een ver n iet ig ing va n u n iek leven. Naa r adem happend zocht i k de u itga ng. In de wetenschap dat ook i k st ra k s het loodje za l leg gen. Het was nat uu rlijk n iet s n ieuws, maa r wel een open deu r d ie met een genadeloze k lap vol in mijn gezicht zwaaide Dat gebeurde mede dank zij een dosis psychedelica die i k voordat i k de kerk in g ing had ingenomen, maa r waa r was het . Ik voelde een door mer g en been ga a nde pijn, het ma ssa a l beleefde verd r iet en de een za me a ngst . En i k besef te: het leven st aat bol va n ex istent ieel geweld. Ik vlucht te het bos in, naa r beneden, de berg a f, naa r het hu is aa n de r iv ier waar ik verbleef. Met a ls enige ger uststelling dat het mijn beur t nog niet was. De dood is a lt ijd a l t rau mat isch geweest voor mensen, daa r doet rel ig ie vaa k n iet s aa n a f. Dat bl ijk t ook u it het Gi lga mesj-epos: ‘Gi lga mesj leg t de ha nd op En k idoe’s ha r t . Het k lopt n iet meer. Gi lga mesj sch reeuw t het u it
9 . Goden verbeelden
De baa rd va n God
Op de Sinaï beleefde ik dat ik persoonlijk werd aangesproken. Het leek een soor t stem, met een oordeel, iemand die mij kende en veel meer w ist dan ik, die interactie zocht en het voor mijn gevoel niet slecht met me voorhad. Er leek een intentie te zijn en dat veronderstelt een zekere persoonlijk heid daarachter, al is de grens tussen persoonlijk en onpersoonlijk niet scherp. Het persoonlijke is van oudsher de dominante vor m die religieuze verbeelding aanneemt. In religieuze belev ingen speelt altijd een of andere vor m van contact Dat geldt niet a lleen voor het chr istendom of de monot heïstische relig ies, maar ook voor poly theïstische religies, zoals het hindoeïsme en populaire vor men van boeddhisme. God of de goden of voorouders spreken de levenden aan, en de levenden op hu n beu r t spreken hen aa n. Dat is a lt ijd zo geweest . Mensen zijn personif iërende wezens.1 Ook onpersoon lijke za ken ma ken w ij g raag minder of meer persoonlijk. We spreken over moeder Aarde, over v riendelijke wolkenluchten en een ons v ijandig k limaat. Over igens schijnt personif icatie va ker voor te komen a ls het object aan het verstand of aan de eigen macht ontglipt . 2 Maa r ook in onze gesecu la r iseerde cu lt uur is ver persoon lijk ing w ijdverbreid. Iedere dag worden we quasi-persoon lijk aangesproken door commerciële par tijen. Heel het inter net is gepersonaliseerd, helemaal sinds de intrede van artif icial intelligence. Vir tuele assistenten hebben een naam en ChatGPT spreekt je aan in de eerste persoon. Ook de stofzuigrobot spreekt je aan alsof hij een persoon is. Dat wordt zo gedaan omdat gepersonif ieerde beelden meer aanspreken dan onpersoonlijke beelden. A ls een medemens je persoonlijk op je gedrag aanspreekt, heef t dat meer invloed dan wanneer de overheid dat vanaf een af f iche op straat doet – zoa ls een aardige v rouw op die af f iche wellicht ook meer aanspreekt dan k ille blok letters. Wanneer op sy mbolische w ijze contact wordt gezocht met zaken die duidelijk achter de g rens van ons beg r ip liggen, zijn we op het ter rein van religie aangekomen Ook op rel ig ieus gebied spreken geper son if ieerde beelden meer aa n da n onpersoonlijke beelden. Op de veronderstelde werking van een transcendente wetmatigheid volgt waarschijnlijk een minder grote drang om te ant woorden dan op een veronderstelde transcendente persoonlijk heid die ons lijkt aan te spreken. Dan hebben we een onweerstaanbare neiging om te ant woorden. Het is dus niet raar dat je traditioneel van Mar ia Magdalena mag hopen dat ze je zal begrijpen en zich voor je zal inspannen, ter wijl je dat niet ver wacht van ‘het ongeconditioneerde’, zoals de minimalistische theoloog Caputo ‘God’ noemt.
A l i s per son i f iëren va n a l le t ijden en i s het ook tegenwoord ig nog heel gebr u i kel ijk, u itgerekend bij rel ig ie zou het opeens n iet meer mogen . De persoonlijke god staat nummer één op de lijst van ongeloof waardigheden. De oude god met een baa rd op een wol k is een k a r i k at uu r geworden. Pratende goden en engelen, dat is voor velen a l te v reemd. Rel ig ieu ze per son i f icat ie is besmet geraa k t. Dat is opmerkelijk, onger ijmd zelfs. Veel minima list ische t heologen zien de per soon l ijke God a ls een te best r ijden a fgod. Zo pleit te Ku iter t voor ‘de ont ma nteling va n het beeld va n een persoon l ijke God’.3 En de Br it se t heoloog Don Cupit t noemde de per soon l ijke god ‘een cat a log us va n mensel ijke dwaasheid’. 4 Hier mee ver w ier pen zij en passa nt de rel ig ie van het g rootste deel van de mensheid. Ietsisten hebben van hun weerstand tegen per son i f icat ie een hoofd zaa k gemaa k t Zij proberen per soon l ijke en daarom ongeloof waardige beelden te ver mijden. Ze geloven liever vaag jes in ‘iets’, een onpersoonlijke energie of de kosmos. Ze voelen zich niet persoonlijk aangesproken, maar weten zich deel van een volgens veronderstelde wet ten verlopend proces. Daa rdoor is hu n cont ac tbelev i ng m i nder sterk da n d ie van iemand die zich aangesproken voelt door een war me, meelevende, w ijze per soon l ijk heid, d ie zich om zijn d iepste zorgen en verd r iet bekom mer t .
Het is pa radox aa l: waa r a l le ongeloof waa rd ige h inder n issen t ussen mens en God zijn weg genomen, spelen intent iona l iteit bem iddelende rel ig ieu ze beelden geen rol meer en va lt de bele v i ng weg , wa nt zonder rel ig ieu ze beelden geen rel ig ieu ze belev ing. Dat maa k te het ch r istendom voor velen wel i s wa a r i ntel lec t ueel m i nder ongeloof wa a rd ig , m a a r ook zo leeg d at het voor de meeste mensen int ussen nog maa r wein ig te bieden heef t .
De t rad it ionele nad r u k op de waa rheid va n het geloof in een per soon l ijke god heef t het ongeloof over hem a fgeroepen. Maa r een per soon l ijk beeld va n t ra nscendent ie is n iet ongeloof waa rd iger da n een onpersoon l ijk beeld va n t ra nscendent ie. God met een baa rd is even geloof- of ongeloof waa rd ig a ls ‘het ongecond it ioneerde’. De waa rheid va n het ene beeld is net zom i n te bepa len a l s d ie va n het a ndere. Ze pa s sen bij ver sch i l lende t ijden en c u lt u ren of subc u lt u ren . De hu lp biedende Ma r ia Magda lena pa st bij de middeleeuwers en het ongecond it ioneerde bij de k leine g roep intel lect ueel ont w ik kelde minimalisten van onze gesecular iseerde tijd. Het is een k westie va n smaa k hoe per soon l ijk of onper soon l ijk je het w i lt hebben.
R el ig ieu z e b e elden z ijn no d ig vo or de s en s at ie v a n c ont ac t me t de godenwereld. Omdat ze d ie sensat ie evengoed in de weg st aa n, moeten ze voor tdu rend worden aa ngepa st en event ueel a fgescha f t , a f ha n kel ijk va n hu n rol i n het steed s weer vera nderende c u lt u rele t ijd sgew r icht , met de mee vera nderende sma ken. Toch k u n je i n zijn a lgemeen heid wel zeg gen dat de cu lt uu r of smaa k d ie er i n slaag t per soon l ijker beelden toe te laten
1 4 . E x istent ieel ver t rouwen
Gave a ls opgave
Nagenoeg de en ige k lassiek rel ig ieu ze h iërofa n ie d ie nog te herken nen bij m in ima l isten is ver t rouwen a ls g if t va n God. Ver t rouwen dat God sol ida ir is met de mensen en door hen ha ndelt, een ver t rouwen waa r voor je vaa k weinig bevestig ing k r ijg t in het leven, maar waar je toch op mag ver trouwen, omdat het niet uit jezelf hoef t te komen, maa r va n buitenaf aa n jou gegeven is. Ver trouwen was altijd en overal een gouwe ouwe die in aanmerk ing k wam voor rel ig ioser ing Zoa ls in a l le rel ig ie worden speciaa l de t hema’s d ie voor een cu lt uu r va n levensbela ng zijn tot h iërofa n ie gemaa k t . Ju ist omdat het ver t rouwen er vaa k n iet is, ter w ijl het zo va n bela ng is, maa k t het haa r bij uitstek geschik t om relig ieus te worden gemaa k t. Ook in het tegenwoordige maat schappel ijk k l i maat st aat ver t rouwen onder d r u k . Het wa nt rouwen i n de men s a ls v redel ievend en naa r ha r mon ie st revend wezen is a l vele decen n ia g root en u it z ich tegenwoord ig a l s een wa nt rouwen tegen de polit iek en de inst it ut ies zoa ls de recht st aat en de democrat ie. Tegel ijk is er de brede erken n ing dat ver t rouwen nood za kel ijk is voor een goed lopende sa men lev ing. Dat maa k t het ver va l u rgent . Speciaa l in onze tegenwoord ige sa men lev ing d raa it a l les om ver t rouwen.1 Of het goed gaat met de wereld is d irect verbonden met de mate waa r in we nog ver t rouwen k u n nen hebben.
Ook op persoon l ijk vla k is ver t rouwen va n u lt iem bela ng. Basis ver t rouwen is volgens ps ychologen voor waa rde voor een gezonde ont w ik keling va n het k ind, en dat werk t het hele leven door.2 Ver t rouwen is een t hema dat in a l onze persoon lijke relat ies speelt . En ook speelt de v raag naa r het ver mogen tot zelf ver trouwen voor eenieder zelf. A ls je goed op de wereld bent gekomen en je jeugd op een posit ieve ma n ier hebt door gemaa k t , da n ben je beter in st aat het ver t rouwen te voelen om goed te k u n nen f u nct ioneren. A ls je m inder gelu k hebt gehad, da n is dat een hele u itdag ing. Ook r el ig ieu s i s ver t r ou wen e en u r gent t hem a Ver t r ou wen w a a r i n na mel ijk? De mens verla ng t volgens a nt ropoloog Ja n va n Baa l intens naa r de ver t rouwenwek kende belev i ng n iet zomaa r verloren op deze pla neet rond te dolen. Dat is a l zo sinds de Pek ing mens, en dat ver t rouwen heef t, zoa ls i n deel B besproken, zeker tegenwoord ig een ont lu isterende k nauw gek regen . We zijn achter gebleven met onbea nt woordba re zi nv ragen en ver wonder ing over het bestaan. En ook daar in speelt het t hema ver t rouwen een ba s a le rol . Ver t rouwen i s de ba si s va n de bele v i ng va n z i n . Zonder ver t rouwen k u n je moei l ijk openst aa n voor de belev ing dat er een g rotere
sa men ha ng is d ie de g ren zen va n het eigen beperk te best a a n over st ijg t , a ldus Door tje K a l, desk u ndig op het gebied va n zingev ing in de ps ychiat r ie. En a lweer, ook a nder som geldt het : een belev i ng va n zi n st i mu leer t het ver trouwen. Ver trouwen wordt dan een beeld van transcendentie, en er kan een relig ioser ingsproces op ga ng komen, helemaa l a ls het sa men komt met ver wonder ing. (H7, § 3, 4) Pas a ls je kunt openst aan voor het besef dat je niet a l les k unt bevat ten, k un je je ver wonderen, a ldus K a l. Dat veronderstelt een zeker ver t rouwen. ‘ Men moet eerst een hu is hebben om gast v r ij te k u n nen zijn. Men moet zich eerst geborgen weten voordat men zich kan openstellen voor ver wonder i ng ’ . 3 Ook volgen s f i losoof Verhoeven is ver t rouwen een voor waa rde voor de mogelijk heid je te ver wonderen. ‘ We dur ven ons a l leen aa n de ver wonder ing over te geven a ls we het ver t rouwen hebben dat in de ver wondering deze wereldgrond niet zal verdw ijnen onder de voeten van hem die daa r ver wonderd st aat . Zonder dat ver t rouwen, va nuit de a ngst beleefd, k a n de ver wonder i ng el k ogenbl i k i n wa lg i ng of ont redder i ng om sla a n Ver wonder ing is a l leen mogel ijk va nu it een geborgen heid.’4 Ver wonder ing is, zagen we, een bela ng r ijke bron va n relig iositeit . De ver wonder ing maa k t dat je je op de een of a ndere ondoorg rondel ijke ma n ier aa ngesproken voelt door iet s wat achter de g rens va n je beg r ip lig t . Dat k a n de belev ing va n zin geven, en ver t rouwen wek ken. Zinbelev ing , ver wonder ing en ver t rouwen worden i n haa r sterkere vor men beelden va n t ra nscendent ie en zijn du s verstandelijk onzeker, en de hef tiger vor men er van kunnen we hiërofanieën noemen. Ver t rouwen gaat steeds nad r u k kel ijker een rel ig ieu ze rol spelen a ls er interact ie wordt veronder steld t ussen een zender en ont va nger, een vor m va n cont act . Rel ig ieus ver t rouwen is relat ioneel, net a ls zinbelev ing en ver wonder ing a ls ze rel ig ieu zer worden. Zo wordt bij rel ig ieus ged rag zoa ls bidden een zeker ver t rouwen verondersteld in de handeling; er wordt een aangesproken ander verondersteld die voor jou openstaat. Eigenlijk is alle religieus gedrag relationeel, een doen alsof er een god heid is die je hoor t en mogelijk reageer t. Wij spreken hier va n een relatie a ls de belev ing of wens er is. En dus ook een zeker ver trouwen. In een relat ie wordt a lt ijd aa n het onderhouden va n het ver t rouwen gewerk t Hét m iddel om dat te doen is de g if t . De g if t is volgens Va n Baa l f u nda menteel voor rel ig ie, wa nt ‘de g if t is een a nt woord op het f u nda mentele probleem va n de men s el ijke cond it ie, d at va n de on zekerheid v a n de men s over zichzelf a ls een deel va n zijn u n iver su m, waa r va n h ij, a ls subject, ver sch i lt en eeuw ig gescheiden is.’5 Waa r mensen er i n slagen da n k zij hu n g i f t het gevoel te k r ijgen een ver t rouwensrelat ie te hebben met de goden, en hu n zo ver sterk te ver t rouwen zelfs te beleven a ls g if t, hebben ze va n deze g if t een h iërofa n ie gemaa k t; de god heid openbaa r t zich erdoor. Ze voelen zich
M ILLENNIA
lang schiepen
mensen zich goden die het leven van uiteindelijke zin voorzagen. Essentieel daarbij was de beleving dat die goden juist niet door de mens geschapen waren. In deze veelal onopgemerkte religieparadox speelde geloof een hoofdrol – maar niet altijd, zo laat religiewetenschapper en -journalist Koer t van der Velde zien in een zoektocht door de godsdienstgeschiedenis. In het oude Midden-Oosten en in de Europese middeleeuwen werd soms ook zonder geloof religie gecreëerd, in de hoop op religieuze beleving.
Daar kunnen wij in onze geseculariseerde tijd van leren, want ook ons leven schreeuwt om uiteindelijke zin. Door het toenemende ongeloof is het steeds moeilijker geworden om de traditionele religieuze verhalen hun zingevende werk te laten doen. Toch blijken mensen ook zonder geloof religieuze zin te kunnen scheppen. De religieuze ervaringen die zo worden opgeroepen, geven weliswaar geen enkele zekerheid, waardevol zijn zij wel.
