Issuu

ONTDEK BEDUM

GRONINGSE BORGEN

AVONTUUR OP HET WAD

In de voetsporen van een held

Ware pronkstukken

Wadlopen

G R AT I S M AGA Z I N E 2 0 2 1

WATER, WIND, WERELD ERFGOED Beste lezer, Ik ben burgemeester van de mooiste gemeente van Nederland. En daar ben ik trots op. Waarom, vraagt u? Omdat Het Hogeland echt alles heeft te bieden. Schone lucht. De mooiste wolkenpartijen. Weidse vergezichten. Verstilde dorpen en dorpjes. Oude dijken en kronkelende watertjes. De Wadden. Het Lauwersmeer. Het mooiste dorp van Nederland. Fietspaden door akkers en landerijen. Attracties en bezienswaardigheden. Kunst en cultuur in alle soorten en maten. Monumentale boerderijen. Eeuwenoude kerkjes. Rijkdom en variatie. En modern comfort, niet in de laatste plaats. Ik vergeet iets heel belangrijks… De Hogelandsters zelf. Mensen van weinig woorden. In stilte trots op hun woon en leefomgeving. Harde werkers. Praktisch volk. En gastvrij. Dat laatste gaat wat in tegen het heersende beeld. Groningers zouden immers een stug, tamelijk onbuigzaam volk zijn. Vergeet dat vooroordeel – want dat is het – maar snel. Voor de Groninger, voor de Hogelandster, ligt gastvrijheid van oudsher voor de hand. Spreekt het voor zich om iedereen, zonder uitzondering, wegwijs te maken; verder te helpen en bij te staan. ‘noaberschap’ heet dat hier. Ik raad u aan eens kennis met noaberschap te maken. U te dompelen in onze gastvrijheid. U te laten verrassen door de Hogelandster warmte en hartelijkheid. Je zou dan bijna vergeten die adembenemende omgeving waarin ze leven te verkennen, te beleven en te ondergaan… Het Hogeland én de Hogelandsters. Ze leren kennen, is er aan verslingerd raken. Gegarandeerd. En daarom: hartelijk welkom en graag tot ziens!

Henk Jan Bolding, Burgemeester van Het Hogeland.

INHOUD

Provinciekaart

Interacieve routes in Waddenland

Fietsen over de diek

Van toen tot straks Van turf tot waterstof

Terug naar de tijd van de jonker

Musea Groninger Waddenkust

Op avontuur op het Wad

Duurzaam duurt het langst en houdt Waddenland het mooist

De waarde van de duisternis

Kom je ook spelen, ontdekken, rennen, klimmen en knutselen?

In de voetsporen van de held van Bedum

Prachtdorp Winsum zit vol verhalen

Kunst in samenspel met het landschap

Ontdek de molens in Waddenland

Wat is er te doen vandaag

Accomodaties

Horeca gelegenheden

Wat te zien, doen, beleven in Waddenland

g koo i n n mo r e hi Sc

Z E E N D E D A

Noordpolde

Pieterburen 2

3 14

Hornhuizen

Lauwersoog 2

5 10

Warffum

6 20

Leens

Zoutkamp 2

8 2

Schaphalsterzĳl

p Reitdie

Ezinge

LEGENDA

11 9

Winsum

Aduarderzĳl 26

12 4

3 31

10 28 5

Zuidwold

Natuur Museum

4 1

Borg

Landmerken

Bed

Kerk

Sauwerd

WESTERKWARTIER

Mooi dorp

3 19

FRIESLAND

5 9

7 4

Stitswer

8 Baflo

Met deze kaart kan jouw ontdekkingstocht door Waddenland beginnen. Een groot aantal punten komt uitgebreid aan bod in dit magazine, maar ter inspiratie hebben we ook nog een aantal (onontdekte) parels toegevoegd. Combineer ze in een dagtrip en laat je verrassen door de veelzĳdigheid van Waddenland.

Bootverhuur Activiteiten

WADDENLAND 7

1 18

Eemshaven

erzĳl

Roodeschool

6 7 2

8 0 7 22

25 6

Uithuizen

11 6 11

1 6

rd 10

E E M S D E LT A

Middelstum

Delfzĳl

NATIONAAL PARK

Appingedam

LAUWERSMEER

dum

de 17

UNESCO WERELDERFGOED WA D D E N Z E E

MENKEMABORG

NOORDKAAP

DARK SKY PARK

UITHUIZEN

UITHUIZERMEEDEN

LAUWERSMEER

INDEX KAART

Borgen 1. Borg Verhildersum - Leens 2. Menkemaborg - Uithuizen 3. Harssensbosch - Adorp 4. Allersmaborg - Ezinge 5. De Breedenborg - Breede 6. Rensumaborg - Uithuizermeeden

Kerken 1. Kerk Zuidwolde 2. Goede Herderkerk Bedum 3. Kerk Adorp 4. Kerk Klein Wetsinge 5. Kerk Onderdendam 6. Kerk Obergum 7. Onze Lieve vrouwe Kerk Tinallinge 8. Kerk en toren Baflo 9. Kerk Stitswerd 10. Kerk Breede 11. Kerk Den Andel 12. Kerk Saaxumhuizen 13. Kerk Westernieland 14. Kerk Pieterburen 15. Kerk Eenrum 16. ‘t Marnehoes Wehe-den Hoorn 17. Toren Kloosterburen 18. Kerk Zuurdijk 19. Kerk Niekerk 20. Kerk Ulrum 21. Kerk Vierhuizen 22. Kerk Usquert 23. Dionysiuskerk Uithuizen 24. Mariakerk Uithuizermeeden 25. Sint-Nicolaaskerk Oosternieland 26. Kerk van Ezinge 27. Kerk Garnwerd 28. Kerk Oostum 29. Torenkerk Winsum 30. Walfriduskerk Bedum 31. Klokkentoren Westerdijkshorn

Natuur 1. Nationaal Park Lauwersmeer 2. Reitdiepgebied 3. Nationaal Landschap Middag-Humsterland 4. WerelderfgoedWaddenzee

Molens 1. Korenmolen De Lelie| Eenrum 2. Koren- en pelmolen Hollands Welvaart | Mensingeweer 3. Koren- en pelmolen De Vier Winden | Pieterburen 4. Korenmolen De Onderneming | Vierhuizen 5. Koren- en pelmolen De Zwaluw in Zuurdijk 6. Koren- en pelmolen Grote Geert in Kantens 7. Koren- en pelmolen De Liefde | Uithuizen 8. Koren- en pelmolen Eva | Usquert 9. Koren- en pelmolen Windlust | Zandeweer 10. Koren- en pelmolen Aeolus | Adorp 11. Koren- en pelmolen De Jonge Hendrik | Den Andel 12. Koren- en pelmolen De Wetsinger | Klein Wetsinge 13. Koren- en pelmolen De Ster | Winsum 14. Korenmolen De Vriendschap | Winsum 15. Poldermolen De Zilvermeeuw | Onderdendam 16. Poldermolen Krimstermolen | Zuidwolde 17. Poldermolen Koningslaagte | Zuidwolde 18. Poldermolen De Goliath | Eemshaven 19. Korenmolen Hunsingo | Onderdendam 20. Zaagmolen De David | Warffum

Landmerken 1. Hornhuizen 2. Wierhuizen 3. Breede 4. Klein Wetsinge 5. Oldenzijl 6. Oosternieland 7. De Noordkaap

Bootverhuur 1. Winsum 2. Zoutkamp 3. Wehe-den Hoorn 4. Noordpolderzijl 5. Uithuizen 6. Lauwersoog

Mooie dorpen 1. Winsum 2. Zoutkamp 3. Onderdendam 4. Zuidwolde 5. Stitswerd 6. Rottum 7. Usquert 8. Eenrum 9. Tinallinge 10. Kantens

FIETSEN W OV AEDRD E DN E LDAIN ED K

10 INTERACTIEVE ROUTESIN WADDENLAND Fiets, wandel en vaar op unieke wijze door het eeuwenoude natuur- en cutuurlandschap van Waddenland met de interactieve route app: Waddenland Routeland!

Struin door de ruige natuur en dorpjes waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan. Fiets van wierde naar wierde door het dal van het Reitdiep. Kano door de kronkelende maren langs wuivende rietpluimen en nieuwsgierige koeien. We stippelden de mooiste fiets-, wandelen vaartochten in Waddenland voor je uit.

Waddenland Routeland is een product van Stichting Promotie Waddenland en Knowlogy. De routes zijn mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van de Provincie Groningen. - waddenland.groningen.nl

Parkeren, pauze en meer Elke themaroute begint op een plek met voldoende gelegenheid om te parkeren. Wel zo makkelijk. Onderweg is er alle tijd en ruimte voor een pauze met een hapje en drankje en allerlei ontdekkingen in winkels en musea.

REITDIEPDIJK

Download de Waddenland Routeland App in de Google Play of App Store.

WADDENDIJK

WINSUM

Activiteitencentrum Lauwersnest Startpunt voor bezoek aan Nationaal Park Lauwersmeer Activiteitencentrum Lauwersnest is het ideale startpunt voor een bezoek aan Nationaal Park Lauwersmeer. In en rond het activiteitencentrum vind je alles over vogels en Dark Sky. Zo ontdek je op de grote vogelwand hoe trekvogels het Lauwersmeer als tankstation gebruiken in de Oost Atlantische trekroute. En kun je een kijkje nemen in de geheimen van de nacht en een ster worden in de duisternis.

Routes en informatie Ook als het Lauwersnest gesloten is, dan is het Nationaal Park Lauwersmeer open voor bezoekers. De plattegrond bij het Lauwersnest wijst je de weg naar verschillende wandelen fietsroutes. En in de folderbak vind je interessante informatie over onder andere vogels, Dark Sky en het Lauwersmeergebied. Tijd voor een pauze? Met een zelf mee genomen lunch of tussendoortje kan je uitrusten aan onze picknicktafels.

Spelen en ontdekken Naast het centrum ligt het nestbouw-bos; hier kun-

Kijk voor openingstijden en meer informatie op:

nen kinderen spelen en met natuurmaterialen zelf een eigen nest bouwen. Of loop het vogelbeleefpad door

np-lauwersmeer.nl staatsbosbeheer.nl/lauwersnest

met een boekje (te vinden in de folderbak of digitaal op de website NP Lauwersmeer) de gele route te

De Rug 1 9976 VT Lauwersoog

lopen. Wil je op zoek naar digitale dieren? Dan is Perfect Earth Animals leuk om te doen! Ben je nog niet uitgespeeld en wil je thuis ook iets doen? Op de binnenzijde van de vuurplaats vind je interessante natuuropdrachten van Natuurwijs.

iteitencentrum Lauwersnest

We hopen je te mogen begroeten in of bij Activ

Maak schitterende fiets-, wandelen vaartochten vanuit de camping

Klein Wetsinge

• het hele jaar geopend woensdag t/m zondag van 10.00 tot 17.00

Slechts 15 km van de gezellige stad Groningen Start of vervolg hier uw Pieterpad-wandeling Zijlsterweg 7

Aduarderzijl-Feerwerd 0594 62 18 36

www.aduarderzijl.com Recreatief fietsen voetveer over het Reitdiep

Het Reitdiepveer vaart dagelijks vanaf 1 april t/m de laatste zondag van oktober heen en weer tussen Aduarderzijl en Schaphalsterzijl.

Voor actuele informatie:

www.reitdiepveer.nl

Valgeweg 12 9773 TK Wetsinge kleinwetsinge@blgroningen.nl www.kerkkleinwetsinge.nl

lekker lunchen - vergaderen - feesten & partijen - koffie & gebak - rouw & trouw

N GEN M

EG D O

EEN O

GRO

FIETSEN OVERDE DIEK

‘Eem over diek kiek’n.’ Sommige Groningers moeten elke week de Waddenzee zien, even over de dijk kijken. Een favoriet plekje om de dijk te beklimmen en over het water óf de drooggevallen zeebodem te turen is Noordpolderzijl: de kleinste zeehaven van Nederland, een sluis buiten dienst en café ‘t Zielhoes, meer is het niet. Meer hoeft ook niet. Het uitzicht tot aan Schiermonnikoog, Rottumerplaat en Borkum is onveranderlijk mooi en ‘t Zielhoes serveert perfecte scones op het terras. Van 1811 tot de jaren zeventig van de vorige eeuw was het café ook sluiswachterswoning. Op de bovenverdieping vergaderden de bestuurders van het waterschap. Nu komen gasten van over de hele wereld zich er verbazen over de Groninger polders, dijken, kwelders en Waddenzee. Het verhaal gaat dat zelfs Bob Dylan er graag koffie en een gezond shotje zeelucht kwam halen. Zijn Europese tournees verlengde hij wel eens met een bezoek aan Groningen en een fietstocht naar het wad.

Tekst: Annemarie Bergfeld

SCHAPENHOEVEN Fietsen langs een zeedijk betekent aan beide kanten twee heel verschillende uitzichten. Op fietspad Kiek over Diek kies je steeds zelf het vergezicht dat je wilt.

Ik ben hier ook gekomen om te fietsen. Van Lauwersoog tot Eemshaven kun je een kleine vijftig kilometer langs de waddendijk fietsen, soms binnendijks, soms buitendijks. Al naar gelang de kant die je kiest, zie je verre vergezichten over graan- en aardappelakkers of over kwelders, zee en eilanden. Je kiest zelf je uitzicht op dit fietspad met de naam Kiek over Diek. Vanaf het terras van ‘t Zielhoes sla ik rechtsaf, oostwaarts de dijk op. Het pad aan de zeezijde ligt vol lege oesterschelpen. Hier zijn meeuwen aan de slag geweest. Ik probeer zo veel mogelijk om de scherpe schelpen heen te manoeuvreren, maar word steeds afgeleid door de pluizebollige schapen in het gras. Al grazend doen ze goed werk. Gras dat niet regelmatig begraasd of gemaaid wordt, gaat snel in kwaliteit achteruit en haalt de conditie van de dijk naar beneden. Bovendien verstevigen de trappelende schapenhoeven de aarde op de dijk. Ik denk niet dat ze enig idee hebben, maar mooi dat ze een bijdrage leveren aan de veiligheid van het land achter de dijk.

FIETSEN W OV AEDRD E DN E LDAIN ED K

WACHTEND OP DE OOGST

EEN ANDER WADDENEILAND

Soms staan de hekken open, soms is er een smalle doorgang over een veerooster, soms moet ik om de paar honderd meter van de fiets af om er eentje open en weer netjes dicht te duwen. Een enkele keer zit er een op slot en duw ik de fiets door het gras over de dijk heen. Er zijn wel grotere barrières... Ik houd van de afwisseling en fiets om en om aan de zeeen de landkant. Of maak een ommetje nog wat verder landinwaarts langs boerderijen zo groot als kathedralen, graan dat wuift zoals graan hoort te wuiven, aardappelplanten in volle bloei en torenhoog gestapelde kisten die wachten op de oogst. Langzamerhand worden de rijen windmolens en de contouren van de bedrijven in de Eemshaven groter en groter en komt het einde van mijn fietstocht in zicht. Bij molen Goliath, een dwerg naast de grote witte windmolens, staat een uitnodigend bankje. Naast de sculptuur van een op zijn rug liggende man is nog genoeg ruimte voor mij. Even de kilometers uit de benen laten zakken voor ik weer op de fiets stap. Want ik wil zo nog wel eem over diek kiek’n.

De hele tijd lonkte het eiland al op de horizon, maar je kunt er ook eenvoudig naartoe. In 50 minuten vaart de boot van Eemshaven naar Borkum. Dit Duitse eiland heeft veel weg van onze Waddeneilanden maar is toch ook weer heel anders. Wat de Nederlandse eilanden niet hebben, heeft Borkum wel: een dorp aan de Noordzee. Met een honderden meters breed strand en een promenade (met muziekpaviljoentje) waar Zandvoort jaloers op kan zijn. Typisch Borkums zijn de Milchbude’s, eenvoudige houten strandtentjes waar gerechten als Dicke Milch mit Kirschen (kwark met kersen) op de menukaart staan. Ze stammen uit de tijd dat er nog niet op elke straathoek een terras te vinden was. Wat de Borkumer boeren tussen de middag zelf aten, verkochten ze ook aan de badgasten. En natuurlijk de Strandkörbe, de felgekleurde rieten stoelkorven waar de Duitse Waddeneilanden patent op hebben. Wat weer hetzelfde is als op onze eilanden: je kunt er net zo mooi fietsen! - borkumlijn.nl

OOK DEMOEITE WAARD

— Vlak vóór Eemshaven ligt het meest noordelijke punt van ons vasteland, de Noordkaap. De exacte plek wordt gemarkeerd door de Hemelpoort, een stalen poort van 2,5 meter hoog. Een mooiere plek om van de leegte te genieten is er niet.

— De Menkemaborg in Uithuizen is een van de weinige bewaard gebleven Groninger borgen. Met zonnewijzertuin en een groot doolhof waarvan de paden naar een oude plataan leiden. - menkemaborg.nl

— Meer leuke plekjes in Waddenland ontdekken? Kijk op pagina 64 t/m 79 voor een overzicht van de leukste adressen, uitjes en activiteiten.

IN KÜRZ / IN BRIEF

RADFAHREN ÜBER DEN DEICH Die alte Kneipe ‘t Zielhoes in Noordpolderzijl ist ein Anlaufpunkt für Gäste aus aller Welt, die sich an den Groninger Poldern, den Salzwiesen und dem UNESCOWeltnaturerbe Wattenmeer kaum sattsehen können. Schon Bob Dylan genoss hier bei einem Kaffee die gesunde Seeluft. Das Zielhoes ist aber auch der perfekte Startpunkt für eine Radtour über den Deich. Je nachdem, ob man sich für die innen- oder außendeichs gelegene Seite des Radwegs Kiek over Diek entscheidet, blickt man dabei auf weitläufige Getreidefelder und Kartoffeläcker – oder über Salzwiesen, Meer und Inseln. Man manövriert um Schafe und scharfe Austernschalen herum, durchquert Weidegatter oder macht hier und da einen Abstecher ins Landesinnere, vorbei an kathedralengroßen Gehöften, wogendem Korn, blühenden Kartoffelpflanzen und turmhohen Stapeln von Erntekisten.

CYCLING ON THE DYKE People from all corners of the world come to the ‘t Zielhoes café to take in the Groningen polders, dykes, salt marshes and the Waddenzee. Bob Dylan even decided to pop in once for a cup of coffee and to enjoy that fresh sea breeze. ‘t Zielhoes in Noordpolderzijl is the perfect starting point for getting on your bicycle and going off on the Kiek over Diek bicycle path that runs on both sides of the dyke. Depending on what you like most, you cycle on the landside or on the seaside of the dykes to enjoy the panoramic views of corn and potato fields, salt marshes, the sea and islands. Weave around sheep avoiding sharp-pointed oyster shells, open and close fences or go for a stroll further inland to take in cathedral-sized farms, waving corn, flowering potatoes and sky-high stacks of crates waiting to be filled with the potato crop.

VAN TOE TOT STR

EN RAKS:

VAN TURF TOT WATERSTOF

HANDEL EN WANDEL OVER HET WATER Tekst: Annemarie Bergfeld Groningers zijn handelsmensen. Wat ze door de eeuwen heen ook wilden ondernemen, ze hadden altijd water nodig. Over handel en wandel, oude rivieren en jonge havens.

H A N D E L E N WA N D E L OV E R WAT E R

Ze staat in het centrum van Onderdendam: een voorovergebogen vrouw, hangend ‘in de lijn’. ‘Wèl zien vrouw laif het holdt heur veur ogen, zee schipper en dee heur ien lien’ - ‘wie zijn vrouw liefheeft houdt haar voor ogen, zei de schipper en deed haar aan de lijn.’ De vrouw heeft een trekband om de borst, de lijn is vastgemaakt aan een geelzwarte ijzeren paal met sierlijke krullen bovenin. Het mooie tafereeltje naast de Zijlvesterbrug over het rustige Boterdiep vertelt een verhaal van bloed, zweet en tranen. De Groningse rivieren en riviertjes, maren en diepen waren van levensbelang voor de handel en wandel van de Groningers. Eeuwenlang ging immers alle vervoer over het water. Nu bevaren plezierbootjes en kano’s de kleinere wateren, maar de geschiedenis van hard werken is op sommige plaatsen nog aan het water af te lezen.

ADUARDERZIJL De mooiste sluis van Groningen? Dat moet Aduarderzijl zijn, op de plek waar het Aduarderdiep afwatert in het Reitdiep. Diep en sluis werden aangelegd om de gebieden bij Stad te ontwateren, maar in de loop van de tijd werden ze ook economisch belangrijker. Toen de boogbrug over de sluis in 1914 vervangen moest worden, betaalde strokartonfabriek De Halm in Hoogkerk een deel van de kosten zodat schepen met hun hoge ladingen stro er nog steeds onderdoor konden varen.

MEESLEPEND Groningers zijn ondernemers, en mensen van het water. Dat blijkt wel uit de Veenkoloniën. Toen al het veen was afgegraven en de inwoners van de streek hun geld niet meer konden verdienen door turf naar het westen van het land te varen, verlegden ze hun grenzen en stuurden ze hun boten de wereldzeeën op. Ze brachten hun ladingen tot aan Rusland, New York en Brazilië. Op tientallen scheepswerven werd dag na dag aan nieuwe schepen getimmerd. Rond 1870 stond meer dan zestig procent van de hele Nederlandse vloot in de Veenkoloniën geregistreerd. Op het Hogeland zijn de verhalen minder werelds en groots, maar niet minder meeslepend. Het standbeeld van de schippersvrouw in Onderdendam staat symbool voor eeuwen ploeteren. Turf, suikerbieten, graan, aardappelen: het moest voortdurend van A naar B. Was er geen wind of was de wind tegen en had de schipper ook geen 50 cent om een paard te huren, dan moest de vrouw ‘ien lien’. Trekband om de borst, de jaaglijn vast op het schip en sjorren maar. De paal waar de stenen vrouw in Onderdendam aan staat te trekken, is niet een zomaar een sierlijk geval in geel en zwart. Het is een rolpaal: het zwarte deel draait om twee assen. Rolpalen werden in bochten van vaarwaters gezet om de jaaglijn langs te geleiden, anders zou het schip zich met de punt in de oever boren. Nog een handjevol van deze objecten uit de tweede helft van de 19de eeuw is in Groningen bewaard gebleven, onder andere bij Feerwerd en natuurlijk staat er een in het Noordelijk Scheepvaartmuseum in Groningen. EB EN VLOED TOT IN DE STAD ‘Knerpende schelpen, ruischend riet, laat je gedachten dwalen... en geniet’ staat naast de deur van café-restaurant Garnwerd aan Zee, aan de voet van de Garnwerder molen De Meeuw. Ruisend riet aan de oevers van het Reitdiep, oké... maar knerpende schelpen op hemelsbreed elf kilometer van Groningens Grote Markt? Toch is het niet zo gek. Lang was het Reitdiep de verbinding tussen de stad Groningen en Lauwerszee, Waddenzee en de rest van de wereld. De veerboot naar Schiermonnikoog, Engelse schepen met steenkool, Zweedse met hout, Italiaanse met zuidvruchten, allemaal kwamen ze langs Garnwerd en brachten ook daar handel met zich mee. Pas in 1877, toen Zoutkamp een sluis kreeg, verdwenen eb en vloed uit het Reitdiep.

ROEMLOOS EINDE TEGEN DE DIJK Wie over het Mensingeweersterloopdiep door Mensingeweer vaart, ziet een molen, tuinen volop in bloei, knusse zitjes aan de waterkant en huizen die met de voorzijde naar het diep gekeerd staan. Want dáár gebeurde het. Nu glijden er plezierbootjes en kano’s langs, vroeger waren het schuiten volgeladen met suikerbieten of koeien op weg naar de veemarkt. De maren, waar het Mensingeweersterloopdiep er een van is, zijn natuurlijke stroomgangen die ooit met de Waddenzee in verbinding stonden. Maar Groningen kende het Ommelander Landrecht: al het land dat tegen het stuk zeedijk van een boer aanslibde mocht hij als zijn eigendom beschouwen. Zodra een stuk aangeslibd land groot genoeg was werd het ingepolderd en kwam er verder naar het noorden een nieuwe zeedijk. Sindsdien vinden de maren een roemloos einde tegen dijken die inmiddels kilometers ver van het Wad liggen. De Eenrumermaar loopt op de kade dood, de Pieterbuurstermaar achter het Zeehondencentrum, de Molenrijgstermaar op de weg van Kloosterburen naar Wehe-den-Hoorn. Overal zijn kleine haventjes en altijd moet je keren. Maar de maren zijn juweeltjes. Geen stukje gaat rechtuit en haast moet je er niet hebben, maar hoe mooi is het om te varen tussen metershoog riet aan beide kanten. Soms priemt er een kerktoren of boerderijdak hoog bovenuit. MILJONAIRS Ook Usquert kent zijn eigen maar, de Usquerdermaar. Ook hier een haventje, ook hier aanlegmogelijkheden en kanosteigers. De vruchtbare kleigrond die de boeren op de zee hadden gewonnen, legde hen geen windeieren. In de jaren twintig

van de vorige eeuw waren twaalf Usquerder boeren miljonair. De garnalenvissers van het dorp hadden hun haven aan de rand van de Waddenzee, bij de sluis van de Noordpolder: Noordpolderzijl. Nu ligt er hooguit nog een enkele platbodem aan de hoge kade. Het uitzicht over het Wad is onveranderd en ook café ‘t Zielhoes is nog altijd een populaire bestemming.

DE VIS IS NOOIT VERTROKKEN UIT ZOUTKAMP EN ROND DE HAVEN HEERST ‘S ZOMERS EEN GEZELLIGE SFEER

DE VIS IS NOOIT VERTROKKEN Met de afsluiting van de Lauwerszee verkaste de Zoutkamper vissersvloot naar Lauwersoog. De inwoners waren bang dat hun dorp ten dode was opgeschreven. Het tegendeel gebeurde. In de haven liggen nog steeds kotters, bij sommige kun je inschepen en een stukje meevaren, de vishandels aan de kade serveren de beste vis en het Visserijmuseum heeft de deuren wijd en gastvrij openstaan. De vis is nooit vertrokken uit Zoutkamp en rond de haven heerst ‘s zomers een gezellige drukte.

H A N D E L E N W A N D E LWO AVDEDRE N WLAATN ED R

HAVENSVAN DETOEKOMST

— Een haven vol felgekleurde kotters, een

—

visafslag, populaire visrestaurants, de veerboot

De Eemshaven is de grootste zeehaven van

naar Schiermonnikoog, uitzicht óp Schier-

Noord-Nederland. De eerste klant, in 1976,

monnikoog... de grote haven van Lauwersoog

was rederij AG Ems die een passagiersdienst

is een populair uitstapje waar altijd bedrijvig-

naar Borkum opzette. Nog altijd is de

heid is. Een deel van die bedrijvigheid speelt

Eemshaven vertrekpunt voor iedereen die

zich nu nog achter de schermen af, maar van

naar dit Duitse eiland wil. De haven was

Lauwersoog horen we de komende jaren vast

bedoeld voor chemische en olie-industrie,

meer. Een aantal bedrijven is hard op weg van

maar ontwikkelde zich tot een centrum van

deze haven een groene haven te maken, met

logistieke activiteit en energiecentrales.

schepen die varen op het duurzame en milieu-

Tegenwoordig is het een belangrijke

vriendelijke waterstof.

aanvoerhaven van materialen en personeel voor de aanleg van windmolenparken op zee.

— Huur een sloep, fluiterboot of kano en ontdek zelf het water: — Meer Waddenland aan en op het water ontdekken? Kijk op pagina 64 t/m 79 voor een overzicht van de leukste adressen, uitjes en activiteiten.

IN KÜRZ / IN BRIEF

HANDEL UND REGES TREIBEN L AUF DEN WASSERWEGEN Groningens Flüsse, Seen und Kanäle waren einst lebenswichtig für den Handel, denn jahrhundertelang wurden Waren fast ausschließlich übers Wasser transportiert. Heute werden die kleineren Gewässer von Kanus und Freizeitbooten befahren, doch hier und da finden sich am Wasser noch Hinweise auf das harte Leben der Schiffer in früheren Zeiten. Daran erinnert zum Beispiel die Figur der Schiffersfrau an der Brücke in Onderdendam: Wenn kein Wind ging und der Schiffer auch kein Geld hatte, um sich ein Pferd zu mieten, musste die Frau eben den Kahn ziehen. Durch die Schleuse von Aduarderzijl fuhren einst hoch mit Stroh beladene Schiffe und in Noordpolderzijl lag die Fischereiflotte von Usquert. Diese Zeiten sind vorbei, doch noch immer ist Aduarderzijl die schönste Schleuse der Provinz. Noordpolderzijl lockt heute mit Fernsichten bis weit hinter die Insel Schiermonnikoog – und mit köstlichen Scones auf der Terrasse der Kneipe ‚t Zielhoes. An anderer Stelle wiederum gehört der Schifffahrt die Zukunft: Eemshaven (mit Fährdienst nach Borkum) ist der größte Seehafen der nördlichen Niederlande und Lauwersoog, die Heimatbasis vieler Fischkutter, entwickelt sich rasant zu einem nachhaltigen Hafengebiet.

DOINGS AND DEALINGS ACROSS THE WATER For centuries, Groningen trade took place across its smaller and greater rivers, lakes and canals, making them of vital importance for Groningen residents. Today pleasure boats and canoes frequent the minor waters which still show the history and signs of people’s hard labour in the past. One example is in Onderdendam, where the statue of a bargee’s wife next to the bridge symbolises centuries of hard work. When there was neither wind nor the 50 cents to hire a horse, it was the up to these women to pull the ship. Boats stacked with straw used to sail through the Aduarderzijl lock, and the Usquert fishing fleet was located in Noordpolderzijl. Days have since changed, but Aduarderzijl is still considered the most beautiful lock in the province. In Noordpolderzijl, take in a view that includes the island of Schiermonnikoog and enjoy a perfect scone at the café ‘t Zielhoes outdoor café. Groningen also features harbours of the future, such as the Eemshaven , the main harbour in the north of the Netherlands (with a ferry line to the island of Borkum) and Lauwersoog: the home port of many a cutter, which is now quickly being transformed into a sustainable harbour.

Leens

winkeldorp op het Hogeland • • • •

Groninger koek, Speltbrood en diverse andere streekproducten Dagelijks ruime sortering brood en vers gebak Diverse hartige en vers belegde broodjes Gezellige lunchroom met terras

Openingstijden: Dinsdag t/m vrijdag 8.00 uur tot 18.00 uur/ Zaterdag 8.00-16.00 uur Online bestellen mogelijk via de website!

www.bakkerijpeters.nl

DAMES- EN HERENMODE Met ruim 500 m2 de grootste modezaak in de regio. Kom dus snel eens langs.

Ontwerp, aanleg, onderhoud, (sier)bestrating en complete terreininrichting Lid Valge 29-31 LEENS 0595 571 655

Wierde 4 Tel.: 0595-571187

www.overdevesthoveniers.nl

Klussenbedrijf & Handelsonderneming

L a s - e n c o n s t r u c t i e w e r k B.V. voor verbouw en onderhoud in en om uw woning

Carwash Aqua Clean Autowasstraat & Autopoetsbedrijf

Nijverheidsweg 1b 9965 TP Leens Tel. 0595 - 572316

• Autowasboxen • stofzuiger

VCA* gecertificeerd

Achtervalge 8 9965 TJ Leens Tel: 06-10933216 Email: hj.hofman@ziggo.nl

Het mooie dorp Leens is het centrum van dit unieke gebied waaronder bijvoorbeeld ook Lauwersoog, Pieterburen en Zoutkamp vallen. U kunt in Leens voor bijna al uw dagelijkse boodschappen terecht. Zo vindt u hier de supermarkten Jumbo en Aldi, een ambachtelijke bakkerij, een drogist, een modezaak, een schoenenzaak, een kapper, een bouwmarkt, een warenhuis, een fietsenverhuur, enz. Bij alle winkels in Leens kunt u gratis parkeren voor de deur.

In het centrum van Leens bevindt zich bovendien het unieke project “Het Winkelhuis”: vele kleine bazaarachtige winkeltjes onder een dak met streekproducten, leuke hebbe-dingetjes, snuisterijen, enz. Naast deze winkels biedt Leens ook diverse horecagelegenheden, een echte DoeZoo en natuurlijk het Landgoed Verhildersum. Kortom, dit wierdendorp is de ideale plaats voor al uw inkopen en ook voor een leuk dagje uit.

Schoonheidssalon Cadeau artikelen (Pas)-fotoservice, (direct print) Boeken / tijdschriften Kantoorartikelen Wens- / ansichtkaarten Rookwaren

DAAN LANTING TWEEWIELERS

tevens uw sleutelspecialist en verhuur en verkoop van aanhangwagens Jan Zijlmasingel 23 - 9965 PV Leens Telefoon (0595) 57 25 30

Nieuwbouw Verbouw Onderhoud Renovatie Restauratie Rietemastraat 16 9965 RT LEENS T (0595) 572 715

info@bouwbedrijfschikan.nl

Zuidema Leens

De Nije Nering 10 0595 200 201 info@drogisterijvanduinen.nl leens@readshop.nl

een compleet assortiment zonwering en horren

Voor verbouw en onderhoud Deco Home van Duinen vindt u als Shop in Shop bij Service Bouwmarkt van Duinen. U vindt bij Deco Home van Duinen een uitgebreid assortiment raamdecoratie, zonwering en horren. Kom langs in onze winkel en laat u inspireren.

tel. 0595-572327 / 06-52305174 timmerbedrijfritsema@hotmail.com

Tel. 0595-571516

Uw Schoenmaker

Al 60 jaar een begrip in de Marne

Van Duinen

Geert en Ronald Ritsema Leens

M 06 55325687

Schoenmode en reparatie Hoofdstraat 18a

DROGISTERIJ & PARFUMERIE

raamdecoratie

Wij bezorgen nu ook thuis

woongeluk

Voor in Het Hogeland en Westerkwartier!

horren

een compleet assortiment zonwering en horren Deco Home van Duinen vindt u als Shop in Shop bij Service Bouwmarkt van Duinen. U vindt bij Deco Home van Duinen een uitgebreid assortiment raamdecoratie, zonwering en horren. Kom langs in onze winkel buitenzonweringen laat u inspireren. buitenzonwering

H. Scholtestraat 6, 9971 AW Ulrum, Tel.: 0595 - 40 70 20 www.decohomevanduinen.nl

Download de app en bestel

Breekweg 2 (ingang Hoofdstraat) 9965 TE Leens

Jumbo, Leens,

0595-43 93 96 info@k4makelaardij.nl

Deco Home en Service Bouwmarkt Van Duinen Nijverheidsweg 5, Leens, Tel.: 0595 - 57 15 20, www.vanduinenonline.nl Service Klusmarkt Van Duinen Stationsstraat 15, 9843 AD Grijpskerk, Tel.: 0594-213979

raamdecoratie

horren

Valge 10, 9965 PG Leens • 0595 – 577254 / 06-219 422 28 • pieter@boneschansker.nl • www.boneschansker.nl

Autoservice Pont

* APK keuringen * Onderhoud auto’s en motoren * Bandenservice voor auto’s en motoren * Voorruitschade herstel Jan Zijlmasingel 38 | 9965 PX Leens | Tel: 0595-572900 www.autoservicepont.nl | info@autoservicepont.nl

buitenzonwering

H. Scholtestraat 6, 9971 AW Ulrum, Tel.: 0595 - 40 70 20 www.decohomevanduinen.nl

Deco Home en Service Bouwmarkt Van Duinen Nijverheidsweg 5, Leens, Tel.: 0595 - 57 15 20, www.vanduinenonline.nl Service Klusmarkt Van Duinen Stationsstraat 15, 9843 AD Grijpskerk, Tel.: 0594-213979

TERUG NAAR DE TIJD VAN DE JONKER Een paar eeuwen geleden stond de provincie Groningen vol met borgen. In deze prachtige landhuizen genoot de Groningse adel van een relatief veilig en luxe leventje. Van de zestien borgen die er nu nog over zijn, staan er meerdere in Waddenland, waaronder twee ware pronkstukken. Voor een bezoek aan de 18de eeuw ga je naar de Menkemaborg in Uithuizen. Het 19de-eeuwse leven ervaar je in Borg Verhildersum bij Leens. Ga je mee terug naar het verleden?

Tekst: Cecile Bol

STEENHUIZEN WERDEN BORGEN Veel van de Groningse borgen ontstonden in de middeleeuwen. Het waren toen zeker nog geen landhuizen vol tierelantijntjes omringd met stijlvol ontworpen tuinen. De zogenoemde middeleeuwse ‘steenhuizen’ waren meestal torens waar de adellijke familie bij gevaar naartoe kon vluchten. Pas later werden sommige steenhuizen verbouwd tot woonhuizen, vaak inclusief gracht en ophaalbrug. Door de eeuwen heen verfraaiden de jonkers hun borgen en tuinen steeds verder. 22

TERUG NAAR DE JONKER

VERGANE GLORIE Op het hoogtepunt van hun bestaan stonden er ruim honderd borgen in Groningen. Maar lang niet elke borg haalde het heden. Rond het jaar 1800 stond Nederland onder invloed van de Fransen. De Groningse adel raakte toen veel inkomsten kwijt. Voor heel wat jonkers werd het onderhoud van de borgen onbetaalbaar. Tientallen borgen werden gesloopt. De locaties van de verdwenen borgen zijn echter vaak nog steeds goed te herkennen in het landschap, bijvoorbeeld aan een overgebleven stukje gracht of een laan met bomen. MENKEMABORG IN UITHUIZEN Een van de borgen die alle tegenslagen overleefde is de Menkemaborg in Uithuizen. Het is misschien moeilijk voor te stellen als je oog in oog staat met de imposante gevel, maar ook deze borg begon als steenhuis. De huidige barokke symmetrie is het resultaat van een ingrijpende verbouwing in de 18de eeuw. Binnen voel je je net een gast van de familie. De tafel is gedekt, een schaakspel is in volle gang en in de keuken lijkt druk gekookt te worden: het voelt alsof de bewoners elk moment binnen kunnen lopen. MOOI ÉN EETBAAR De Menkemaborg heeft maar liefst twee grachten. De binnenste staat om de borg zelf; de buitenste omringt het landgoed. Hiertussen zijn de tuinen, die er net als de borg nog bijna zoals vroeger uitzien. Maar laat je niet misleiden door dat doolhof en die bloeiende rozen. Een groot deel van de tuin was vooral om van te eten. In het fruithof staan oude fruitrassen en achter het schathuis ligt een grote moestuin.

ZELF WAT PROEVEN UIT DE STREEK? BRENG DAN EEN BEZOEK AAN DE STREEKMARKT... BORG VERHILDERSUM IN LEENS Ook Borg Verhildersum bij het dorpje Leens was vroeger een steenhuis. Door de eeuwen heen woonden er verschillende families op het landgoed. Die hadden elk zo hun eigen ideeën over wat mooi en praktisch was, waardoor zowel de borg als de tuinen steeds veranderden. Sinds er niemand meer woont, is de borg ingericht in 19de-eeuwse stijl. Al lopend over het landgoed kom je langs allerlei historische gebouwtjes, zoals het koetshuis en een arbeidershuisje. MET ELKAAR Juist op Landgoed Verhildersum ervaar je dat de adel geen eiland was, maar actief samenleefde met de boeren en arbeiders. Hoe dit in zijn werk ging, is te zien in de museumboerderij. Of maak een wandeling door het omringende land. Hier staan typisch Groningse appelrassen en lopen oude veerassen. Zelf wat proeven uit de streek? Breng dan een bezoek aan de streekmarkt op het landgoed. Elke derde zaterdag van de maand staan hier zo’n twintig kramen met lekkernijen uit de omgeving, zoals groente en fruit, boerenkaas, gerookte makreel, ambachtelijk brood en chocolade.

TERUG NAAR DE JONKER

—

MEER BORGENIN WADDENLAND

Allersmaborg De Allersmaborg bij Ezinge wordt omringd door houtsingels en een gracht. De borg was in de jaren 50 van de vorige eeuw in trek bij kunstenaars, waaronder schilder Johan Dijkstra van De Ploeg.

—

Het landgoed is vrij toegankelijk.

Groninger Borgenpad

Vanaf de ophaalbrug is het terrein

Duik in het adellijke leven

alleen op afspraak te bezoeken.

van weleer met een van de

—

rondwandelingen of de speciale

De Breedenborg

lange-afstandswandeling (LAW).

Vlakbij Warffum staat De

In twintig etappes wandel

Breedenborg. Deze door een

je langs alle borgen, enkele

gracht omringde borg brandde

borgterreinen van verdwenen

in 1982 voor een groot deel

borgen en kerken die verbonden

af, maar werd in oude stijl

waren met de borgen.

herbouwd. De Breedenborg is

- groningerborgenpad.nl

niet toegankelijk voor publiek.

—

Harssensbosch

Rensumaborg

Midden in de uitgestrekte

In Uithuizermeeden staat de

weilanden tussen Adorp en

Rensumaborg. In 1710 kreeg

Groningen staat boerderij

het gebouw zijn huidige

Harssensbosch. Vroeger

uiterlijk. De borg zelf is niet

stond hier Borg Harssens.

te bezichtigen, maar het

Het voormalige borgterrein is

indrukwekkende landgoed is

nog goed in het landschap te

wel toegankelijk voor publiek.

herkennen. Het is een prachtig

—

startpunt voor een wandeling of

Meer bijzonder erfgoed in

fietstocht door het Reitdiepdal.

Waddenland ontdekken? Kijk op pagina 64 t/m 79 voor een overzicht van de mooiste plekjes, leukste adressen,

IN KÜRZ / IN BRIEF

REISE IN DIE ZEIT DER JUNKER Vor einigen Jahrhunderten war die Provinz Groningen übersät von sogenannten Borgen: stattlichen Landhäusern, in denen der Groninger Adel ein relativ sicheres und komfortables Leben führte. Viele der Groninger Borgen sind im Mittelalter entstanden. Die mittelalterlichen „Steinhäuser“ waren meistens Wohntürme, in denen die Adelsfamilien bei Gefahr Zuflucht suchen konnten. Später baute man einige dieser Steinhäuser zu prächtigen Wohnhäusern um, oftmit Wassergraben und Zugbrücke. Im Laufe der Jahrhunderte wurden die Borgen und ihre Gärten immer weiter ausgebaut und verschönert, doch längst nicht jede hat bis heute überlebt. Dutzende Borgen wurden auch einfach abgerissen. Zwei erhalten gebliebene Prachtexemplare stehen im Wattenland und können besichtigt werden: die Menkemaborg aus dem 18. Jahrhundert in Uithuizen und die Borg Verhildersum aus dem 19. Jahrhundert in Leens. Beide besitzen außerdem einen herrlichen Garten voller Rosen und Altgroninger Obstbäumen. Lust auf eine Reise in die Vergangenheit?

uitjes en activiteiten.

BACK TO THE TIME OF NOBILITY Once upon a time the province of Groningen was dotted with estate houses: beautiful residences for the Groningen nobility to enjoy a life of relative safety and luxury. The greater number of these Groningen estate houses were established in the Middle Ages. Referred to as stone manor houses, they commonly comprised towers that functioned as a refuge for noble families in times of danger. It was not until much later that some of these manors were converted into beautiful private houses, usually with a moat and drawbridge. As centuries passed, noblemen increasingly embellished their estate houses and gardens. Alas, it was not possible to maintain every single estate house until today and dozens of them have been demolished. Two remaining showpieces are located in the Waddenland and open to the public. Visit the 18th century in the Menkemaborg estate house in Uithuizen and the 19th century in the Borg Verhildersum in Leens. Both estate houses feature a lovely garden filled with roses and old Groningen fruit trees, so let’s step into the past.

WA D D E N L A N D

p Expositie ‘SD op de vlucht voor de bevrijder Vissersdorp in oorlogstijd’ Rondleidingen op aanvraag

EEN PRACHTIG INGERICHT HUIS MET STIJLVOLLE TUINEN ‘Volkomen uit de tijd: design in de Menkemaborg’ ‘Favorieten van de medewerkers’ Menkemaweg 2, 9981 CV Uithuizen

www.menkemaborg.nl

Vaararrangement naar Schiermonnikoog: volg het spoor van de vluchtende SD’ers Aandacht voor het 100-jarig bestaan van de ZK 4.

Visserijmuseum Zoutkamp Reitdiepskade 11 | 9974 PJ Zoutkamp (0595) 40 19 57 | www.visserijmuseum.com

IN HET KOETSHUIS tot 1 november

van

BOMEN MET VERVE

DE WERELD VAN HENK MELGERS SCHILDER BINNEN EN BUITEN DE PLOEG

VERHILDERSUM

t/m 3 oktober 2021 Van Swinderenweg 10

EZINGE

www.wierdenland.nl

6X MUSEA

MUSEA GRONINGER WADDENKUST

Bezoek ze allemaal en beleef het hele verhaal. Ontdek de historie van de Groninger Waddenkust. Al 3000 jaar wonen en werken hier mensen die een rijke en tastbare cultuurgeschiedenis achterlieten. Elke eeuw liet zijn sporen na. De musea in het Waddenkustgebied bewaren en ontsluiten die erfschat. Of het nu gaat om de aanleg van de woonheuvels - de wierden - en wat we daar vonden bij opgravingen, de kloosters uit de middeleeuwen, de rijkdom van de 18de eeuw, het leven van de adel, de boer en de landarbeider in de 19de eeuw, of de ambachten en het dorpsleven, de visserij; de verschillende collecties laten zien hoe mensen zich handhaafden en tot bloei kwamen op de vruchtbare kleigrond. Breng een bezoek aan deze musea en beleef het hele verhaal.

—

Visserijmuseum Zoutkamp

Menkemaborg

Ontdek de geschiedenis van de Zoutkamper visserij, met dit seizoen een verlengde expositie over 75 jaar vrijheid en aandacht voor het 100-jarig bestaan van de ZK 4. - visserijmuseum.com —

De Menkemaborg te Uithuizen is een volledig ingericht huis, dat omgeven is door stijlvolle tuinen. Het geeft een indrukwekkend beeld van wonen op een Groninger borg in de 18de eeuw. - menkemaborg.nl —

Museum Landgoed Verhildersum

Museum Sint Bernardushof Klooster Aduard

Een authentiek landgoed met borg en landerijen, het grootste familieportret van Nederland en dit jaar de unieke overzichtsexpositie van Groninger Ploeg schilder Henk Melgers. - verhildersum.nl —

Museum Wierdenland Over de geschiedenis van de wierden en terpen. Met veel aandacht voor de wierde van Ezinge en het Nationaal Landschap Middag-Humsterland, en een bijzondere archeologische tijdbalk. - wierdenland.nl

LANDGOED VERHILDERSUM

Het Kloostermuseum in Aduard toont met een jaarlijks wisselende tentoonstelling en met een rondleiding in de voormalige ziekenzaal van het klooster (1297) aspecten uit het rijke kloosterbestaan in Groningen. - kloostermuseumaduard.nl —

Openluchtmuseum Het Hoogeland Het grootste openluchtmuseum van Noord-Nederland laat zien hoe er werd gewoond, gewerkt en geleefd in een dorp in de 19de eeuw. In 2021 is de tentoonstelling ‘Aizo Betten, vele gezichten’ te zien in het museum - hethoogeland.com

MUSEUM WIERDENLAND

VISSERIJMUSEUM ZOUTKAMP

MENKEMABORG

OPENLUCHTMUSEUM HET HOOGELAND

MEERMUSEUMTIPS INWADDENLAND

— Museum De Eenhoorn, Ulrum Aan de rand van Ulrum bevindt

KLOOSTERMUSEUM ADUARD

—

zich in het voormalig treinstati-

Het Behouden Blik,

on het Museum De Eenhoorn.

Uithuizermeeden

Geniet hier van realistische en

Welkom in het kleinste mu-

figuratieve schilderkunst van na

seum van Noord-Nederland.

1945. De kern van de collectie

Hier vind je een uitgebreide

wordt gevormd door werken van

verzameling blikken en curiosa

de schilder/tekenaar Johfra.

van bekende merken van 1800

- museumdeeenhoorn.nl

tot nu. Een prachtige collectie

—

om nostalgisch terug te kijken

‘t Hoeske van Thais

naar het eten van vroeger.

Joaptje, Rottum

- hetbehoudenblik.eu

Het is misschien wel het kleinste

—

huisje van Groningen: ’t Hoeske

De Theefabriek, Houwerzijl

van Thais Joaptje. Tegenwoordig

De Theefabriek is een unieke

is het huisje te bezoeken als

combinatie van Nederlands enige

een museum. Het is ingericht

theemuseum, een sfeervolle

zoals het er ongeveer in 1835

theeschenkerij met wellicht de

zou kunnen hebben uitgezien.

meest uitgebreide theekaart ter

- rottum.org

wereld en een geurige theewinkel.

—

Een bezoekje aan het museum

Het Grootste Museum van

is een boeiende ontdekkingsreis

Nederland, o.a. Pieterburen

door de wereld van de thee, van

In het buitenland is het heel

de plant tot het drinken. Kijken,

normaal om die indrukwekkende

ruiken, aanraken, bijna alles mag.

kerk te bezoeken. Toch lopen

- theefabriek.nl

veel mensen er in Nederland

—

ongemerkt aan voorbij. En dat

Kinderboekenhuis, Winsum

terwijl Nederlandse kerken de

Het Kinderboekenhuis in Winsum

prachtigste kunstvoorwerpen

herbergt een van de grootste col-

herbergen, gemaakt door de

lecties Nederlandstalige kinder-

beste kunstenaars en opgeno-

en jeugdboeken. Zo’n dertig-

men in magistrale decors. Met

duizend boeken om te lezen en

elkaar vormen ze het Grootste

te lenen, en soms om te kopen.

Museum van Nederland.

- kinderboekenhuis.eu

- grootstemuseum.nl

OP AVONTUUR OPHET WAD

Tekst: Annemarie Bergfeld Nationaal Park Lauwersmeer is een uniek natuurgebied. Eerst was het water hier zout, nu is het meer zoet. Het gebied Overherbergt de bodem unieke van de flora zeeen lopen, fauna. waar Wilde kankonikpaarden, dat nou? (roof)vogels en een kleurrijke plantengroei. kunt er Nou, dat kan hier! Onder leiding van een Je gediplomeerde wandelen, wadloopgids fietsen, kun varen, je kiezen met een voortuk eentuk korte en op of safari. langere Rust, tocht. ruimte “Zo’n en ervaring rauwe wildernis. vergeet je nooit meer.”

O P AV O N T U U R O P H E T WA D

“Adembenemend. Echt, ik heb er geen ander woord voor. Eigenlijk is het niet in woorden te vatten, de zon zien ondergaan op het Wad. Je ziet de lucht langzaam rood, roder en nog roder worden en dan die enorme bal langzaam achter de horizon verdwijnen. Zo’n ervaring vergeet je nooit meer.” Tien jaar woonde Arjan Eleveld in Italië. Terug in Groningen zocht hij iets dat hem dezelfde sensatie van vrijheid, ruimte en overweldigende natuur kon bieden als de Italiaanse bergen. Voor zichzelf én voor de gasten van Landgoed Wilgenheerd, de natuurcamping/B&B die hij sinds kort samen met zijn partner Heleen runt. Het was niet moeilijk zoeken. Natúúrlijk kwam hij bij het Wad uit. Arjan schreef zich in voor een opleiding tot wadloopgids en maakte afgelopen jaar al vele tochten om ervaring op te doen. Onder andere met collega Peter Rozema van Wadloopavonturen, die niks teveel beweert met de naam van zijn bedrijf: avonturen zijn het!

ZUIGEND SLIK Er is geen veranderlijker landschap dan het Wad. Twee keer per dag komt het water en twee keer per dag gaat het. Dat is een ding dat zeker is, maar wind en stroming maken het proces vaak onvoorspelbaar. Waar het ene moment een zandplaat ligt, kun je op het andere moment tot boven je middel in het water staan. Enkeldiepe prieltjes kunnen in no time in snelstromende geulen veranderen. Wadlopen is dus niet iets om zonder deskundige begeleiding te doen. Gelukkig zijn die deskundigen er: gediplomeerde wadloopgidsen kennen de zandplaten, slikvelden en geulen en weten alles van de flora en fauna. En ze hebben verstand van het weer - héél belangrijk op het Wad. Elk voorjaar, voor het wadloopseizoen weer van start gaat, brengen ze hun routes opnieuw in kaart. In één winter tijd kunnen zandplaten honderden meters verschoven zijn, dieptes nog dieper geworden, geulen nog breder. De gidsen zijn ook een onuitputtelijke bron van kennis. Na een middagje wadlopen klim je niet alleen voldaan en helemaal zen de dijk weer op, je bent ook een boel wijzer geworden over de magische wereld van Werelderfgoed Waddenzee.

ZESTIEN ZEEHONDEN Arjan geniet van natuur, of het nou bergen zijn of wadden. “Als ik iets mooi vind, wil ik dat graag laten zien en anderen ook enthousiast maken. En door met gasten naar het Wad te gaan, kan ik er nog vaker zijn en dus nog vaker genieten.” Hij maakte al een oversteek van Pieterburen naar Schiermonnikoog, liep een tocht waarbij de groep in het pikkedonker op de zandbank Brakzand werd afgezet en rond zonsopkomst in drie uur naar Schiermonnikoog liep en hij maakte zwerftochten van een paar uurtjes - ‘even de dijk over’. Arjan houdt het meest van zomerse wadlooptochten. “Ik heb niet voor niets tien jaar in Italië gewoond, ik loop graag in korte broek in de zon. Maar in de winter is het ook magisch. Begin dit jaar deden we met een klein clubje gidsen een verkenningstocht toen we opeens een groep van zestien zeehonden vlakbij zagen. In die onmetelijke ruimte, waar je alleen het geluid van vogels hoort, dat maakte me helemaal blij.”

O P AV O N T U U R O P H E T WA D

—

OOK DEMOEITE WAARD

Kort of lang, bij dag of bij nacht

Wad, die zijn uitsluitend voor het vee en de

Wadlopen wordt het meest in de zomer

natuur. Maar als je op dijk fietst of wandelt,

gedaan maar de andere seizoenen hebben

bij Lauwersoog bijvoorbeeld, trek gerust je

ook hun charme. In het voorjaar zie je de

schoenen uit en loop een tiental meters het

natuur tot leven komen, in de herfst zijn

wad op. Dus zó voelt dat nu! En het ruikt

de wolken nergens mooier dan boven de

ook, zul je merken. Zodra je voeten in het slik

Waddenzee. Je kunt kiezen uit kortere en

wegzakken, komt er een duidelijke zwavelgeur

langere, eenvoudige en zwaardere tochten.

uit de onderste bodemlagen omhoog. Ook

Een oversteek naar Schiermonnikoog kan

dat hoort bij het leven van het Wad.

alleen als je een ijzersterke conditie hebt. Veel minder zwaar is een zwerftocht die na een

—

paar uur weer terugkeert bij het beginpunt.

Wil je ook op avontuur in Waddenland?

Afhankelijk van de organisatie waarbij je

Kijk op pagina 64 t/m 79 voor een

boekt, loop je de tocht in grotere of kleine

overzicht van de leukste wadloopadressen,

groepen. In het voor- en naseizoen is het

andere uitjes en activiteiten.

rustiger op het Wad. Er zijn tochten bij volle maan, bij zonsopkomst of zonsondergang of in combinatie met een vaartochtje of een fotoworkshop of yoga op een zandplaat, of...... Er kan van alles op het wad bij laagwater. — Op blote voeten Wil je eerst alleen even proeven hoe dat ongeveer voelt om over de bodem van de zee te lopen? Het echte wadlopen doe je op surfschoenen of enkelhoge gympies, met de veters stevig aangetrokken, maar het is ook gaaf om met je blote voeten in het slik weg te zakken. Loop niet door de kwelders naar het

IN KÜRZ / IN BRIEF

AUF ABENTEUERTOUR DURCHS WATT Wo kann man schon über den Meeresboden spazieren? Na, hier im Groninger Wattenland! Unter der Leitung eines kundigen Wattführers können Sie kurze oder längere Wattwanderungen machen. Die meisten Touren finden im Sommer statt, aber auch andere Jahreszeiten haben ihren Reiz. Im Frühjahr erlebt man das Erwachen der Natur und im Herbst lassen sich herrliche Wolkenschauspiele bewundern, wie es sie nur hier gibt. Außerdem ist es in der Vor- und Nachsaison ruhiger im Wattenmeergebiet. Es gibt Watttouren bei Vollmond, bei Sonnenauf- oder -untergang; kombiniert mit einer Bootsfahrt, einem Fotoworkshop oder einer Yoga-Session auf der Sandbank. Das Watt bietet bei Ebbe vielfältige Möglichkeiten. Die Wattführer kennen die Sandbänke, Schlickfelder,Wattrinnen - und priele wie ihre Westentasche und wissen alles über die Flora und Fauna im Watt zu erzählen. Nach einer Wattwanderung werden Sie nicht nur zufrieden und völlig entspannt zurück auf den Deich klettern, sondern auch eine Menge über die Magie des UNESCO-Weltnaturerbes Wattenmeer gelernt haben.

SETTING OUT ON THE MUDFLATS If you would like to venture out on a walk across the seabed, this is the place to be! With a certified guide, opt for a longer or shorter route across the flats. Although crossing the mudflats is mostly done in summer, you really should know that each season has its charm. In spring, you will see nature come back to life, while autumn is the time of year to take in the most beautiful skies above the Waddenzee. You will also find that things are much more tranquil during the early and late seasons. Opt for a full moon hike, set out at sunrise or sunset or combine your walk with a cruise, a photography workshop, a yoga session on the shoals, or... Well, options are plenty during low tide. The guides know each and every sandbank, silt field and ditch like the back of their hand and can tell you all about the flora and fauna. Spend an afternoon on the mud flats and return feeling satisfied and zen, having learned lots about the magical world of the Waddenzee World Heritage site.

- Uniek gelegen aan het Lauwersmeer en Werelderfgoed de Waddenzee - Dé uitvalsbasis voor vaar-, fietsen wandeltochten - Alle faciliteiten voor campers aanwezig

Jachthaven Noordergat Lauwersoog | 0519-349040 | havenmeester@noordergat1.nl

www.noordergat.nl R E STAU R A N T

•

V I SW E R K P L A ATS

•

WA DV I STO C H T E N

Noord Bromo is uniek gelegen, aan de voet van de waddenzeedijk. Direct achter de dijk ligt

LAUWERSOOG

het schitterende Groninger

Aan rand Wereld Erfgoed en bij Nationaal Park, Lauwersmeer. Stilte, Ruimte, Rust!

kweldergebied, onderdeel van het Werelderfgoed Waddenzee. In de verte ziet u Schiermonnikoog!

H AV E N 4 9 0519 349 033 A I L A N D. N L

Vis eten kun je overal. Maar voor Heerlijke gebakken en verse vis kunt u terecht in ons gezellig restaurant Visser Vis. Met een prachtig uitzicht op de visserijhaven en de Waddenzee. Tevens verkopen wij ook diverse soorten gerookte vis & Waddenproducten.

www.noordbromo.nl Vakantiehuisje Noord Bromo, Westpolder 26, 9975 WJ Hornhuizen 06 10 16 46 15 / 06 54 77 73 97

Lekker genieten van een kop koffie of heerlijke verse vis! Terwijl u geniet van het prachtige uitzicht over de haven.

R E S TA U R E T T E

U kunt hier terecht voor heerlijk vis maar binnenkortookvooreenfijneovernachting. slapenoplauwersoog.nl LOGEMENT

Voor de lekkerbekken onder ons heerlijke romige softijs en 20 soorten Italiaans schepijs. Visser Vis Haven 22, Lauwersoog 0519 34 91 01

Fam. Gerdes Haven 8, Lauwersoog

(0519) 34 92 00

w w w. s c h i er z i c ht . n l

DUURZAAM DUURT HET LANGST... EN HOUDT WADDENLAND HET MOOIST Tekst: Annemarie Bergfeld

Waddenland wordt steeds duurzamer. Van beach clean up tot streekmarkt, van plastic scheppen tot plastic ‘bakken’. Kom kijken, of beter nog: doe mee!

— Kramen vol vers voedsel Een streekmarkt is op zich al een feest, een streekmarkt op een historische locatie als landgoed Verhildersum in Leens is dubbel feest. Je vindt er regionale, vaak biologische producten, van boerenkaas tot gerookte makreel, van ambachtelijk brood tot pure chocola. Streekproducten horen ook nog eens bij een borg als Verhildersum, die vroeger helemaal zelfvoorzienend was met 33 hectare land, een eigen boomgaard, moestuin en boerderij. Na een paar uurtjes lekker rondstruinen op de markt kun je de borg bezoeken of een plekje zoeken op het terras, perfect gelegen tussen de gezellige drukte van de markt en de rust van de eeuwenoude borg. Elke derde zaterdag van maart t/m december (‘s zomers buiten, in de winter in de boerderij van het landgoed). Meer streekmarkten, zoals de grootste in de omgeving op het 15de-eeuwse landgoed Ewsum bij Middelstum, staan op streekproductenmarktengroningen.nl. - streekproductenmarktengroningen.nl

— Doe eens Wad Alle kleine beetjes helpen, is het motto van Nienke Dijkstra. Met haar oude vissermansschouw De Raaf zeilt Nienke Dijkstra op het wad. Elk stukje vuil dat haar oog spot, gaat mee aan boord. Het is haar missie om het hele waddengebied afvalvrij te maken. Vaak vaart ze met gasten naar het Rif, een zandplaat bij Schiermonnikoog, om plastic te ruimen. Tijdens zo’n dagtocht ben je met z’n allen goed bezig en geniet je na gedane arbeid opnieuw van een paar uur lekker zeilen. Nienke verkoopt ook mooie juten jutzakjes. Want: alle kleine beetjes helpen. Ze heeft trouwens nóg een motto, tegelijk ook een waarheid als een koe: ‘Als jij doet wat jij kunt en ik doe wat ik kan en we vragen allebei anderen om ons te helpen, hoe ver kunnen we dan komen?’ - doeeenswad.nl

DUURZAAM

— Lekkers uit de buurt Eten dat geen duizenden kilometers per vliegtuig of schip heeft moeten afleggen, is niet alleen duurzamer maar bijna per definitie ook lekkerder en gezonder. Op hetverhaalvanvoedsel.nl/voedselkaarten vind je (even doorscrollen) een kaart met Lekkers uit de Buurt. Zoom in op de plaats waar je bent en je ziet welke lokale voedselproducenten in de buurt zitten. Van zuivel tot aardbeien, van kaas tot baktarwe, bij de boer, de molenaar of uit een kraampje aan de weg: de site geeft een bijna compleet overzicht van de hele provincie. Allemaal lekker uit de buurt! - waddenland.groningen.nl/boerenland

—

— Fuiken legen of op plasticjacht Barbara en Jan Geertsema vissen kleinschalig en natuurvriendelijk vanuit de rubberboot. In hun biologisch restaurant ‘t Ailand op de haven van Lauwersoog serveren ze de vangst. Bij Barbara en Jan kun je niet alleen uitstekend eten, je kunt ook met ze mee plankton vissen, voedsel zoeken bij laag water, met de slikslede het wad op om de fuiken te legen of met rubberboot en schepnet op plasticjacht door de haven. - ailand.nl

Fabriekje ‘bakt’ straatklinkers van plastic Gooi je plastic afval er maar in! Lauwersoog krijgt de Nederlandse primeur van de Great Plastic Bake Off. Dit mini-fabriekje in een container maakt plastic straatklinkers van afval. Mogelijk worden die klinkers in de haven zelf weer gebruikt. Dat is pas duurzaam en lokaal produceren! - greatplasticbakeoff.com

—

Duurzaam deelvervoer Hoe reis je het beste langs al die mooie duurzame initiatieven? Elektrisch natuurlijk! Op de stations van Winsum en Zuidhorn staan elektrische deelauto’s van MobiNoord. Download de MobiApp en rijd vanaf €3/uur en €0,25/km op z’n allerduurzaamst door Waddenland. - mobinederland.nl

— Schoon op z’n simpelst Die heerlijke verfrissende waddenwind neemt helaas ook wel eens afval mee van A naar B. Echt de allersimpelste manier - kan altijd en overal - om Waddenland mooi en schoon te houden? Neem een afvalzak van huis mee, stop alle afval dat je tegenkomt erin, gooi de gevulde zak thuis weer in de kliko. Opgeruimd staat netjes!

DUURZAAM

— Een gezonde zee voor een gezonde zeehond Al vijftig jaar worden in Pieterburen zieke en verzwakte zeehonden opgevangen, beter gemaakt en naar zee teruggebracht. Veel van de dieren die in het Zeehondencentrum binnenkomen, zitten verstrikt in visnetten of touwen of zijn verwond door plastic afval. Voor gezonde zeehonden is een gezonde zee nodig. Daarom organiseert Zeehondencentrum Pieterburen regelmatig beach clean ups. Met grijper, handschoenen en vuilniszak struin je langs de kustlijn. Aan het eind heb je niet alleen een zak vol vuil, maar ook een schoon stuk kust en een héél voldaan gevoel. In het Zeehondencentrum kun je trouwens ook een dagje meehelpen met de verzorgers of mee het wad op om genezen dieren vrij te laten, een heel bijzonder uitstapje! - zeehondencentrum.nl

IN KÜRZ / IN BRIEF

NACHHALTIGKEIT ZUM MITMACHEN Im Wattenland wird Nachhaltigkeit großgeschrieben. Überzeugen Sie sich selbst, oder besser noch: Machen Sie mit! — Mit ihrem alten Fischerboot De Raaf segelt Nienke Dijkstra über das Watt und bringt ihre Gäste auf das „Rif“, eine Sandbank bei Schiermonnikoog, zum Aufsammeln von Plastikmüll. — Auf dem Regionalmarkt auf dem historischen Gut Verhildersum gibt es jeden dritten Samstag im Monat (Bio-) Produkte aus der Region, von Bauernkäse über handwerklich gebackenes Brot und geräucherte Makrelen bis hin zu guter Schokolade. — Barbara und Jan Geertsema fischen nachhaltig und naturfreundlich. In ihrem Bio-Restaurant ‘t Ailand‘ kann man köstlich speisen, aber man kann mit den beiden auch ins Watt fahren und Fallen auslegen oder Plankton fischen. — Für gesunde Seehunde ist ein gesundes Meer wichtig. Deshalb organisiert das Seehundzentrum Pieterburen regelmäßig Strandsäuberungen: Bewaffnet mit Greifer, Handschuhen und Müllsack streifen Sie an der Küste entlang und haben am Ende des Tages nicht nur einen Sack voller Müll, sondern auch einen sauberen Küstenstreifen und ein befriedigendes Gefühl.

JOIN THE SUSTAINABLE COMMUNITY Waddenland is becoming increasingly sustainable. Come and see for yourself, or better still: join in! — Nienke Dijkstra sails the Wadden with her old De Raaf fisherman ferryboat. Guests can embark for a cruise to the Rif, the shoals near the island of Schiermonnikoog, to clear out plastic. — Each third Saturday of the month, the regional market at the historic Verhildersum country estate features regional and mostly organic products, from farmhou — Barbara and Jan Geertsema fish on a small scale in an environmentally-friendly manner. They serve delicious meals in their organic ‘t Ailand restaurant and heartily invite you out onto the Wadden to empty bownets or fish for plankton. — Seals naturally require a clean sea, so the Zeehondencentrum Pieterburen seal sanctuary holds beach clean-ups on a regular basis. Set out along the coastline armed with a litter picker, gloves and a rubbish bag to be rewarded with a bag filled with rubbish, a clean stretch of coastline and a very, very satisfied feeling.

DEWAARDE VANDE DUISTERNIS Tekst: Annemarie Bergfeld

In het Lauwersmeer is het ‘s nachts nog echt donker, en in dat donker is onverwacht veel te zien. Dompel je onder in de duisternis en beleef het leven in de nacht.

WA A R D E VA N D E D U I S T E R N I S

ZIE JE HOE DE WOLKEN EN HET LICHT VAN DE MAAN IN HET WATER WEERSPIEGELEN?

Het lijkt een beetje eng. De bosrand waar we op aflopen ziet eruit als een pikzwarte muur. Met boswachter Jaap Kloosterhuis wandel ik naar het nachtelijke Ballastplaatbos. “Bij een plotselinge overgang van licht naar donker zie je even niet zo veel,” legt Jaap uit, “maar de ogen wennen snel aan het donker. Na een klein halfuurtje zul je merken dat je steeds meer onderscheidt.” Jaap is enthousiast ambassadeur van de duisternis. “Natuurlijk hebben mensen en dieren licht nodig. Maar we kunnen ook niet zonder donker.” Nederland is een van de landen met de meeste lichtvervuiling. Wie ‘s nachts vanuit de lucht naar ons land kijkt, ziet een grote kluwen van oranje lichtjes. Steden, snelwegen, grote kassengebieden, verlichte windmolens: overal is licht. Te veel licht in de nacht kan mensen slaapproblemen geven. “Voor dieren heeft lichtvervuiling vaak nog veel grotere gevolgen. Trekvogels kunnen zich niet goed oriënteren, vleermuizen raken in de war en stoppen met het zoeken naar eten en roofvogels die in het donker jagen, hebben gewoon te weinig tijd om hun kostje bij elkaar te scharrelen. Teveel licht kan het dierenrijk helemaal uit balans brengen.” Maar de nacht is ook prachtig, vindt Jaap. “Vooral hier.”

HOESTENDE REE Nationaal Park Lauwersmeer is een van de grootste aaneengesloten natuurgebieden van ons land, er is relatief weinig lichtvervuiling. Hoe donkerder het is, hoe beter je de sterren ziet. Maar sterren zien we deze avond nog niet veel, wel wolken die langs de hemel jagen. Zo nu en dan piept er maanlicht tussendoor en laten zich heel eventjes een paar verre sterren zien. De bomen, waar we inmiddels tussen lopen, zien er niet meer uit als een dichte muur, maar laten zich met hun kale takken prima van elkaar onderscheiden. Het klopt wat Jaap zei, ik zie nu veel meer dan aan het begin van onze wandeling. Hij wijst op een vaartje in het bos. “Zie je hoe de wolken en het licht van de maan in het water weerspiegelen? Romantisch, toch?” Op heldere avonden is de Melkweg te zien, soms zelfs het noorderlicht, maar nu is de bewolking hardnekkig. Toch is er ook zonder sterren veel te beleven. De geluiden van de natuur zijn er altijd. Wandelend door het bos en langs het water horen we een hoestende ree, loeiende koeien en grote groepen ganzen die overvliegen. Als je ze niet ziet, klinkt het geluid nog indrukwekkender. Verder is het stil en donker. Stil en donker om stil van te worden.

WA A R D E VA N D E D U I S T E R N I S

OOK DEMOEITE WAARD

— De grote, witte koepel naast

IN KÜRZ / IN BRIEF

Activiteitencentrum Lauwersnest is een sterrenkoepel van de Rijksuniversiteit Groningen. In het donkere Lauwersmeergebied valt veel meer te zien dan vanuit de koepel die de universiteit aan de rand van de stad heeft. Het Lauwersmeergebied is dus niet alleen ideaal om sterren te kijken maar ook voor wetenschappelijk onderzoek. Zie np-lauwersmeer.nl voor sterrenkijkavonden. — Op twee hemelplatforms in het Lauwersmeer spot je overdag vogels. Bijvoorbeeld met de Vogelkaart, die je kunt downloaden via lauwersmeer.groningen.nl. Als je in het donker de houten zijwanden omklapt, kun je languit liggend naar de sterrenhemel kijken. — Het Lauwersmeer en de Boschplaat op Terschelling dragen als enige twee Nederlandse gebieden het officiële predicaat Dark Sky Park van de International Dark-Sky Association. Deze organisatie maakt zich sterk

DIE SCHÖNHEIT DER FINSTERNIS Im Nationalpark Lauwersmeer, einem der größten Naturschutzgebiete der Niederlande, wird es nachts noch richtig dunkel. Und je dunkler es ist, desto besser kann man die Sterne sehen. An klaren Abenden ist die Milchstraße zu erkennen, und manchmal sieht man sogar die Nordlichter, wie Förster Jaap Kloosterhuis zu berichten weiß. Aber auch bei bewölktem Himmel ist die Dunkelheit ein Erlebnis. Oft hört man große Schwärme von Gänsen in der Luft und von irgendwoher das Muhen von Kühen. Gerade wenn man die Tiere nicht sieht, sind die Geräusche der Natur noch beeindruckender.“ Für die Tiere ist die Finsternis außerdem sehr wichtig. Bei zu viel Lichtverschmutzung können sich Zugvögel schlechter orientieren, Fledermäuse hören auf zu jagen und nächtliche Raubvögel haben zu wenig Zeit zur Nahrungssuche. Zu viel Licht bringt die Tierwelt aus dem Gleichgewicht. Genießen Sie also die Dunkelheit, ausgestreckt auf einer der Himmelsplattformen oder wandernd auf der Dark Sky Route. Die Taschenlampe lassen Sie besser aus, denn sonst können sich die Augen nicht an die Dunkelheit gewöhnen.

voor het behoud van plekken waar het ‘s nachts nog echt donker is. Een van de voorwaarden voor het predicaat is dat de duisternis ook te beleven valt. Daarom mag je hier ook in de nacht vrij wandelen op wegen en paden. — Loop de Dark Sky Route (1,5 km; witte bordjes met zwarte sterren). Gebruik geen zaklantaarn, want dan wennen je ogen niet aan het donker. Startpunt: Activiteitencentrum Lauwersnest. Daar en bij de TIP’s Waddenland kun je ook de Nachtkaart Lauwersmeer krijgen, met sterrenstelsels en wandelroutes onder de sterren. - lauwersmeer.groningen.nl

THE VALUE OF DARKNESS The Lauwersmeer, one of the largest scenic areas in the Netherlands, is one of those areas where the nights are really dark, making the stars seem brighter in an inky-black night sky. On a clear night, look up to see the Milky Way or even the northern lights, according to forester Jaap Kloosterhuis: ‘there is so much to take in under cloudy skies. The sounds of nature are always there. Hearing animals without seeing them is so much more impressive - just listen to a large group of geese flying overhead, or cows mooing.’

— Ga mee op Vollemaanwandeling met een gids van Staatsbosbeheer. Aanvangstijd is globaal twee uur na zonsondergang. Pas als de zon 18 graden onder de horizon staat, is het echt donker. In de zomermaanden komt dat in Nederland niet voor, de excursies zijn daarom alleen tussen half augustus en mei. Informatie en reserveren via np-lauwersmeer.nl. — Wil je meer ontdekken in Waddenland? Kijk op pagina 64 t/m 79 voor een overzicht van de leukste adressen, uitjes en activiteiten.

Darkness is also really important for animals: too much light pollution interferes with migratory birds’ ability to give bearings, leaves bats unable to look for food and predatory birds with too little time to scrape out a living at night. Too much light easily unbalances the animal world, which is all the reason for you to enjoy the darkness as you lie stretched out on one of the sky platforms or take the Dark Sky Route. Note: the use of a flashlight refrains your eyes from becoming adjusted to the darkness.

Hoofdstraat 14 Eenrum Tel: 0595-491388 Ambachtelijk: Beleef het door je eigen unieke kaarsen, fakkels of een windlicht te maken. Leuke activiteiten voor alle leeftijden! Uniek: Een sfeervolle winkel met bijzondere kaarsen, kandelaars en leuke kadootjes. Bijzonder: Voor iedere gelegenheid een passende kaars. Gepersonaliseerd en naar eigen wens.

www.kaarsenmakerijwilhelmus.nl

GRONINGER MOSTERD AMBACHTELIJK STREEKPRODUCT RONDLEIDINGEN MOLENSTRAAT 5 | EENRUM | 0595-491600 | WWW.ABRAHAMSMOSTERDMAKERIJ.NL

Heerlijk genieten aan het Lauwersmeer

BORGEN

WADDEN

Landal Natuurdorp Suyderoogh is een paradijs voor waterliefhebbers, vogelspotters en wandelaars. Hier vindt u alles voor een ontspannen vakantie vol waterrijke natuur, rust en ruimte.

vesting & wierden www.fietsvakantiegroningen.nl info@fietsvakantiegroningen.nl tel. 0481-745068

stad

LAND

Het ruim opgezette park biedt volop mogelijkheden voor zowel rustzoekers als gezinnen met kleine kinderen. Ga met de kinderen op ontdekkingsreis en loop de Discovery Track, die u op de mooiste en spannendste plekjes op het park brengt. uwersmeer. Sluit de dag af in de privé-sauna of jacuzzi. Een diner in het gezellige restaurant met terras maakt het helemaal af. Toch nog zin in iets actiefs? Kom dan bowlen op de sfeervolle bowlingbaan.

Kijk voor meer informatie en reserveringen op www.landal.nl/natuurdorpsuyderoogh De Rug 3, 9976 VT Lauwersoog, tel. +31-(0)519 34 92 67

KOM JE OOK SPELEN, ONTDEKKEN, RENNEN, KLIMMENEN KNUTSELEN? Tekst: Cecile Bol

Op vakantie in Waddenland? Heb jij even geluk! In Waddenland is superveel te doen voor kinderen. Houd je van dieren? Kom dan zeehonden kijken. Of slangen en spinnen! Ga helemaal los in de klimschuur of stap binnen in het leven van de jonkers en boeren van vroeger. Liever een relaxed dagje? Ook dat kan! Lekker knutselen bijvoorbeeld of je eigen kaarsen maken. In Waddenland hoef je je nooit te vervelen.

LEUK VOOR KINDEREN

PIETERBUREN WARFFUM

Als een zeehond Spring van zandbank naar zandbank en wroet in de geulen… Lekker vies worden én je ook weer schoon spoelen doe je in de Waddenspeelplaats: de Waddenzee in het klein achter het Zeehondencentrum in Pieterburen. Zeehonden die ziek zijn geworden of die hun moeder kwijt zijn, worden naar dit centrum gebracht. In het Zeehondencentrum zie je hoe ze worden verzorgd en ontdek je wat jij zelf kunt doen om zeehonden te beschermen. Kom liggen op je buik: het glas is eventjes het enige tussen jouw neus en die van een zeehond! Tijdens de kindermiddagen en in de vakanties zijn er extra activiteiten en rondleidingen. - zeehondencentrum.nl

Verleden tijd Stel dat je honderd jaar geleden in Waddenland had gewoond. Moest je dan meehelpen op de boerderij of in de winkel? Op je broertjes en zusjes passen, terwijl je ouders op het land werkten? In Openluchtmuseum Het Hoogeland in Warffum komt het verleden tot leven. Ga maar zitten in de schoolbanken van toen. Kruip onder de wol in een echte bedstee. Probeer hoe goed jij kunt steltlopen en hoepelen. Met een speurtocht dwaal je door twintig oude gebouwen; zo leefden, woonden en werkten de mensen vroeger. - hethoogeland.com

LAUWERSMEER EZINGE

Speur & knutsel Vroeger waren er nog geen dijken. Om droge voeten te houden, woonden mensen in Groningen op zelfgebouwde heuvels: wierden. Na de speurtocht door Museum Wierdenland in Ezinge weet jij ook alles over deze wierden. Zoek de letters en kom zo een heleboel voorwerpen tegen. Als je alle vragen hebt beantwoord, heb je de geheime code ontcijferd. Ook zijn er vaak doe-activiteiten voor kinderen van 5 jaar en ouder. Bijvoorbeeld knutselen aan een verkleedpak of een prachtig schilderij.

Spelen maar! Lekker klauteren en kliederen in een toffe speeltuin met veel water? Op zonnige dagen is het een gezellige boel in de waterspeeltuin bij restaurant Het Booze Wijf in Lauwersoog. Met het baggertoestel kun je graven en zand verplaatsen. Natuurlijk is er ook een fijne kliedertafel. Tussendoor lust je vast wel een ijsje van de ijskraam naast de speeltuin. - boozewijf.nl

- wierdenland.nl

LEUK VOOR KINDEREN

SAAXUMHUIZEN

LEENS

Struin & speur Wat moeten Cam en Vinnie met de formule die ze hebben gevonden? En wie is toch die mysterieuze Max? Ga samen met Cam en Vinnie op zoek op landgoed Verhildersum. Met de digitale speurtocht ontrafel je het mysterie en kom je door bijzondere verhalen veel te weten over het verleden. Houd je van natuur? Ga dan wormen steken, torenvalken spotten en koetje-loeren met de Struunkaart en het bijbehorende tasje met gereedschap. - verhildersum.nl/nl/ontdek

Overal maïs Daar sta je dan. Links, rechts, voor en achter je: overal staan hoge maïsplanten. Je kunt een van je vriendjes horen praten, maar waar hij precies is… Ergens midden in het maïsdoolhof staat een uitkijktoren waarmee je over al dat maïs uit kunt kijken. Weet jij alle checkpoints in het doolhof te vinden? Dat lijkt gemakkelijker dan het is! Het maïsdoolhof van De Bloemenboerderij in Saaxumhuizen is geopend van begin juli tot begin oktober. - bloemenboerderij.com

LAUWERSOOG ZUIDWOLDE

Knuffel een koe! Koeien eng? Helemaal niet! Ze zijn juist heerlijk om mee te knuffelen. Dat komt onder andere doordat een koe 39 graden warm is, twee graden warmer dan jouw eigen temperatuur. Op biologische educatieboerderij Beleef de Koe kun je in kleine groepjes op bezoek bij de koeien voor een bijzondere ontmoeting. Het melkveebedrijf zit in Zuidwolde. Wel even van tevoren reserveren. - famgroendijk.nl

Toek-toek! Huh, wat is dat voor gek voertuig? Is het een brommer of een auto? De tuktuk is een beetje van allebei. In landen als Thailand is de tuktuk een heel normaal vervoermiddel. Als hij rijdt, maakt hij een grappig toek-toek-geluid. Met de tuktuk kun je met je hele familie door Waddenland tuffen. Neem je eigen picknickmand mee of combineer je tocht met een bezoekje aan bijvoorbeeld De Theefabriek in Houwerzijl of Abrahams Mosterdmakerij in Eenrum. - tuktuklauwersoog.nl

LAUWERSOOG

WEHE-DEN HOORN

Zo klein! Wist je dat veel vissen plankton eten? Dit zijn heel erg kleine plantjes en beestjes die leven in de zee. De meeste zijn zo klein, dat je ze niet met het blote oog kunt zien. Toch zijn ze heel belangrijk voor de gezondheid van de zee. Bij ‘t Ailand in de haven van Lauwersoog kun je plankton vissen. Daarna mag je je vangst onder een microscoop bekijken. Wat een bijzondere vormen en kleuren! - ailand.nl

HOUWERZIJL

Klauteren Ben jij een echte klimgeit? Test dan hoe goed jij kunt klimmen in Adventurepark Waddenfun in Weheden Hoorn. Dit is het grootste indoor klimpark van Nederland. Binnen kun je tot wel 8 meter omhoog klimmen. Of zoef met de ziplines over de velden. Iedereen van 4 jaar of ouder mag hier komen klimmen. Dus neem vooral je ouders of zelfs je opa en oma mee. En na zo’n flinke klim heb je natuurlijk wel wat lekkers uit het restaurant verdiend! - waddenfun.nl

Leef je uit! Zin om even lekker buiten te spelen? Neem je ouders dan mee naar het speelbos van Houwerzijl. In het bos achter De Theefabriek vind je een kabelbaan, glijbaan, jeu-de-boules-baan, waterspeelplaats en heel veel klimtoestellen. Je kunt er ook heerlijk je eigen gang gaan met tikkertje, verstoppertje of een ander leuk spel. Even uitrusten? Er zijn genoeg bankjes en een mooie plek rond een vuurplaats. Je kunt natuurlijk ook wat lekkers gaan eten in de theeschenkerij van De Theefabriek. - theefabriek.nl/speelbos-houwerzijl

LEUK VOOR KINDEREN

UITHUIZEN LEENS

Durf jij? Een slang om je nek? Een stinkdier aaien? Een kikker kussen? Het kan allemaal in DoeZoo in Leens. In DoeZoo vind je vooral veel insecten, maar daarnaast ook dieren die insecten eten. Bijvoorbeeld spinnen, neusberen, hagedissen, kikkers, uilen, eekhoorns en egels. Natuurlijk kun je gewoon rustig langs al die dieren lopen. Maar DoeZoo heet niet voor niets DoeZoo! Tijdens de rondleiding mag je de dieren voelen en vasthouden. Kriebel een schildpad onder zijn kin of laat een vogelspin over je hand lopen. - doezoo.nl

Op ontdekkingstocht Reis samen met Gerhard en Susanna Alberda terug naar het jaar 1775. Neem een kijkje in de verschillende kamers van de Menkemaborg in Uithuizen en luister naar alle geheimen. Nog niet zo oud? Ook kleinere kinderen kunnen samen met hun ouders of grootouders op ontdekkingstocht in de borg. Bijvoorbeeld met een gevulde mand met allerlei dingen. In elke kamer pak je een bepaald voorwerp uit de mand om het verleden te bekijken, voelen of ruiken. - menkemaborg.nl

LAUWERSMEER HET WAD

In de blubsie Lekker met je schoenen in de blubber lopen? Ga dan het wad op met een wadlooptocht. Veel wadlooptochten zijn niet zo zwaar en dus prima te doen voor kindervoeten. Onderweg vertelt de gids van alles over de bijzondere dieren en planten die hier leven en groeien. Liever in de zompige bodem van de kust blijven? Maak dan een wandeling van 1 kilometer op de kwelder bij Noordpolderzijl: een kort avontuur vlak buiten de dijk. - waddenland.groningen.nl/wadlopen - groningerlandschap.nl/activiteiten/wandelen/ wandelroute-noordpolderzijl-kwelders

Vang ze allemaal! Nieuwsgierig naar de dieren die in Waddenland leven? Ga dan op digitale speurtocht met de gratis app Perfect Earth Animals. Dit is een soort Pokémon GO, maar dan met echt bestaande dieren. In heel Nederland zitten meer dan tienduizend virtuele dierenkaarten verstopt. In Waddenland kun je ze vinden langs de Blauwe route vanaf Observatietorenroute P Activiteitencentrum Lauwersnest en de Blauwe route in het Diepsterbos, P Dokkumer Nieuwe Zijlen. Welke dieren heb jij gevonden? - perfectearthanimals.nl

LAUWERSMEER EENRUM

Kabouters zoeken In Waddenland wonen kabouters. Echt waar! Ze wonen in het bos bij bungalowpark Suyderoogh. Ze zijn zo klein, dat niet iedereen ze kan zien. Ze laten zich alleen zien aan jonge kinderen van 3 tot 6 jaar. Haal de knapzak en kaboutermuts bij Activiteitencentrum Lauwersnest en ga op pad. Kun jij alle kaboutersporen vinden? En misschien zie je wel een echte kabouter! - staatsbosbeheer.nl/Activiteiten/ lauwersmeer/kabouterpad-lauwersmeer

Kaarsen maken Gezellig hè, een kaarsje opsteken? Zelf kaarsen maken kan in kaarsenmakerij Wilhelmus. In deze kaarsenfabriek in Eenrum worden de kaarsen nog net zoals vroeger gemaakt. Je krijgt een lont en dompelt hem steeds opnieuw in het vat met gesmolten kaarsvet. Langzaam zie je je zelfgemaakte kaars groeien. Iedereen vanaf 6 jaar oud mag zijn eigen dompelkaars komen maken. Welke kleur kaars lijkt jou het allermooist? - kaarsenmakerijwilhelmus.nl

IN KÜRZ / IN BRIEF

NACH HERZENSLUST SPIELEN, FORSCHEN, ENTDECKEN, KLETTERN, BASTELN UND HERUMTOBEN Ferien im Wattenland werden niemals langweilig. Das Freilichtmuseum Het Hoogeland in Warffum und die Menkemaborg in Uithuizen sind zum Beispiel wie ein Ausflug in vergangene Zeiten. Im Seehundzentrum Pieterburen kann man Seehunde aus nächster Nähe erleben und bei Beleef de Koe in Zuidwolde sogar mit Kühen kuscheln. Wer es exotisch mag, streichelt im DoeZoo in Leens Spinnen oder hängt sich eine Schlange um den Hals. Mit der App Perfect Earth Animals können Sie die Tiere, die in der Wattenmeerregion leben, digital sammeln. Und haben Sie schon einmal Plankton aus der Nähe gesehen? Das können Sie in ‚t Ailand im Hafen von Lauwersoog tun. Mehr vom Wattenmeer sehen Sie bei einer Wattwanderung oder einer kurzen Wanderung durch die Salzwiesen bei Noordpolderzijl. Tolle Spielplätze findet man beim familienfreundlichen Restaurant Het Booze Wijf in Lauwersoog und an der Theefabriek in Houwerzijl. Wie wäre es mit einer abenteuerlichen Tuktuk-Tour durchs Wattenland? So eine motorisierte Rikscha kann man sich in Lauwersoog mieten. Kleine Forscher und Entdecker erkunden das Geheimnis der Borg Verhildersum bei Leens oder die Welt der Zwerge beim Lauwersnest am Bungalowpark Suyderoogh. Lust auf einen relaxten Tag? Auch das ist möglich! Dann auf zum Entdecken und Basteln im Museum Wierdenland in Ezinge oder zum Kerzendrehen in der Kerzenmacherei Wilhelmus in Eenrum. Wie gesagt: Im Wattenland wird es nie langweilig!

COME PLAY, EXPLORE, RUN, CLIMB, SEARCH AND DO CRAFT WORK Setting out on a holiday in Waddenland? Lucky you! Go back in time in the Openluchtmuseum Het Hoogeland, the open-air museum in Warffum, or in the Menkemaborg in Uithuizen. Come and meet seals in the Zeehondencentrum (seal sanctuary) in Pieterburen, or hug a cow at the Beleef de Koe educational farm in Zuidwolde. Wow, or how about hanging a snake around your neck or holding a spider in DoeZoo in Leens? Use the Perfect Earth Animals app to make a digital collection of the animals found in Waddenland. ‘t Ailand in the Lauwersoog harbour is the place for those interested in seeing plankton from up close. Cross the mud flats or take a short salt marsh walk near Noordpolderzijl to see more of the area. If you are more of a sporty type, go for a dash at the Adventurepark Waddenfun climbing venue in Wehe-den Hoorn, or do some laps in the Saaxumhuizen maize maze. At Het Booze Wijf in Lauwersoog and behind the De Theefabriek tea factory in Houwerzijl there are magnificent playgrounds. Those of an adventurous nature simply must venture out into Waddenland in a cool tuktuk that can be rented in Lauwersoog. Sleuthing minds will be intrigued by the mystery of the Borg Verhildersum manor near Leens or go and find the gnomes in the wooded areas of Activiteitencentrum Lauwersnest near the Suyderoogh holiday park. If you could really use a day of relaxation, go to the Wierdenland museum in Ezinge to browse or do craft work. Make your very own candle at the Kaarsenmakerij Wilhelmus candle maker in Eenrum. In short: there is never a dull moment in Waddenland.

INDE VOETSPOREN VANDEHELD VANBEDUM Tekst: Cecile Bol

“Misschien kom ik hier te weinig,” hoor ik mijzelf zeggen tegen mijn jonge reisgenoot. Met de auto rijden we door agrarisch gebied over eindeloze kronkelweggetjes met aan beide kanten een sloot. Waren er vroeger ook al zoveel windmolentjes en B&B’s op boerenerven? Hoe zou Bedum zelf erbij liggen? Samen met mijn zesjarige dochter ga ik terug naar het dorp waar ik ben opgegroeid: het dorp van de heilige Walfridus.

D E H E L D VA N B E D U M

HEDENDAAGSE HELD Grenzend aan het in 1974 aangelegde Bedumerbos staan we boven op de in datzelfde jaar speciaal voor kinderen opgeworpen sledeheuvel. Een handvol kinderen is lekker aan het voetballen op het Arjen Robbenveld, dat door de topvoetballer en de Cruyff Foundation aan Bedum werd geschonken. Even later komen we langs mijn oude basisschool; de school waar ook Arjen Robben zijn jeugd doorbracht. Het pand uit mijn herinneringen blijkt vervangen door nieuwbouw, dat in 2020 feestelijk werd geopend door: jawel, Arjen Robben. Maar Bedum kent nog meer helden. Voor de grootste held van Bedum moeten we een stuk verder terug in de geschiedenis. DE HEILIGE WALFRIDUS Een lage wierde in dit van oorsprong moerassige gebied werd waarschijnlijk al in 900 bewoond. Echt schot in de zaak komt er wanneer ene Walfridus naar de regio trekt. Hij zet zich in voor de ontginning van het veenmoeras, brengt het christendom naar het dorp en zorgt bovendien voor een rechtssysteem. Er gaan vele verhalen rond over wanneer Walfridus precies leefde en wat hij wel en niet heeft gedaan. Belangrijk onderdeel van de legende is dat hij en zijn zoon Radfridus rond het jaar 1000 worden verrast door de Noormannen. Walfridus wordt onthoofd; het lijk van zijn zoon wordt pas na enige tijd in het riet teruggevonden. WONDEREN Vrijwel meteen na zijn dood gaat de verering van Walfridus van start. Volgens de legende vinden er in de houten kapel boven zijn graf allerlei wonderen plaats. Zo zou een lamme vrouw zijn genezen en kan een blinde jongen na een bezoek aan het graf weer zien. Niet zo gek dus dat de kapel al snel bedevaartgangers trekt uit de wijde omgeving. Bedum groeit uit tot een van de grootste pelgrimsoorden van NoordNederland. Zo veel aandacht vraagt om een gebouw met meer capaciteit. Daarom wordt er een stenen kerk gebouwd, waarin Walfridus wordt herbegraven: de Walfriduskerk. SCHEVE TOREN “Ik vind hem niet echt scheef,” zegt mijn dochter ietwat blasé wanneer we aan de westzijde van de Walfriduskerk staan. Ik lach. De toren is juist zo scheef, dat ervoor staan mij geheel onterecht een toch ietwat ongemakkelijk gevoel geeft. Die scheefheid heeft niets met de gaswinning te maken, maar is al jaren zo. Al in 1941 is de torenvoet versterkt met een betonnen korset om erger te voorkomen. De toren staat 2,611 meter uit het lood en is daarmee de scheefste van Nederland. Lange tijd stond ‘de scheve toren van Bedum’ in de schaduw van de toren van Pisa. Deze toeristische trekpleister werd echter in 1993 rechterop gezet, zodat de toren niet zou omvallen. Ineens bleek de Bedumer toren de allerscheefste van Europa! Deze eer was echter van korte duur: al snel werd er in Duitsland een nog schevere toren gevonden.

AAN DE WESTKANT VAN BEDUM KUN JE DE OUDE DIJK NOG STEEDS HELEMAAL TOT AAN GRONINGEN VOLGEN

WALFRIDUS IN BRONS Mijn dochter is de wereldberoemde toren alweer vergeten en is meer onder de indruk van het bronzen beeld van Walfridus op het pleintje bij de Walfriduslaan. “Ik zie geen hoofd!” roept ze uit. Het door Iris Le Rütte in 1998 gemaakte beeld mist inderdaad een lichaam. De levensgrote pij lijkt zonder inhoud door de straat te glijden. Het beeld zet je aan het denken. Wie was Walfridus? Welke verhalen kunnen we geloven en welke zijn er later bij bedacht? AANLEG VAN DE WOLDDIJK Wat was bijvoorbeeld de rol van Walfridus bij de aanleg van de Wolddijk? Deze dijk liep van oorsprong van het noorden van de stad Groningen met een hoek via Bedum naar Ten Boer en Woltersum in het zuidoosten. De aanleg ervan was hard nodig. Door de ontginning van het veen was het plaatselijke maaiveld met drie meter gezakt. Water uit hoger gelegen land stroomde het Woldgebied in. Tijd voor een dijk! Volgens de legende werd deze door Walfridus aangelegd. Aan de westkant van Bedum kun je de oude dijk nog steeds helemaal tot aan de stad Groningen volgen. BOTERDIEP Langs het dwars door Bedum stromende Boterdiep rijden we richting de Wolddijk. Het Boterdiep verbindt de stad Groningen met Uithuizen en dankt zijn naam waarschijnlijk aan het eeuwenlange transport van melkproducten. Ook nu nog prijkt er een enorme zuivelfabriek aan de waterweg. Wie hier het water blijft volgen, komt in Onderdendam uit. Dit gemoedelijke dorpje ligt op een kruispunt van waterwegen. Monument ‘Het Jagertje’ herinnert aan de scheepsvrouwen die schepen voorttrokken, zoals trekschuiten. Dit zogenoemde scheepsjoagen is nog steeds een populair onderdeel van het jaarlijkse dorpsfeest. HOEK IN DE DIJK Wij slaan echter linksaf bij Wroetende Mol en rijden door naar Westerdijkshorn. Dit gehucht ligt op het punt waar de Wolddijk een scherpe hoek maakt, oftewel een ‘horn’. Vanaf het kerkhof rond de geel met rood geverfde klokkentoren genieten we van een alleszeggend uitzicht op Bedum: weilanden, boerderijen, kerktorens en de voor de regio zo belangrijke zuivelfabriek. Wie nog meer van het Bedumer boerenland wil ervaren, gaat verderop links via de Munnekeweg door het boerenstreekje Ellerhuizen. Zoals de naam al doet vermoeden was dit een deel van de monnikenweg die het klooster in Aduard verbond met het klooster Sint Anna in Sint-Annen.

D E H E L D VA N B E D U M

OOKDE MOEITEWAARD — WALFRIDUSKERK BEZOEKEN Van april t/m september kun je iedere zaterdag vanaf 14.00 uur de Walfriduskerk bezoeken en de toren beklimmen. Een medewerker van de kerk vertelt graag meer over hun geschiedenis. - hervormdbedum.nl — WANDELEN IN BEDUM Wandel door de straatjes van het dorp of ga op pad door het omringende boerenland. Een korte rondwandeling van 1 kilometer leidt je langs diverse voorbeelden van gebouwen in de Amsterdamse School stijl gebouwd. Langer wandelen? Een route van ruim 19 kilometer voert je door het uitgestrekte akker- en weidelandschap vol zowel oude als moderne boerderijen. - routesingroningen.nl/wandelroutes

SPELEN TUSSEN DE SLOTEN Een andere optie is de Wolddijk blijven volgen tot aan Bezoekerscentrum Reitdiep van Het Groninger Landschap. Dit is een prachtig punt tussen stad en platteland, inclusief speeltuin, boerderijdieren en het toch best uitdagende Zeven-sloten-tegelijk-pad. Wie durft? Mijn dochter maakt een foto van de kippen, terwijl ik mij verwonder over de skyline: aan de ene kant de stad, aan de andere kant die eindeloze horizon van Waddenland. Ik weet het zeker: dit zal niet de laatste keer zijn dat ik terugkeer naar mijn wortels.

— KERKEN KIJKEN IN WADDENLAND In het weidse landschap zie je de kerken van Waddenland overal bovenuit torenen. Vaak zijn de deuren open voor een blik naar binnen. Voor een eindeloze blik over het omringende landschap beklim je de torens van de kerken van Klein Wetsinge en Hornhuizen. Een bijzonder voorbeeld van een intensief in dienst zijnde kerk vind je in Warfhuizen. In de kluis woont Pater Hugo, de enige in Nederland daadwerkelijk in afzondering levende kluizenaar. - groningerkerken.nl - beslotentuin.nl — Wil je meer ontdekken in Waddenland? Kijk op pagina 64 t/m 79 voor een overzicht van de leukste adressen, uitjes en activiteiten.

IN KÜRZ / IN BRIEF

AUF DEN SPUREN DES HELDEN VON BEDUM Spitzenfußballer Arjen Robben wuchs in dem Dorf Bedum auf, doch der größte Held von Bedum lebte schon viel früher: Im 10. Jahrhundert kam Walfridus nach Bedum, setzte sich für die Urbarmachung des Moores ein, verbreitete im Dorf das Christentum und führte ein Rechtssystem ein. Der Legende nach wurden er und sein Sohn Radfridus um das Jahr 1000 von den Normannen ermordet. Über seinem Grab sollen sich allerlei Wunder zutragen, wodurch Bedum zum Wallfahrtsort wurde. Die Walfriduskirche hat aber noch mehr zu bieten, nämlich den schiefsten Turm der Niederlande – schiefer als der berühmte Turm von Pisa. Walfridus soll auch den Bau des Wolddijks veranlasst haben. Dieser Deich zieht sich durch die typische Bedumer Landschaft mit Weiden, Kirchtürmen, Bauernhöfen, verschlungenen Wegen und Wassergräben, und in der Ferne der für die Region so wichtigen Molkerei.

FOLLOW THE BEDUM HERO’S FOOTSTEPS True, top-class footballer Arjen Robben grew up in the village of Bedum, but we actually need to take a step further back into time to meet the greatest Bedum hero of all times. In the 10th century, Walfridus moved to Bedum to dedicate himself to the reclamation of the bog, introduce Christianity to the village and set up a legal system. According to the legend, the Vikings killed him and his son Radfridus around 1000. All kinds of miracles took place over his grave, leading Bedum to become a place of pilgrimage. And this is not all the Walfriduskerk church has in store: this is the most skewed tower in the Netherlands – it leans at an even greater angle than the infamous Leaning Tower of Pisa. Word has it that Walfridus also ensured the construction of the Wolddijk, which leads you through the typical Bedum countryside of pastures, church towers, farms, endless winding roads enclosed by ditches and the dairy factory in the distance.

Gelegen aan een van de oudste wegen vanuit de stad Groningen

Lente en zomer

Onze vas te aanbied ingen

Bed & Breakfast

Albertsmaheert

dag Maandag en dins

4 halen 3 betalen

Schnitzeldag

Alle soorten schnitzels

Wolddijk 60

Woensdag

25% korting

Gehaktdag

Op alle soorten gehakt

4 halen 3 betalen

Vlug- en panklaardag Alle soorten

Vrijdag en zaterdag

500 gram vlees, 4 broodjes & saus

Biefstukfestival Wisselende varianten

06 12212622 ditty@albertsmaheert.nl

Donderdag

Shoarmapakket

Noordwolde

7.95

Zonder saus

7.50 250 gram 6,95

albertsmaheert.nl

KERK OPEN, KOM BINNEN

Iedere dag

Vleeswarentrio 3 x 100 gram Keuze uit tal van soorten

4.50 Prijswijzigingen, druk- en zetfouten voorbehouden. Niet mogelijk in combinatie met andere aanbiedingen.

Veel van onze kerken hebben de deuren ‘los’ voor bezoekers. U bent van harte welkom. Kerk open, kom binnen! www.groningerkerken.nl

PRACHTDORP WINSUM ZITVOL VERHALEN Tekst: Cecile Bol

Winkeltjes, kroegen, molens, kerken, smalle straatjes en dan ook nog dat diep er dwars doorheen. Die sfeervolle combinatie zorgde ervoor dat Winsum in 2020 door de ANWB werd uitgeroepen tot allermooiste dorp van Nederland. ‘Een prachtdorp’, zo vatte de jury het oordeel samen. Samen met dorpsgids Peterina Geertsema bekijken we wat Winsum zo bijzonder maakt.

Nationaal Park Lauwersmeer is een uniek natuurgebied. Eerst was het water hier zout, nu is het meer zoet. Het gebied herbergt unieke flora en fauna. Wilde konikpaarden, (roof)vogels en een kleurrijke plantengroei. Je kunt er wandelen, fietsen, varen, met een tuk tuk en op safari. Rust, ruimte en rauwe wildernis.

PRACHTDORP WINSUM

JE LOOPT DOOR EEN VEELKLEURIG VERLEDEN

WIERDENDORP “Vroeger was hier helemaal niets,” vertelt Peterina. “Dit gebied was een kwelder met twee keer per dag eb en vloed. Door achterblijvend slib ontstond een ophoging en zo ging het verder.” Gelukszoekers gingen op de ophogingen wonen. Toen het water later verder steeg, maakten de bewoners de heuvels zelf nog hoger. Zo ontstond het typisch NoordNederlandse wierdenlandschap. Alle hoogteverschillen in het oude dorpscentrum verraden dat ook Winsum en het eraan vastgegroeide Obergum op wierden zijn gebouwd.

TOCH EEN STAD? Je zou haast zeggen dat Winsum een klein stadje is. Dat was ook bijna zo geweest. In 1057 gaf de Duitse koning Hendrik IV (die toen pas 6 jaar oud was!) toestemming voor een markt met munt- en tolrecht. De komst van het klooster maakte het plaatje compleet. “Eigenlijk was Winsum dus gewoon een stad,” vertelt Peterina. “Maar dat kon Groningen niet hebben.” Groningen zorgde er daarom voor dat de stad de Winsumer stapel- en marktrechten in handen kreeg. Als Winsum dan ook nog wordt platgebrand tijdens de Tachtigjarige Oorlog, zit een officiële stadsstatus er echt niet meer in. Dan maar een prachtdorp.

SFEER WEERGEVEN Peterina is een van de zeventien dorpsgidsen van Winsum. “Zelfs in een klein rondje kun je zo veel historische dingen vertellen. Een dorpsgids kan bovendien goed een sfeer weergeven, zodat je een dorp op een andere manier gaat beleven.” En dat geldt niet alleen voor mensen die Winsum voor het eerst bezoeken. “Ook dorpsbewoners en oud-Winsumers doen nieuwe ontdekkingen. Ze zijn vaak ongelooflijk verrast, omdat ze nu met andere ogen naar hun eigen dorp kijken.” GEESTELIJK LEVEN Iets wat zeker niet zal ontbreken tijdens een rondwandeling is het Dominicanenklooster dat hier van 1276 tot ongeveer 1581 heeft gestaan. Waar stonden de kerk en de bijgebouwen precies? Hoe groot was het kloosterterrein? Het zijn tot nu toe onbeantwoorde vragen. Feit is wel dat er resten, skeletten en zelfs zeven middeleeuwse kloostervensters zijn gevonden. En wat te denken van de Torenkerk? De opvallende houten buitentrap met bordes en toegangsdeur vormt nog steeds een raadsel. Misschien was de ruimte achter de deur een toevluchtsoord in tijden van nood of oorlog. GEZELLIG DORP AAN HET WATER “Je loopt door een veelkleurig verleden,” gaat Peterina enthousiast verder. “Je kunt je goed voorstellen hoe levendig het hier vroeger was; dat hier karren reden en kinderen met hoepels op straat speelden. De geestelijkheid, de nijverheid, de vijf borgen die er waren, maar ook de oorlog: er is een enorme voorraad aan verhalen in Winsum.” Maar ook voor wie weinig met geschiedenis heeft, is Winsum een heerlijke plek. Voor een fijne kanotocht over het Winsumerdiep bijvoorbeeld. Of voor een dagje lekker winkelen met een hapje en drankje op een gastvrij terras aan het water.

PRACHTDORP WINSUM

VOOREEN ANDERE BLIK OPWINSUM

—

OP PAD MET EEN DORPSGIDS

OMMETJES VAN WINSUM

De rondwandeling van ongeveer 2 uur

De drie korte ‘ommetjes van Winsum’

start iedere zaterdag om 10.30 uur vanaf

voeren je langs een gevarieerd landschap,

Marenland Recreatie. Mail dorpsgidswinsum@

van wierden via agrarisch cultuurlandschap

gmail.com om je aan te melden. Vraag voor

tot het Reitdiepdal. Zie hiervoor het

een groepswandeling of wandelen op een

informatiebord nabij Marenland Recreatie

andere dag gerust naar de mogelijkheden.

op de driesprong van Wierdaweg,

- dorpsgidswinsum.nl

Schilligeham en Winsumerdiep.

—

ZICHTBARE GESCHIEDENIS

PIETERPAD

Ontdek de rijke historie én de gezelligheid van

Dé lange-afstandswandeling van Nederland

het Winsum van nu met wandelroute ‘Winsum,

komt dwars door Winsum. Etappe 1 gaat

prachtdorp met een rijke geschiedenis’. Je kunt

van Pieterburen naar Winsum; etappe 2

de route van drie kilometer gratis als folder

loopt van Winsum naar Groningen. Handig:

ophalen bij het Toeristisch Informatiepunt

Winsum is goed bereikbaar met de trein.

Waddenland in de bibliotheek van Winsum. — —

NOG MEER WINSUM ONTDEKKEN?

IN 1.000 JAAR OUDE VOETSPOREN

De mooiste plekjes en de leukste adressen

Tegen het einde van de 16de eeuw bezat

in Winsum zijn verzameld op een website.

het klooster van Aduard zo’n 6.000 hectare

- mooiwinsum.nl

aan grond, waaronder rond Winsum. De ‘lijnen’ die de kloosterlingen toen uitzetten,

—

zijn nu nog overal in het landschap te

Wil je meer moois dorpen ontdekken

herkennen. Wandel deze themaroute met

in Waddenland? Kijk op pagina 64 t/m

de gratis app ‘Waddenland Routeland’.

79 voor een overzicht van de leukste adressen, uitjes en activiteiten.

IN KÜRZ / IN BRIEF

WINSUM: PRÄCHTIGES DORF VOLLER GESCHICHTEN Kleine Geschäfte, Kneipen, Windmühlen, Kirchen und ein Gewirr von schmalen Gassen – eine stimmungsvolle Kombination, die Winsum 2020 den Titel „Schönstes Dorf der Niederlande“ einbrachte. Dorfführerin Peterina Geertsema erzählt: „In Winsum spaziert man durch eine bunte Vergangenheit. Hier kann man sich gut vorstellen, wie früher die Karren durch die Straßen fuhren und die Kinder mit ihren Reifen spielten. Man stößt auf Spuren der Geistlichkeit und der Industrialisierung, des Groninger Landadels und des Krieges: ein Schatz an Geschichte und Geschichten.“ Und das, obwohl sich hier früher nur Salzwiesen erstreckten, die zweimal am Tag vom Meer geflutet wurden, bis im späten Mittelalter ein großes Dominikanerkloster entstand. Aber auch wer sich weniger für Geschichte interessiert, ist in Winsum genau richtig. Zum Beispiel für eine Kanufahrt auf dem Winsumerdiep oder einfach zum Shoppen und zur Einkehr in einem der netten Straßencafés.

THE BEAUTIFUL VILLAGE OF WINSUM IS BRIMMING WITH STORIES Shops, pubs, mills, churches, narrow streets and a canal running right through it: this attractive combination ensured that in 2020 the ANWB (Dutch AA) proclaimed Winsum the most beautiful village in the Netherlands. Village guide Peterina Geertsema says this: ‘As you walk through this village’s colourful past it is easy to imagine children playing with hoops, and carts riding through the streets. The clergy, the industry, the five estate houses that were once here, the war: each of these aspects is a treasure for wonderful stories.’ This area used to be nothing more than a salt marsh with high and low tide twice a day, with a large Dominican monastery from the Middle Ages. You should know that Winsum is a just as lovely a village for those who are not that passionate about history. Consider a canoe trip across the Winsumererdiep, or a lovely day of shopping with a drink and some food in one of the friendly cafés or at their outside tables.

Het Aanleg 18 9951 SJ Winsum +31 (0) 595 44 44 23 info@vandijkwatersport.nl

Openingstijden Donderdag

De sloepen specialist van Groningen vandijkwatersport.nl

en vrijdag: 10:00 - 18:00 Zaterdag: 10:00 - 17:00

Westerstraat 37 9951 EM Winsum 0595-442444

info@chocolaterielapoutre.nl

www.chocolaterielapoutre.nl

voor lunch, plates, patat en snacks of gewoon een drankje Met een gezellig terras aan het water Regnerus Praediniusstraat 3 Winsum www.bistrorefter.nl | 0595-202023

www.cafejena.nl

heul apart

MOR BIST IN GOUD GEZELSCHAP

Hoofdstraat Winsum 2B | 9951 AB Winsum | 0595 43 59 33

volg ons

Rondje Groningen

1, 2, 3 en 4

Ontdek de Provincie en test jouw kennis!

Ontdek de Groningse gastvrijheid

Een verrassende auto-quiz-rit door provincie Groningen

€

12.50 per route

www.kienevents.nl

Schouwerzijlsterweg 13, 9951 TG Winsum (Gn) 06-24757460 info@bedandbreakfastbatenborg.nl

info@kienevents.nl 06 40013082

Kom genieten van onze meesterlijke producten “De beste bakker in het mooiste dorp”

Hoofdstraat O 32 te Winsum 0595-202012 www.bakkerijhaafs.nl

Groeten uit Uithuizen!

t ten ui! e o r G sum Win

Groeten uit Appingedam!

Winkel / Showroom: Het Aanleg 3, 9951 SJ, Winsum

Contact: 0595 442 974

Openingstijden: Ma t/m Vrij – 9:00 – 18:00 Za – 9:00 – 17:00

Hengelsport specialist Rispenshengelsport.nl

Bekijk ook eens ons tuin, zonwering & kachel aanbod!

Vishandel v/d Veen Haring vers van ‘t mes en heerlijke warme vis

Lekker slapen en genieten in het centrum van het allermooiste dorp van Nederland doe je bij...

Winsum | Ten Boer | Warffum | Ulrum 06 - 506 930 82 | 0595 44 17 50

C F van Sytzamastraat 3, 9951 AK Winsum

Mooi voor elkaar

Hoofdstraat Obergum 3 - 9951 AG Winsum www.deslaapmuts.nl - tel. 06 12462707

electroworld.nl

Hoofdstraat W 12 | 9951AB Winsum | 0595 441 364 | pol@electroworld.nl

SPAR Gijzen Hoofdstraat Winsum 44 9951 AC Winsum Tel. (0595) 44 38 00 E-mail: gijzen@despar.info

openingstijden ma-vr 08:00 - 20:00 za 08:00 - 19:00 zo 10:00 - 18:00

www.spar.nl

VERHUUR, REPARATIE & ONDERHOUD VAN FIETSEN

Gezien ons groot aanbod zijn wij ook in staat voor groepen fietsen te verhuren Bijvoorbeeld voor uw bedrijfsuitje, familiefeestje of schoolreisjes Reserveren is wenselijk www.guikemarijwielhandel.nl

ZUIDERWEG 3 - EZINGE 06 288 93 438 - 0594 62 18 90 auldrik@guikemarijwielhandel.nl

Hoornstertil BRUIN CAFÉ / RESTAURANT eetcafé - met terras aan het water - 25 soorten bier Oók op maandag geopend

Mernaweg 60, Wehe-den Hoorn Verhuurstation ”De Marenboot” Tel. (0595) 57 26 38 E-mail: demarenboot@hoornstertil.nl NU ook 6 pers. marenboten

Méér met digitaal drukwerk Atoomweg 9 > 9743 AJ Groningen 050 - 314 43 01 > info@rcg.nl www.rcg.nl

KUNST IN SAMENSPEL MET HET LANDSCHAP Tekst: Cecile Bol

Weidse vergezichten, stoere kerken en water dat door het land heen kronkelt... Het is niet zo vreemd dat kunstenaars al eeuwenlang inspiratie putten uit Waddenland. Ze vereeuwigen het landschap op doek of in ruimtelijk werk. Andere kunstenaars halen niet alleen het landschap naar hun kunst, maar brengen hun kunst vervolgens weer terug naar het landschap met kunstwerken in de openbare ruimte.

BLAUWE AKKERS MET ROZE LUCHTEN Ongeveer een eeuw geleden gebeurde er iets bijzonders in de Groninger kunstwereld. Een groep jonge kunstenaars wilde het plaatselijke kunstklimaat eens even flink ‘omploegen’. Diverse leden van kunstkring De Ploeg trokken naar het noorden van de provincie om het landschap en zijn inwoners vast te leggen. Kunstenaars als Jan Wiegers, Johan Dijkstra en Jan Altink zorgden voor een ware vernieuwing in de landschapskunst. Door hun felle kleuren en grove streken lijken bomen, velden en luchten in vuur en vlam te staan. KUNSTCENTRUM DE PLOEG Genieten van kunstkring De Ploeg kan in het Groninger Museum en met diverse fietsroutes. Binnenkort komt daar een nieuwe optie bij in de oude, monumentale school van Wehe-den Hoorn: Kunstcentrum De Ploeg. Marit van Mil is als projectleider verantwoordelijk voor de

conceptontwikkeling: “Er moet nog veel gebeuren. Na tien jaar ideeën en plannen, start in 2021 de restauratie van het monument. Het landschap zal een centrale rol gaan spelen, ook in de keuze van de getoonde schilderijen. Daarnaast denken we aan bijvoorbeeld zomercursussen waarbij deelnemers het landschap gaan schilderen.” IN EN ROND DE KERK Niet alleen het open landschap, maar ook de stilte van de oude kerken is een oneindige inspiratiebron voor kunstenaars. Kunstenaar Anjet van Linge vertelt over kunstproject Monnikenwerk: “In juli en augustus werken tien kunstenaars zes woensdagen lang in tien kerken. In de avond gaan de kerken open voor publiek. Bezoekers kunnen de stilte ervaren en praten met de kunstenaar. Voor de kunstenaars is het speciaal om hun werk op zo’n kwetsbare manier te delen. Maar ook bezoekers noemen het een bijna spirituele ervaring.” Een andere verbinding tussen kunst en kerk vind je op enkele kerkhoven. Van een groots kerkframe van gecoat betonijzer op Begraafplaats Wierhuizen tot een klein bordje op de kerkmuur van Zuurdijk: kunst-op-kerkhovenproject Op Hoogte Gedacht doet je stilstaan bij de band tussen heden en verleden.

BEELDEN IN HET LANDSCHAP Ook op andere plekken krijgen kunstwerken een plaats in de openbare ruimte. Tijdens Kunstvloed bijvoorbeeld, een tweejaarlijkse kunstmanifestatie in Sauwerd, Groot Wetsinge en Klein Wetsinge. Na elke editie blijft één kunstwerk permanent achter. Zo staat in Groot Wetsinge het beeld ‘Mij Dorst’ van Gert Sennema. Een man houdt met een wilgenteen een spons omhoog. In een droger wordend klimaat is het misschien wel extra betekenisvol dat deze spons hemelwater verzamelt. Of staat de spons symbool voor onze hersenen?

KUNST

KUNSTIN WADDENLAND

UITKIJKEN OVER HET WAD Tot zover het ‘land’ van Waddenland; hoe zit het met de artistieke impact van het ‘Wad’? Ga hiervoor bijvoorbeeld naar de dijk achter Pieterburen. De ‘IJzeren Wadloper’ van Harm Blanken staat tot zijn middel in de Waddenzee en kijkt in weer en wind uit over het water. Minstens zo mooi is het bij Noordkaap, het meest noordelijke puntje van het vasteland van Nederland. Hier staat een indrukwekkende poort van cortenstaal, gemaakt door kunstenaar René de Boer. Officieel heet het werk ‘Poort Kaap Noord’, maar iedereen die hier over het water kijkt zal begrijpen waarom dit kunstwerk in de volksmond ‘De Hemelpoort’ wordt genoemd.

— Kunst rond Sauwerd In september 2021 zal de

—

manifestatie Kunstvloed het

Kunstkring De Ploeg

Reitdiepdal opnieuw overspoelen

In het Groninger Museum is altijd

met kunst. Of loop op een

een vaste tentoonstelling te zien

ander moment een ommetje

met schilderijen van De Ploeg.

door de dorpen en langs het

Of stap op de fiets en bezoek

beeld ‘Mij Dorst’. Neem de

de plekken waar de kunstenaars

routebeschrijving gratis mee uit

graag werkten en samenkwamen.

de kerk van Klein Wetsinge. Hier

- groningermuseum.nl en

kun je bovendien sfeervol zitten

- visitgroningen.nl/nl/

voor een lunch of kop koffie.

doen/fietsen/de-ploeg

- kunstvloed.nl

—

Monnikenwerk

Galeries, ateliers en musea

In de laatste drie weken van

Kijk achterin dit magazine voor

juli en de eerste drie weken

een lijst aan galeries, ateliers en

van augustus werken tien

musea. Een actuele agenda met

kunstenaars elke woensdag in

evenementen en exposities vind

tien oude Groninger kerken.

je op de website van Waddenland

- monnikenwerk.nu

en in de Dasjagoud uitagenda. - waddenland.groningen.nl/agenda

—

- dasjagoud.nl

Kunst op kerkhoven Binnen het project Op Hoogte

—

Gedacht doen diverse Groninger

Op pagina 67 t/m 77 vind je

kerkhoven dienst als decor

een compleet overzicht van

voor markante kunstwerken.

de leukste activiteiten en

- groningerkerken.nl/nl/sogk/

adressen in Waddenland.

projecten/op-hoogte-gedacht

IN KÜRZ / IN BRIEF

KUNST IM EINKLANG MIT DER LANDSCHAFT Weite Aussichten, robuste Kirchen und kleine Wasserläufe, die sich idyllisch durch die Landschaft schlängeln ... Kein Wunder, dass das Wattenland seit Jahrhunderten schon Künstler zu Gemälden und räumlichen Werken inspiriert. So lösten die kräftigen Farben und groben Pinselstriche der Maler vom Groninger Künstlerkreis De Ploeg vor rund hundert Jahren eine regelrechte Erneuerung in der Landschaftskunst aus. Andere Kunstschaffende bannten nicht nur die Landschaft auf Leinwand, sondern brachten ihre Kunst auch in die Landschaft ein. Kunstwerken im öffentlichen Raum begegnet man daher an vielen Orten, zum Beispiel am Noordkaap, dem nördlichsten Zipfel des niederländischen Festlands: Hier steht ein imposantes Tor aus Cortenstahl mit dem Titel „Die Himmelspforte“. Doch nicht nur die offene Landschaft ist eine reiche Inspirationsquelle für Künstler; auch die Stille der alten Kirchen inspiriert zu neuer Kunst, beispielsweise zum Kunstprojekt „Monnikenwerk“.

ART INTEGRATED INTO THE COUNTRYSIDE For centuries on end, the panoramic views, sturdy churches and waters meandering through the Waddenland have inspired artists to immortalise the countryside on canvas or in spatial work. A century ago, the bright colours and coarse strokes of the Groningen De Ploeg artists’ collective resulted in significant innovation in landscape art. Other artists embedded / incorporated? the countryside in their art, after which they returned their art to the countryside. Enjoy works of art in various public spaces, such as at the Noordkaap; the northern-most tip of the Dutch mainland where you will find the impressive corten steel ‘De Hemelpoort’ gate. Not only the open landscape greatly inspired artists, also the silent and tranquil churches resulted in new art, such as in the Monnikenwerk art project.

WA D D E N L A N D

ONTDEK DEMOLENS INWADDEN LAND Tekst: Johan van Dijk

Windenergie speelt een grote rol in Waddenland. De grote windturbines in de Eemshaven zijn daar een prachtig voorbeeld van. Maar gaan we iets verder terug in de geschiedenis dan zijn het de stoere industrie- en poldermolens die de vorm van het landschap hebben bepaald. En dat nog steeds doen. Met twintig historische windmolens is de gemeente Het Hogeland de meest ‘molenrijke’ gemeente in de provincie Groningen. Vrijwel alle molens zijn onder normale omstandigheden met regelmaat te bezoeken. Tijd voor een kleine ontdekkingstocht op het gebied van Hogelandster molens! 60

D E M O L E N S I N WA D D E N L A N D

IERDERE MOLEN IS UNIEK OP ZIJN EIGEN MANIER

DE MEEST BIJZONDERE MOLEN? Van welke kant je Waddenland ook binnenkomt, al snel passeer je een van de twintig molens die de gemeente nog rijk is. Honderden jaren zorgden de molens dat de polders op peil werden gehouden en dat het verbouwde graan geschikt werd gemaakt voor menselijke consumptie. Iedere molen is daarbij uniek op zijn eigen manier. Anne Wieringa uit Winsum is met zijn bedrijf Wieringa molenbouwadvies verantwoordelijk voor de coördinatie van het onderhoud van de meeste molens in Noord-Groningen. De bouwkundige volgde ooit de opleiding tot vrijwillig molenaar en heeft uiteindelijk van zijn hobby zijn werk kunnen maken. “Als je mij vraagt welke molen in Waddenland voor mij de meest bijzondere is, dan zeg ik direct de Eva in Usquert. Deze molen werd oorspronkelijk als poldermolen gebouwd in Bedum, het dorp waar in ben geboren en getogen. In 1818 werd de molen verplaatst naar Usquert en als koren- en pelmolen in gebruik genomen. Na een grote brand in 1890 volgde het volgende jaar herbouw van de molen en daarbij werd gelijk de technische vernieuwing van zelfzwichting en zelfkruiing aangebracht. Dat maakt deze molen voor mij zo uniek.” HISTORISCH EN EIGENTIJDS Unieke molens kent de gemeente Het Hogeland overigens genoeg, wat dat betreft is de Eva geen uitzondering. De Aeolus in Adorp, die op dit moment wordt gerestaureerd, speelde ooit een rol in de ontwikkeling van de energieopwekking met ouderwetse windmolens. Even verderop in Klein Wetsinge staat De Wetsinger die nog in de Tweede Wereldoorlog van een moderne nieuwe inrichting werd voorzien en een soort van kleine fabriek op windkracht werd. Na een grote restauratie is deze molen een aantal jaren geleden weer door een beroepsmolenaar in gebruik genomen. Alle andere molens in het gebied worden draaiende gehouden door vrijwillige molenaars. De Goliath in de Eemshaven bijvoorbeeld. Deze molen is door de tijd als het ware ingehaald: als kleine dappere waker staat de toch wel forse poldermolen tussen de gigantische windturbines in het landschap. Maar ook op een andere eigentijdse manier kunnen de molens beleefd worden. Een kopje koffie of thee op het terras onder de draaiende wieken van de Hollands Welvaart in Mensingeweer of slapen op een van de zolders van molen Hunsingo in Onderdendam. Zo is iedere Hogelandster molen uniek op zijn eigen manier. Neem als de wieken draaien of de vlag wappert dan ook zeker eens een kijkje!

ZELFZWICHTING ‘Ergens voor zwichten’ is een bekende uitdrukking in de Nederlandse taal. Het woord vindt zijn oorsprong in de molenwereld: zwichten is het verminderen van zeil op de wieken om op die manier bij toenemende wind de molen in bedwang te kunnen houden. In de 18de eeuw werd in Engeland voor het eerst een systeem ontwikkeld dat we nu kennen als zelfzwichting. De zeilen zijn daarbij vervangen door kleppen op de wieken in plaats van zeilen. Deze kunnen tijdens het draaien worden bediend zodat de molen een gelijkmatige snelheid behoudt. De David (de kleinste zaagmolen van Nederland!), die tegenwoordig in Openluchtmuseum Het Hoogeland in Warffum staat, is in 1890 door molenmakers Bremer en Kremer gebouwd om dit systeem ook in Nederland te introduceren. En met succes: in 1891 werd de herbouwde koren- en pelmolen Eva in Usquert uitgerust met dit systeem. Nog steeds zijn veel molens met zelfzwichting op Het Hogeland te vinden.

MENSINGEWEER

EEMSHAVEN

D E M O L E N S I N WA D D E N L A N D

DE PELMOLEN In de tweede helft van de negentiende eeuw werd in de meeste delen van de provincie Groningen volop gerst verbouwd. Dit voedzame graan werd veel gegeten in de vorm van gortepap. Maar gerst kan niet zomaar als gort gegeten worden. Daarvoor moet eerst het harde vlies van de korrel worden verwijderd. Dit kan met pelstenen: zware zandstenen die heel snel ronddraaien en de korrel tegen een blik (een soort van rasp) slingeren zodat het harde vlies wordt afgepeld. Een ander proces dus dan de twee maalstenen waartussen de graankorrels fijn worden gemalen. De meeste korenmolens in Waddenland hebben dan ook twee van deze pelstenen en worden dan ook wel pelmolen genoemd.

USQUERT

— Meer bijzonder erfgoed in Waddenland ontdekken? Kijk op pagina 64 t/m 79 voor een overzicht van de mooiste plekjes, leukste adressen, uitjes en activiteiten.

IN KÜRZ / IN BRIEF

ENTDECK DIE WINDMÜHLEN IN WADDENLAND! Von jeher spielt die Windenergie eine wichtige Rolle im Wattenland. Die Gemeinde Het Hogeland hat mit 20 historischen Mühlen die größte Windmühlendichte in der Provinz Groningen. Anne Wieringa ist als Bauingenieur verantwortlich für die Instandhaltung der meisten Mühlen im Wattenland. Für ihn ist die Graupenmühle Eva in Usquert die bemerkenswerteste Mühle der Region, doch auch die anderen Mühlen haben durchaus etwas Besonderes. Die Mühle David im Freilichtmuseum Warffum zum Beispiel ist die kleinste Sägemühle der Niederlande. Und auch einen Goliath gibt es im Wattenland: Zwischen großen Windrädern thront die alte Schöpfwindmühle wie eine Wächterin im Eemshaven. Die Wetsinger in Klein Wetsinge ist sogar noch gewerblich in Betrieb. Alle anderen Mühlen werden von ehrenamtlichen Müllern betrieben, die Besuchern gerne einen Einblick gewähren. Tipp: Trinken Sie Kaffee unter den rotierenden Flügeln in Mensingeweer oder übernachten Sie in der Windmühle von Onderdendam!

LEARN ALL ABOUT THE WADDENLAND MILLS! Wind energy has played an important role both in the Waddenland’s past and present. The municipality of Het Hogeland has the highest number of ancient windmills of all municipalities in the province of Groningen, with no fewer than 20 historical windmills. Architect Anne Wieringa coordinates the maintenance of most Waddenland mills. He considers the Eva flour and hulling mill in Usquert to be the most notable sample, although various other mills in the Waddenland are almost equally rewarding. The open-air museum in Warffum, for instance, features the tiniest sawmill in the Netherlands: De David. And you will also find the Goliath in the Waddenland: an old polder mill that functions as a faithful guard in the middle of all of those large wind turbines in the Eemshaven. The Wetsinger in Klein Wetsinge is still professionally operated. The other mills are operated by volunteer millers, who love to showing them to the public. Our tip: enjoy a cup of coffee below the turning sails in Mensingeweer or spend the night in a mill in Onderdendam!

Wijngaard

Hof van ’t Hogeland op de Zuidhelling van wierde Groot Maarslag nr 12 • Bijzondere, smaakvolle witte wijnen • Puur - fris - droog • Van de druivenrassen Johanniter en Solaris

(Bijna) altijd open huis 9961TB 12 Mensingeweer Proeverij op afspraak: 0619248249 Of mail: elma-middel@hetnet.nl

KERAMIEK & SCHILDERIJEN www.wilvandonselaar.nl

keramiekstalletje aan huis elke dag open

u bent ook welkom in het atelier Graag even bellen, dan weet u zeker dat ik thuis ben

Hogeweg 5 9977 PE Kruisweg (Kloosterburen) Tel. 0595 481854

H E T S P E LT- P R O J E C T In Speltproject Pieterburen werken boer Havenga, molenaar Wassens en bakkerij Peters samen in het verbouwen en verwerken van spelt. Sinds jaren wordt uitsluitend het oerras Oberkulmer Rotkorn (100% zuiver) geteeld. Geïnteresseerd? Kom naar Bakkerij Peters in Leens of Korenmolen Joeswert in Feerwerd. Onze speltproducten zijn: -brood, -koek, -crackers, -meel, -bloem, -pasta, etc. Zie de website voor actuele informatie en openingstijden.

HOOFDSTRAAT 76 9968 AG PIETERBUREN E: SPIJSLOKAALWARFFUM@GMAIL.COM W: SPIJSLOKAALWARFFUM.NL

www.spelt-pieterburen.nl Koffie- en Winkelmuseum

GALERIE GEORGIUS

Rijksmonument anno 1830

Elize Catharina Heerd

t 0595 52 86 41

m 06 23 79 71 16

alicestreekstra@hotmail.com

Hoofdstraat 103 9968 AC Pieterburen

maisdoolhof klompgolf Kabouterdoolhof bloemenpluktuin appartement

skelters

EXPOSITIE PETER KLASHORST Hollandse dames Amsterdamse stadsgezichten Gouden eeuw serie Afrikaanse vrouwen Aziatische ananas serie

rustpunt bowlen ligfietsen winkel

terras

maisdiploma

De Bloemenboerderij/maisdoolhof Dikemaweg 10 9957 NB Saaxumhuizen www.bloemenboerderij.com ...op 5 kilometer van Pieterburen...

T 0595 481 281 | E rjgeorgius@home.nl /galeriegeorgius | bezoek op afspraak

WATISER VANDAAG TEDOEN? Waddenland kent verrassend veel leuke dingen om te zien, doen en beleven. In de uitagenda Dasjagoud vind je iedere maand een uitgebreid overzicht van de mogelijkheden. De uitagenda Dasjagoud is een maandelijks, gratis magazine, boordevol uitjes, evenementen, activiteiten in de hele regio voor bezoekers en bewoners. Op veel locaties Vóór de eerste van de maand kom je de nieuwste Dasjagoud uitagenda bijna overal tegen. Je vindt de agenda op plaatsen waar veel mensen komen. Zoals bij restaurants en cafés, op campings en bij b&b’s, bij winkels, bij rustpunten, bij de toeristische informatiepunten, in kerken en molens, in dorpshuizen, in de bibliotheken, Molens en in galeries en op gemeentehuizen. De uitagenda ligt onder andere in de volgende plaatsen: Appingedam, Baflo, Pieterburen, Broek, Den Andel, Westernieland, Kloosterburen, Zoutkamp, Ulrum, Leens, Winsum, Sauwerd, Klein Wetsinge, Oldehove, Niehove, Electra, Ezinge, Feerwerd, Garnwerd, Onderdendam, Usquert, Middelstum, Rottum, Stitswerd, Uithuizermeeden, Uithuizen, Roodeschool, Ten Boer, Noordwolde, Zuidwolde, Oosterwijtwerd, Westerwijtwerd, Westeremden, Valom, Lauwersoog, Bedum, Landal/Esonstad, ‘t Zandt, Tinallinge, Warffum, Hornhuizen, Garmerwolde, Thesinge, Wehe-den Hoorn, Saaxumhuizen, Mensingeweer, Adorp, Zeerijp, Warffum, Aduard, Kantens, Zuurdijk, Eenrum, Aduarderzijl, Oudeschip enzovoorts.

Veel plezier met de uitagenda, Swanny Beukema, uitgever van Dasjagoud — Meer informatie over de uitagenda vind je op - dasjagoud.nl — Een digitaal overzicht van de activiteiten in Waddenland vind je op - waddenland.groningen.nl

Ekamper

HOTEL Café - Restaurant

Radsweg 12 9983 RC Oosteinde (Roodeschool)

Tel. 0596 - 516355 Fax 0596 - 516364

www.hotelekamper.nl

Ontdek Noord Groningen vanaf de Lentemaheerd

• Ruim ingericht campingterrein • Comfortabel ingerichte Bed and Breakfast kamers • Ook geschikt voor verblijf van familie en groepen • Toegankelijk voor mindervaliden • Stacaravan te huur • Pipowagen

Camping de Breede

met zwembad!

• • • • •

Centraal gelegen, ruime kampeerplaatsen. Geen douchemunten, gratis WiFi op élke plek! Naast een bos en vrij toegang tot het zwembad. 2e prijs “Er op uit in eigen land” verkiezing! Vanaf 16,- all-in. Hond gratis.

Breede 4a 9989TA, Warffum 0595-424642 / 06-27224600 info@campingdebreede.nl / www.campingdebreede.nl

MAARLANDHOEVE

gemoedelijk en ongecompliceerd genieten!

www.lentemaheerd.nl Schapeweg 21 - Uithuizermeeden - 0031 (0)595 415472

Fietsverhuur

Fiets remnaaf Fiets 7 versnellingen E-Bike

€ 6,- per dag € 8,- per dag € 15, per dag

huur 7 dagen is 5 betalen Schoolstraat 54, 9981 AP Uithuizen, tel. 0595 433625

www.lietmeijertweewielers.nl

Vind je plek op camping Maarlandhoeve • • • • • • • •

Ruime kampeerplaatsen; beschut of met weids uitzicht Alle kampeermiddelen welkom WiFi op álle plaatsen Camperplaatsen Volledig ingerichte 5-persoons Trekkershut-Plus Verhuur van kano’s en elektrische sloep Op loopafstand van het centrum van Uithuizen, met winkels en diverse eetgelegenheden Rustpunt; dé plek om even op te laden

www.maarlandhoeve.nl info@maarlandhoeve.nl

tel. 0595-433473

Ekamper

RESTAURANT Café - Hotel

Radsweg 12 9983 RC Oosteinde (Roodeschool)

Tel. 0596 - 516355 Fax 0596 - 516364

www.hotelekamper.nl

Visserijhaven Zoutkamp Voor afhaal en reserveringen

06 10 84 09 72 Reitdiepskade 20b Zoutkamp

Café Restaurant

Aan de Haven B&B - Sauna

D’Olle Pastorie

Palingrokerij Postma Reitdiepskade 16 Zoutkamp

Uw uitvalsbasis voor een ontspannen ontdekkingsreis in het Groninger Land Ons saunacomplex wordt privé verhuurd, ook aan niet B&B-gasten. Graag even bellen voor een afspraak i.v.m. de opwarmtijd van de kachel.

0595 402 177

www. palingrokerijpostma.nl

info@ollepastorie.nl

Hoofdstraat 28 9975 VS Vierhuizen www.ollepastorie.nl +31 (0) 6 3358 5864

A C C O M O DAT I E S

B&B Op de Bult Van Ewsumweg 11 9955 VL Rasquert 06-13598462 benbopdebult.nl — Plattelandshuisje ‘t Warfhoeske, Vakantieboerderij Huizingheem, Groepsaccommodatie Terraheerd Trekweg 1 9964 TA Wehe-den Hoorn 0595-439880 waddenfun.nl — B&B Groningen Buiten Hoendiep Westzijde 66 9801 TB Zuidhorn 06-50244339 groningenbuiten.nl — Lauwersmeerplezier Kustweg 30 9976 VP Lauwersoog 06-30083494 chaletverhuurlauwersoog.nl — B&B Batenborg Schouwerzijlsterweg 13 9951 TG Winsum 06-24757460 bedandbreakfastbatenborg.nl — Herberg Het Klooster Damsterweg 8 9977 RH Kloosterburen 0595-481159 herberghetklooster.nl Landal Natuurdorp Suyderoogh De Rug 3 9976 VT Lauwersoog 0519-349267 landal.nl/Suyderoogh — B&B en Groepsaccommodatie De Energiek Mernaweg 79 9964 AR Wehe-den Hoorn 0595-571239 de-energiek.nl

B&B en Camping Landgoed Wilgenheerd Havenstraat 3 9964 AN Wehe-den Hoorn 06-24519354 wilgenheerd.nl — Camping en hotel Lentemaheerd Schapeweg 21 9982 BA Uithuizen 0595-415472 lentemaheerd.nl — B&B De Juckemaheerd Zoutkamperweg 6 9972 TC Niekerk 06-55814381 bedandbreakfast.nl/bedand-breakfast-nl/niekerk/ de-juckemaheerd — B&B d’ Olle Pastorie Hoofdstraat 28 9975 VS Vierhuizen 06-33585864 ollepastorie.nl — Appartement Noorderloft Ommelanderweg 6 9978 TC Hornhuizen 0595-481080 noorderloft.com — B&B familie Garst Dahliastraat 39 9951 GE Winsum 0595-442093 — Hotel De Oude Smidse Dirk Wierengastraat 36 9969 PD Westernieland 0595-528620 hotel-deoudesmidse.nl — B&B Finisterre Dorpsstraat 4 9957 ND Saaxumhuizen 0595-425231 finisterre.nl — Camping ‘t Ol Gat Stationsstraat 14 9974 SK Zoutkamp 0595-401926 kanocamping.nl

Waddenhoes Gastenverblijven Hoofdstraat 102 9968 AH Pieterburen 06-53866985 waddenhoes.nl — Groepsaccommodatie De Waddenhoeve Middendijk 2 9988 TC Noordpolderzijl 06-29377763 waddenhoeve.com — B&B Klein Garnwerd Klein Garnwerd 9 9951 TR Winsum 06-46317067 kleingarnwerd.nl — Camping De Breede Breede 4 9989 TA Warffum 0595-424642 campingdebreede.nl — Camping / Hotel Marenland Recreatie Winsumerdiep 6 9951 CG Winsum 0595-442750 marenland.nl — Camping en Groepsaccommodatie Robersum Recreatie Panserweg 5 9975 VZ Vierhuizen 0595-402613 robersum.nl — Camping Reitdiep Roodehaansterweg 9 9963 TC Warfhuizen 06-50970903 campingreitdiep.nl — Herberg Restaurant Molenrij H. van Cappenbergweg 34 9977 RW Molenrij 06-53542292 herbergrestaurantmolenrij.nl

Camping De Rousant Nittersweg 8 9885 TC Lauwerzijl - Zoutkamp 0595-402033 rousant.nl — B&B De Hugt Ingenieur A.J. van den Brielweg 1 9971 TA Ulrum 06-39657015 dehugt.nl — Camp Zuiderhorn Onderdendamsterweg 2 9989 TG Warffum 06-51618782 campingzuiderhorn.nl — Natuurkampeerterrein 2Bunders Ellerhuizen 26 9781 TT Ellerhuizen 06-16787630 2bunders.nl — B&B Albertsmaheert Wolddijk 60 9784 TE Noordwolde 06-12212622 albertsmaheert.nl — Dorpslogement Pieterburen Hoofdstraat 105 9968 AC Pieterburen 06-28706496 dorpslogementpieterburen.nl — De Horizon slapen in hutten Haven 32 9977 RZ Molenrij 06-53288866 dehorizonmolenrij.nl — Camping Bie Diek Hogeweg 33 9977 PE Kloosterburen 0595-572837 biediek.nl — Hotel Dijkzicht Dijkweg 109 9984 NX Oudeschip 0595-721023 hoteldijkzicht.nl

Vakantiewoning De Witrokken Helpman 24 9989 ET Warffum 0595-422691 witrokken.nl — Vakantiehuis Noord Bromo Westpolder 26 9975 WJ Hornhuizen 06-10164615 noordbromo.nl — Camping Maarlandhoeve Havenweg 54 9981 JR Uithuizen 0595-433473 maarlandhoeve.nl — Jachthaven Hunzegat Strandweg 17 9974 SM Zoutkamp 0595-402875 hunzegat.nl — Jachthaven Noordergat Noordergat 1 9976 VR Lauwersoog 0595-402875 noordergat.nl

FIETSVERHUUR Geen eigen fiets? Een huurfiets is zo geregeld! guikemarijwielhandel.nl waddenhoes.nl waddenhoeve.com

V O O R M E E R ACCO M O DAT I E S Z I E WA D D E N L A N D . G R O N I N G E N . N L

www.yoga-huis.nl

HET YOGAHUIS Sinds juni 2018 wonen en werken wij: Jan Kuiper en Yvonne de Hoop vanuit

Voor actieve ontspanning!

het YogaHuis in Saaxumhuizen Eén van de allermooiste plekjes van onze prachtige provincie. Onze intentie is spiritualiteit op een aardse manier weer te geven die voor iedereen toegankelijk is. We geven je praktische tools om je reis door dit leven zachter en lichter

Groepsaccommodatie De Energiek, tussen het Lauwersmeer en de stad Groningen. Onze boerderij uit 1831 biedt ruimte aan groepen tot 43 personen. Aan de achterkant een ruime tuin en aan de voorkant de Hoornse Vaart met onze eigen kano’s. Ervaar hier de Groningse gastvrijheid en geniet van het Groningse landschap!

Mernaweg 79

9964 AR Wehe-den Hoorn

06-21 57 38 71

info@de-energiek.nl

www.de-energiek.nl

te maken. Wij bieden een uitgebreid spiritueel programma met yoga, meditatie, mindfulness, zen, stiltedagen, retraites en geluksworkshops.

www.yoga-huis.nl

CAMP ZUIDERHORN Kleine camping Hutten&huisje Fluisterboot- & kanoverhuur Welkom op onze gastvrije, landelijk gelegen kleine camping. Net buiten Warffum, aan het water, naast visvijver en bos. Sfeervol kamperen op riante plaatsen, logeren in unieke hutten of het strandhuisje. Gezellige groepsruimte met keuken, speeltuin, klimbaan, veel speelgoed, huttenbouw, bootverhuur, vuurplaats, wifi, zelfschenkerij en culturele activiteiten.

www.campzuiderhorn.nl welkom@campzuiderhorn.nl Onderdendamsterweg 2 9989 TG Warffum T 06 16378611

H O R EC A

Kaasboerderij Kleikracht

Grand Café

Sterkenburg Vis

De Jongens uit de buurt

Schilligeham 3

Het Spijslokaal

Haven 9

Winsumerdiep 6

9951 TN Winsum

Oosterkerkpad 3

9976 VN Lauwersoog

9951 CG Winsum

0595-438949

9989 AH Warffum

0519-349060

0595-202040

kleikracht.nl

0595-252160

vishandelsterkenburg.nl

dejongensuitdebuurt.nl

—

spijslokaalwarffum.nl

—

GenietLokaal

—

‘t Ailand

Kerk Klein Wetsinge

Gruytsweg 40

Herberg De Gouden Karper

Haven 49a

Valgeweg 12

9852 TC Warfstermolen

Hoofdstraat Winsum 5

9976 VN Lauwersoog

9773 TK Klein Wetsinge

06-52152046

9951 AA Winsum

0519-349033

06-54685405

genietlokaal.nl

0595-744060

ailand.nl

kerkkleinwetsinge.nl

—

goudenkarper.nl

—

Bakkerij Peters

—

De Hoornstertil

Valge 18

Elize Catharinaheerd

Mernaweg 60

9965 PG Leens

Hoofdstraat 103

9964 AV Wehe-Den Hoorn

0595-571460

9968 AC Pieterburen

0595-572638

bakkerijpeters.nl

0595-528461

hoornstertil.nl

—

elizecatharinaheerdblog.

—

Garnwerd aan Zee

wordpress.com

Herberg Restaurant Molenrij

Hunzeweg 38a

—

H.van Cappenbergweg 34

9893 PD Garnwerd

De Theefabriek

9977 RW Molenrij

0594-628130

Hoofdstraat 15-25

06-53542292

garnwerdaanzee.nl

9973 PD Houwerzijl

herbergrestaurantmolenrij.nl

—

0595-572053

—

De Voormalige

theefabriek.nl

Bij Hammingh

MUSEA

Noorman

—

Hunzeweg 32

Zie pagina 26/27 voor een overzicht van alle musea

Haven 50

Restaurette Schierzicht

9893 PC Garnwerd

in Waddenland.

9976 VN Lauwersoog

Haven 8

06-23949453

0519–349422

9976 VN Lauwersoog

cafehammingh.nl

lauwersoog.nl

0519-349200

—

STREEKPRODUCTENMARKTEN IN GRONINGEN

—

schierzicht.nl

Bistro Refter

—

Theeschenkerij

—

Regnerus Praediniusstraat 3

Verhildersum - Leens

Domies Toen

Visser Vis

9951 CA Winsum

Elke derde zaterdag van de maand.

Hoofdstraat 76

Haven 22

0595-202023

- verhildersum.nl/nl/agenda/streekmarkt

9968 AG Pieterburen

9976 VN Lauwersoog

bistrorefter.nl

06-46317067

0519-349101

—

domiestoen.nl

visser-vis.nl

Abrahams Mosterdmakerij

Ewsum - Middelstum

—

en Restaurant

Elke vierde zaterdag van de maand van april t/m

De Oude Smidse

De Oude Sluis

Molenstraat 5

september.

Dirk Wierengastraat 36

Hunsingokade 3

9967 SL Eenrum

- streekproductenmarktewsum.nl

9969 PD Westernieland

9974 SP Zoutkamp

0595-491600

0595-528620

0595-401870

abrahamsmosterdmakerij.nl

—

hotel-deoudesmidse.nl

deoudesluis.eu

—

Nienoord - Leek

—

Waddengenot

Elke eerste zaterdag van de maand.

Het Booze Wijf

Palingrokerij

Hoofdstraat 93

- streekproductenmarktnienoord.nl

Strandweg 5

Gaele Postma

9968 AB Pieterburen

9976 VS Lauwersoog

Reitdiepskade 16

0595-528558

—

0519-349133

9974 PJ Zoutkamp

waddengenot.nl

Ommelander markt - Groningen, Harmonieplein

hetboozewijf.nl

0595-402177

Elke tweede en vierde zaterdag van de maand.

palingrokerijpostma.nl

- ommelandermarkt.nl

V O O R M E E R H O R EC A Z I E WA D D E N L A N D . G R O N I N G E N . N L

Kom genieten bij de mooiste haven van het Lauwersmeer Reserveer 4 nachten, dan is nacht 5 gratis

Haven Hunzegat Zoutkamp

www.hunzegat.nl

0595 402875

M.P.S. Vlinderbalg Ook voor groepen

 Rondvaarten  Dagtochten  Zomeravond-

vaarten

 Vogeltochten

Tel. 06-21244416 - www.lauwersmeer.nl

Huur een tuktuk,

het leukste uitje van Groningen

06 83 33 22 22 www.tuktuklauwersoog.nl

De lekkerste vis vang jezelf

www.ms-tender.nl 06-22903225

WAT T E Z I E N , D O E N , B E L E V E N I N WA D D E N L A N D

NATUUR & EDUCATIE

Beleef de koe

Kaasboerderij Kleikracht

Bezoekerscentrum Waddenkust Pieterburen

Heb jij wel eens een koe geknuffeld? Op biologische

Kleikracht is een biologisch melkveebedrijf en kaas-

Dit is een van de informatiecentra van het Gronin-

educatieboerderij Beleef de Koe kun je in kleine

makerij met een boerderijwinkel aan huis. In de winkel

ger Landschap langs de kust van Groningen. De

groepjes op bezoek bij de koeien voor een bijzondere

wordt kaas van eigen melk en andere biologische

inrichting van Waddenkust is gericht op beleven en

ontmoeting. Wel even van tevoren reserveren.

producten verkocht. De rauwmelkse kaas is zelfge-

doen. Thema’s zijn de verschillende biotopen aan de

Westerseweg 23 Zuidwolde | 050-3015411

maakt en heeft een authentieke smaak. Er is keuze

Waddenkust en het belang van de Waddenzee als

beleefdekoe.nl

uit kaas van jong tot oud, maar ook diverse heerlijke

tankstation tijdens de vogeltrek. Er is een “natte ruim-

kruidenkazen.

te” waar kinderen proefjes kunnen doen en planten en

Dorpsgidsen Winsum

Schilligeham 3 Winsum | 0595-438949

dieren onder de microscoop kunnen bekijken. Vanaf

Rondleiding met een dorpsgids in Winsum

kleikracht.nl

het bezoekerscentrum loopt een wandelen fietspad

Ga mee met een rondleiding onder begeleiding van

—

naar de waddendijk.

een dorpsgids. Onderweg kom je langs de historische

WaddenMax

Hoofdstraat 83 Pieterburen | 0595-528522

plekken, hoor je verhalen over de geschiedenis en

In de zuivelruimte op dit bio-dynamische familiebedrijf

groningerlandschap.nl

maak je kennis met de architectuur. De wandeling start

wordt op ambachtelijke wijze yoghurt, kwark, roombo-

—

iedere zaterdag om 10.30 uur vanaf recreatiecentrum

ter en kaas gemaakt. De 80 melkkoeien mogen de hele

Zeehondencentrum Pieterburen

Marenland en duurt ongeveer 2 uur. Op aanvraag is er

zomer buiten lopen en eten hoofdzakelijk gras. Op stal

Zeehondencentrum Pieterburen vangt gewonde,

ook een wandeling te reserveren op een ander tijdstip

krijgen ze er biologisch graan en grasbrok bij dat op het

verweesde en zieke zeehonden op en verzorgt ze tot

(ook voor groepen). Aanmelden via:

eigen bedrijf wordt verbouwd. In de ontvangstruimte

het moment dat ze weer terug naar zee kunnen. In het

dorpsgidswinsum.nl

zijn zuivel en vlees te koop.

bezoekerscentrum leer je alles over de zeehond en zijn

Ommelanderweg 32 Hornhuizen |0595 435144

natuurlijke leefomgeving De Waddenzee. In de wad-

LEUK & LEKKER

waddenmax.nl

denspeelplaats op het terrein ontdek je de Waddenzee

Abrahams Mosterdmakerij en Restaurant

—

in het klein. Er zijn exclusieve rondleidingen achter de

Bij Abrahams Mosterdmakerij wordt nog altijd op

Landgoud

schermen en er zijn wisselende exposities.

ambachtelijke wijze grove Groninger mosterd gemaakt.

Landgoud is een biologisch landbouwbedrijf, waar met

Hoofdstraat 94a | 0595-526526

De tijd lijkt hier tientallen jaren te hebben stilgestaan.

zorg en aandacht diverse gewassen verbouwd worden,

zeehondencentrum.nl

Tijdens een rondleiding hoor je hier alles over de

waaronder de witte aalbes, appels, bieslook, baktarwe

—

productie van onze mosterd en komt je te weten waar

en spelt. Dit resulteert in heerlijke appelsap, wijn en

DoeZoo Leens

Abraham de mosterd haalt. In het restaurant staat

bessensap. Landgoud maakt onderdeel uit van het

De natuur saai? Bij DoeZoo zeker niet! Hier mag je niet

uiteraard de versgemaakte mosterdsoep bovenaan de

Pieterburen Speltproject.

alleen kijken naar de dieren, bloemen, planten, maar

menukaart.

landgoud.nl

ze ook horen, voelen, ruiken en soms zelfs proeven. Er

Molenstraat 5 Eenrum | 0595-491600

—

zijn regelmatig rondleidingen waar je dieren ook mag

abrahamsmosterdmakerij.nl

Elize Catharineheerd

aanraken zoals vogelspin Hector of de slang Py. Dat is

—

Naast het koffie- en winkelmuseum, is de Elize

wel even wat anders dan plaatjes aan de wand van een

De Theefabriek

Catharinaheerd een gezellig café. Gastvrouw Alice

museum. DoeZoo is ook de wereld van kriebelbeestjes:

Het paradijs voor de theeliefhebber vind je in het kerk-

heet iedereen van harte welkom. Het café is een van de

de insecten. Je komt er niet alleen insecten tegen,

gebouw van Houwerzijl. De Theefabriek is een unieke

oudste panden van Pieterburen, geschikt voor feesten

maar ook dieren en planten die insecten eten. DoeZoo

combinatie van Nederland’s enige theemuseum, een

en bijeenkomsten. De eclectische verzameling koffie-

is buiten en binnen (ruim 900m2 overdekt plezier!).

sfeervolle theeschenkerij met wellicht de meest uitge-

en winkelspullen is tot een klein museum verworden.

Wierde 17 Leens | 0595-572659 | doezoo.nl

breide theekaart ter wereld en een geurige theewinkel.

Hoofdstraat 103 Pieterburen | 0595-528461

—

In het theemuseum word je meegenomen op een

elizecatharinaheerdblog.wordpress.com

Activiteitencentrum Lauwersnest

ontdekkingsreis door de boeiende wereld van de thee,

—

Het verkennen van Nationaal Park Lauwersmeer begint

van robuuste machines tot breekbaar porselein.

Wijngaard Hof van ‘t Hogeland

bij activiteitencentrum Lauwersnest. Hier leer je alles

Hoofdstraat 15-25 Houwerzijl | 0595-572053

Hof van ‘t Hogeland op de zuidhelling van de

over dit vogelparadijs op vroegere zeebodem. Vooral

theefabriek.nl

eeuwenoude wierde Groot Maarslag produceert

voor kinderen is er een hoop te doen en beleven: volg

sinds 2015 wijn van Groninger bodem. Wijnboer Elma

een ‘spoedcursus boswachter’, timmer een nestkastje,

Middel plaatste in 2013 tweeduizend wijnstokken

doe mee met braakballen pluizen, bouw je eigen hut

van de druivenrassen Solaris en Johanniter. Ze werkt

in het huttenbouwbos of loop het natuurpad. Voor de

zonder bestrijdingsmiddelen en maakt gebruik van de

allerkleinsten is er het kabouterpad.

mest van eigen paarden en kippen. Rondleiding en

De Rug 1 Lauwersoog | 0519-345145

wijnproeverij op afspraak.

staatsbosbeheer.nl

Groot Maarslag 12 Mensingeweer | 06-19248249

V O O R M E E R I N FO R M AT I E Z I E WA D D E N L A N D . G R O N I N G E N . N L

Bezoe� o�s s�ow�erre�� !

)

WAT T E Z I E N , D O E N , B E L E V E N I N WA D D E N L A N D

ACTIEF & DOEN

Dijkstra Wadlopen

Waddenhoeve

Adventurepark Waddenfun

Deze oudste wadlooporganisatie van Nederland biedt

De Waddenhoeve biedt tal van activiteiten voor

Dit grootste indoorklimpark en outdoor-activiteiten-

educatieve tochten en zwerftochten aan op het Wad.

groepen, waaronder wadlopen vanaf het Pieterburen-

centrum van Noord-Nederland is geschikt voor ieder-

Ook een bezoek aan de Engelsmanplaat en oversteken

wad. Een kano of fiets huren kan ook. Vanaf de eigen

een van 4 jaar en ouder. Je kunt er met 45 bruggen tot

naar Ameland of Schiermonnikoog zijn mogelijk.

kanosteiger peddel je zo naar het kleinste buitendijkse

8 meter hoogte klimmen en tot slot tokkelen over de

Hoofdstraat 118 Pieterburen | 0595-528345

zeehaventje van Nederland; Noordpolderzijl. Op de

weilanden. Maar er kan nog veel meer: van een break-

wadloop.nl

fiets ben je sneller en trap je heerlijk door de zilte wind

in-escape-room en boogschieten tot Kolonisten van

—

langs de Waddendijk.

Waddenland en moorddiner.

Wademen

Middendijk 2 Noordpolderzijl | 06-29377763

Trekweg 1 Wehe Den Hoorn | 0595-439880

Wadlooptochten met kleine groepen. Oversteken

waddenhoeve.com

waddenfun.nl

naar Ameland, Schiermonnikoog, Rottumeroog en

—

zwerftochten zijn mogelijk. Wademen is een kruisbe-

VAARTOCHTEN & BIJZONDERE TOURS

Kaarsenmakerij Wilhelmus

stuiving tussen wadlopen (‘Wad’) en persoonlijke groei

MS-Tender

Deze ambachtelijke en historische kaarsenfabriek

(‘ademen’).

Voor de echte sportvisser is er de MS-Tender. Deze

is gevestigd bij de haven in het pittoreske dorpje

06-21947409 | info@wademen.nl | wademen.nl

sportvisboot verzorgt dagelijks tochten vanuit Lauwer-

Eenrum. In de werkplaats proef en ruik je de sfeer van

—

soog. Er wordt gevist op kabeljauw, makreel en andere

vroeger doordat er nog steeds kaarsen volgens de

Wadlopen met Wim Spijk

vissoorten. Er zijn dagtochten en meerdaagse tochten.

eeuwenoude methode worden geproduceerd. Maar

Wim Spijk neemt je mee naar de mooiste plekken op

Ook als je niet wilt vissen, maar gewoon wilt genieten van

ook de moderne toepassingen van het kaarsen maken

het oostelijke wad. Wim organiseert diverse zwerftoch-

een tocht op zee, is meevaren een geweldige ervaring.

zijn bij ons te zien. Zelf kaarsen maken? Hier kan het!

ten zoals over het Uithuizerwad of de Noordkaap en

Haven 50 Lauwersoog | 06–22903225

Hoofdstraat 14 Eenrum | 0595-491388

oversteken. Ook de combinatie varen en wadlopen is

ms-tender.nl

kaarsenmakerijwilhelmus.nl

op aanvraag mogelijk.

—

06-11050505 | w.j.spijk@zonnet.nl

Beleef Lauwersoog

Bloemenboerderij /Maisdoolhof

wadlopenmetwimspijk.nl

Op zeehondenexpeditie, een zandplaatwandeling of

Dit is dé plek om zelf bloemen te plukken en te dolen

—

met een snelle RIB het Wad op? Beleef Lauwersoog

door een echt maisdoolhof! Daarna kun je uitrusten

Wadloopavonturen

biedt voor jong en oud een ultieme uitdaging.

in het maïsbad. Ook kun je op het erf skelteren en

Wadloopavonturen biedt voor kleine groepen unieke

Strandweg 1 Lauwersoog | 0519–349422

op ligfietsen rijden en botsen op de botsfietsen. Op

en sportieve tochten over de Waddenzee. Diverse

lauwersoog.nl

de bloemenboerderij is voor jong en oud altijd wat

oversteken, zwerftochten, wadlopen bij zonsopkomst

—

te beleven. De boerderij beschikt over een terras en

en wadlopen met kinderen.

Gebroeders Luden

boerderijwinkel.

06-44456615 | wadloopavonturen@outlook.com

De voormalige reddingsboot Gebroeders Luden biedt

Dikemaweg 10 Saaxumhuizen | 0595-423577

wadloopavonturen.nl

o.a. vaartochten aan in Nationaal Park Lauwersmeer

bloemenboerderij.com

—

en op de Waddenzee met eventueel een bezoek

—

Tuk Tuk Lauwersoog

aan Schiermonnikoog. Naast arrangementen met

Stichting Wadloopcentrum Pieterburen

Huur een authentieke tuk tuk en ontdek het Lauwer-

wadlopen en ‘wadeten’ zijn er ook Yoga tochten op

De gidsen van Stichting Wadloopcentrum Pieterburen

smeer en omgeving in je eigen tempo. Na een korte

Engelsmanplaat.

nemen al 60 jaar (!) mensen mee het Wad op. Van

oefenrit kun je op pad! Tuk Tuk Lauwersoog biedt

Haven 20 Lauwersoog | 06-12293397

lichte en zware wadlooptochten tot zwerftochten,

verschillende arrangementen en routes.

gebroeders-luden.nl

oversteken naar de eilanden en combinaties van vaar/

Kustweg 18 Lauwersoog | 06-83332222

—

wadlooptochten.

tuktuklauwersoog.nl

De Marenboot

Haven 20 Lauwersoog | 0595-528300 | wadlopen.com

—

De Hoornstertil verhuurt Marenboten en Grunnboten

—

40Mijl, Lauwersmeermars en Kennedymars

voor een heerlijk middagje of dagje varen over de

Wadlopen Pieterburen

Drie unieke wandelevenementen in en om Nationaal

Groningse maren. Neem bij het startpunt een van de

Wadlooptochten, educatieve tochten, oestertochten,

Park Lauwersmeer. Tijdens de 40Mijl lopen wandelaars

vaarroutes mee die je naar de mooiste plekjes brengt.

tochten voor kinderen, maar ook oversteken naar

’s nachts door Dark Sky Park Lauwersmeer en langs de

Mernaweg 60 Wehe-Den Hoorn | 0595-572638

Schiermonnikoog. Wadlopen Pieterburen biedt voor

zeedijk de zonsopgang tegemoet. De Kennedymars is

hoornstertil.nl

elk wat wils.

een wandeltocht van 80 km die binnen 20 uur gelopen

Hoofdstraat 84 Pieterburen | 0595-528558

dient te worden.

wadlopen-pieterburen.nl

40mijl.nl

V O O R M E E R I N FO R M AT I E Z I E WA D D E N L A N D . G R O N I N G E N . N L

‘een heel bijzonder plekje in Zoutkamp’

ing voor isolatie door het gebruik

Camping ‘de Rousant’ in het hoge noorden van de provincie Groningen heeft voor u een zee van ruimte. Een eindeloos lijkende weg tussen ‘t water door, met aan uw linkerzijde ongekende variatie aan landschappelijk schoon en een grote verscheidenheid aan plekjes waar u een onderkomen kunt vinden voor tent of caravan.

van natuurlijke producten: isolatie

www.rousant.nl

Isolatie is belangrijk om energie te kunnen besparen. Goldshell heeft de oploss-

door middel van schelpen.

www.goldshell.nl

Garnalenafslag

Goldshell

Goldshrimp

Camping

WAT T E Z I E N , D O E N , B E L E V E N I N WA D D E N L A N D

Kien events

Rondvaartbedrijf Lauwersmeer

JACHTHAVENS

Kien events maakt leuke autoroutes door Het Hoge-

Vaar mee op rondvaartboot Vlinderbalg en beleef op

Jachthaven Noordergat

land. Met de rondjes Groningen kom je door bijzondere

unieke wijze de schoonheid van het Lauwersmeer-

Noordergat staat in directe verbinding met het

plaatsen en op plekken waarvan je misschien het

gebied. De kapitein van het schip vertelt tijdens de

Lauwersmeer en biedt daarmee mogelijkheden voor

bestaan niet eens wist.

rondvaart over de rijke historie en de flora en fauna van

vaartochten naar het Groninger land, Groningen stad,

Tageteshof 3 Winsum | 06-40013082

het natuurgebied.

en ook naar de Friese meren. Op slechts 300 meter ligt

kienevents.nl

Opstapplaatsen Oostmahorn en Lauwersoog

de Robbengatsluis, die toegang geeft tot de Wadden-

—

06-21244416 | lauwersmeer.nl

zee en daarmee de Waddeneilanden en Noordzee.

Vaartochten Visserijmuseum Zoutkamp

—

Noordergat 1 Lauwersoog | 0519-349040

Varen met een vleugje nostalgie? Het Visserijmuseum

Wadvistochten & workshops Lauwersoog

noordergat.nl

organiseert bijzondere vaartochten op het Reitdiep,

Ga mee op avontuur op de Waddenzee met vissers

—

het Lauwersmeer en de Waddenzee met de historische

Jan en Barbara! Kom vissen vangen, oesters plukken,

Jachthaven Hunzegat

garnalenkotter ZK 4 Albatros en de houten garna-

slikslede rijden, plankton kijken of volg een workshop

Hunzegat is gelegen aan een heerlijk rustig natuurge-

lensloep ZK 31 Neptunus.

zeewier bereiden, vis fileren, roken of koken. Doe

bied, vlakbij Zoutkamp en op steenworp afstand van

Reitdiepskade 11 Zoutkamp | 0595-401957

kennis op over de traditionele visserij en leer alles over

het Lauwersmeer. De haven, met 250 ligplaatsen en 40

visserijmuseum.com

ambachtelijke Waddenvis.

passantenplaatsen, is voorzien van allerlei gemakken,

—

Haven 49 Lauwersoog | 0519-349033

zoals een winkel, tankstation en mastenmakerij.

Reitdiepveer

wadvistochten.nl

Strandweg 17 Zoutkamp | 0595-402875

Toe aan een rustgevend vaartochtje van een kwartier

—

hunzegat.nl

tussen de twee aanlegplaatsen bij de eeuwenoude

Varen over de Maren

—

sluizen van Aduarderzijl en Schaphalsterzijl? Pak dan

Marenland in Winsum verhuurt kano’s, fluisterboten

Exploitatiemaatschappij Havencomplex Lauwersoog

het Reitdiepveer. Deze veerdienst opent veel mogelijk-

en supboard’s waarmee je ongestoord de prachtige

De Haven van Lauwersoog is een vissers- en een

heden voor fietsers, scootmobielers en wandelaars.

kronkelende maren van Waddenland kunt verkennen.

recreatiehaven. In de haven zijn onder meer de visaf-

reitdiepveer.nl

Vaarroutekaarten worden ter plaatse verstrekt.

slag, visgroothandels, scheepsbenodigdheden, een

—

Winsumerdiep 6 Winsum | 0595-442750

douanekantoor, een drijvend dok voor onderhouds-

WadOp

marenland.nl

werkzaamheden, een aantal restaurants, viswinkels

WadOp organiseert diverse tochten met de MS Wad-

—

en sportvisbedrijven gevestigd. Daarnaast vertrekt de

struner en de MPS Middelzee over het Lauwersmeer

Bootverhuur Zoutkamp

veerboot naar Schiermonnikoog vanuit de haven.

en de Waddenzee. Dit varieert van rondvaarten,

Even heerlijk uitwaaien op het Lauwersmeer, op

Haven 2 Lauwersoog | 0519-349023

Waddensafari’s tot zeehondentochten met zandplaat-

ontdekkingstocht door Groningen over de diepen

havenlauwersoog.nl

wandelingen.

en maren. Neem het roer in eigen handen en geniet

—

Lauwersoog | 06-55720152 | wadop.nl

van de mooie omgeving. Wie weet spot je wel een

Jachthaven Op ’t End

—

Zeearend of een Lepelaar.

De jachthaven vind je in Uithuizen aan het eindpunt

Sportvisserij Dageraad

Jachthaven Hunzegat Strandweg 17 Zoutkamp

van het Boterdiep. Een mooi begin van een ontdek-

Vissen op makreel en kabeljauw op open zee, dat kan

06-21588756 | bootverhuur-zoutkamp.nl

kingstocht door het Hogeland. Deze haven is de meest

met de De Dageraad vanuit Lauwersoog. Dit schip is

—

noordelijk gelegen binnenhavens van de provincie.

van alle moderne apparatuur voorzien en wordt naast

Bootverhuur Lauwersmeer

Snik 49 a Uithuizen

sportvisserij ook voor andere doeleinden gebruikt,

Hier huur je een luxe jacht die je zonder vaarbewijs

wsvoptend.nl

zoals vogels spotten en rondvaarten. Ook meerdaagse

mag besturen. De Bootverhuur vind je in het vissers-

—

tochten zijn mogelijk.

plaatsje Zoutkamp aan het Lauwersmeer. Geniet van

Jachthaven Onderdendam

Haven 30 Lauwersoog | 0519-297992

een vakantie op het water in Waddenland.

Een prachtig landelijk gelegen jachthaven. De jachtha-

vissenopdenoordzee.nl

Binnenhaven Zoutkamp | 06-81599257

ven is een mooie tussenstop voor een ondekkingstocht

—

bootverhuurlauwersmeer.nl

door Waddenland.

ZK9

—

Warffumerweg 12 Onderdendam

De viskotter ZK 9 Antonia biedt kleinschalige vaartoch-

Camping Maarlandhoeve

jachthavenonderdendam.nl

ten aan over het Nationaal Park Lauwersmeer en het

Vanaf een speciale kanosteiger stapt je zo in een kajak

Werelderfgoed Waddenzee. Je brengt een bezoek aan

of canadees. Maak een tocht door het Marengebied en

zeehonden in hun natuurlijke omgeving of vaart naar

ontdek al peddelend de prachtig meanderende maren:

de Engelsmanplaat aan de westzijde van Schiermonni-

de natuurlijke geulen waar vroeger zeewater doorheen

koog. Hier kun je even van boord voor een bezoek aan

stroomde.

de vogelwachters in het reddingshuisje op palen.

Havenweg 54 Uithuizen | 0595-433473

Kerkpad 2 Zoutkamp | 06-23414542 | zk9.nl

maarlandhoeve.nl

V O O R M E E R I N FO R M AT I E Z I E WA D D E N L A N D . G R O N I N G E N . N L

Frank & Liesbeth Houtstra +31 (0)6 53866985 info@waddenhoes.nl

BORGEN

WADDEN

VASTE PLANTEN Ruime keuze, nergens voordeliger

vesting & wierden

10 stuks voor .....................€ 10,00

www.fietsvakantiegroningen.nl info@fietsvakantiegroningen.nl tel. 0481-745068

FRUITTUIN

Aardbeiplanten, rabarber, bessenstruiken, appel, peer, pruim, kers, walnoot, kweepeer, hazelnoot, tamme kastanje, amandel etc. Verkoop: maandag t/m donderdag van 13.00 tot 17.00 uur, Vrijdag en zaterdag van 9.00 tot 17.00 uur.

KWEKERIJ BRANDENBURG

Havenweg 10 - B

o - tel: 06-21463693

stad

LAND

Op de Bult

Bed & Breakfast v. Ewsumweg 11 9955VL Rasquert (Gr.) tel.nr. 06-13598462 info@benbopdebult.nl www.benbopdebult.nl

Comfortabel gastenverblijf en een fraai natuurkampeerterrein Op het Hogeland van Groningen ontmoeten land en zee elkaar. De wereld lijkt hier eindig of begint juist hier…. Idyllisch en beschut gelegen, omzoomd door z’n oude wilgen, met aan weerszijden bospercelen. Maar ook met prachtige vergezichten over de akkers en weergaloze Groninger luchten!

Havenstraat 3, Wehe-den Hoorn

06 24 51 93 54

www.wilgenheerd.nl

WAT T E Z I E N , D O E N , B E L E V E N I N WA D D E N L A N D

HET HOOFD LEEGMAKEN

Ecokathedraal Grijssloot

KUNST

Doe eens Wad

In Grijssloot, vlakbij Leens, bouwt Remmo Georgius

Galerie Gewaagd

Doe eens Wad zet zich in voor een structurele aanpak

de Ecokathedraal Grijssloot. De inspiratie voor deze

Galerie Gewaagd in Hornhuizen is gevestigd in een

van de Plastic Soep in de Waddenzee. Tussen Ameland

ecokathedraal in wording komt van Louis G. Le Roy. De

voormalige zaaddrogerij met de nog originele weeg-

en Schiermonnikoog ligt het Rif, een prachtige zand-

tuin is vrij toegankelijk en een bijzonder rustpunt voor

brug, daarom Gewaagd. Vanaf Pasen t/m november

plaat. Door de stroming van de zee, komt hier veel afval

bijvoorbeeld een fietstocht of wandeling.

is de galerie te bezoeken. Om de 6 weken is er een

terecht. Vanuit Lauwersoog varen we met de Raaf naar

Grijssloot 3 Leens

nieuwe expositie van overwegend regionale kunste-

de zandplaat om daar samen op te ruimen. Je ziet dat

www.facebook.com/ecokathedraalgrijssloot

naars. Koffie en thee met zelfgebakken lekkers wordt

je daadwerkelijk iets kunt doen om de aarde mooier te

—

geserveerd in de koffieschenkerij of op het terras.

maken; dat geeft een waanzinnig goed gevoel.

Notoarestoen

Dijksterweg 2 Hornhuizen | 0595-487071

Ligplaats De Raaf: Lauwersoog | 06-14315932 |

De Notoarestoen is een arboretum in Eenrum, in de

galeriegewaagd.nl

doeeenswad.nl

Nederlandse provincie Groningen. De tuin is gesticht in

—

1968 door notaris Cornelus Nanning Smit. De tuin heeft

Annemarie Mayers – Atelier & Huisgalerie

Enne Jans Heerd

een oppervlakte van 2 ha. Notaris Smit verwierf de

De wereld een beetje lichter maken, dat is wat

De Enne Jans Heerd is een monumentale boerderij op

grond in eigendom na een ruilverkaveling.

kunstenares Annemarie Mayers met haar werk wil

de wierde Maarhuizen, vlak buiten het dorp Winsum.

Ernstheemsterpad, 9967 PV Eenrum | 0595-492058

laten zien. De oude koeienstal op woonboerderij

De boerderij krijgt een nieuwe functie als belevingsplek

arboretumeenrum.nl

Noorderloft is omgetoverd tot huisgalerie waar

waar je kort of langer kan verblijven en kan genieten

—

keramiek in verschillende vormen en in intense kleuren

van natuur en cultuur. Vooruitlopend op deze nieuwe

De Kleine Plantage

tentoongesteld zijn. In de schuur bevindt zich een ruim

functie organiseren ze proefgewijs alvast allerlei acti-

Hagen en gazons, ritme en rust, zijn de belangrijkste

atelier waar onder andere Vedic Art workshops gevolgd

viteiten en kan je er nu al prachtig wandelen door een

elementen temidden van de weelderige borders en

kunnen worden.

eeuwenoud landschap op en rondom de wierde.

moerbedden van tuin en kwekerij. Het weidse met

Ommelanderweg 6 Hornhuizen | 0595-481080

Maarhuizen 3 Winsum | 06-41910316 / 06-51309453

groen omzoomde landschap van het Groninger Ho-

annemariemayers.nl

ennejansheerd.nl

geland vindt zijn weerklank in de tuin. Op de ruim 1 ha.

—

groeit een enorme verscheidenheid aan vaste planten,

Atelier Trudy Beekman

YogaHuis Saaxumhuizen

clematissen en rozen. Tevens tuingalerie, leestafel en

Beeldend kunstenaar Trudy Beekman werkt in haar

Het YogaHuis is een helende plek om thuis te komen.

gelegenheid voor koffie en thee.

atelier in Warffum aan botanische tekeningen, schet-

Een plek waar je stil kunt worden en wilt mediteren.

Handerweg 1 Eenrum | 0595-491604

sen en ander beeldend werk. Inspiratiebronnen zijn

Maar ook een plek waar je het fysieke lichaam kunt

dekleineplantage.nl

de vergezichten en wolkenluchten van het Groningse

ervaren. Een plek van yoga, meditatie, muziek, eten,

—

Hogeland en haar omvangrijke verzameling natuurob-

lezingen en persoonlijke coaching. Het YogaHuis

Borgtuin Verhildersum

jecten (‘vindsels’). Bezoek het atelier, de bibliotheek,

organiseert ook yogaweken, yogaweekenden en com-

De borgtuin is een symmetrische stijltuin met invloe-

de tuin en de winkel.

binaties van yoga en lekker eten of yoga en muziek.

den uit de Renaissance en de Barok. Naast de borders,

Hoofdstraat 5 Warffum | 06-30288306

Saaxumhuizerweg 2 Saaxumhuizen | 06-13607111

met vaste en eenjarige planten en een kruidentuin,

trudybeekman.nl

06-49925410 | yoga-huis.nl

kunt u in de tuin meer dan 90 soorten rozen en 50 soorten clematissen bewonderen. Het prieel en de

BLAD

TUINEN

banken nodigen uit om even tot rust te komen.

Op de bank genieten van Gronings erfgoed? BLAD is een

Domies Toen - Een botanisch pronkjewail

Wierde 40 Leens, 0595-571430, verhildersum.nl

tweemaandelijks magazine over cultuur, eten en drinken,

Aan de voet van de Petruskerk in het dorp Pieterburen

—

historie, natuur, recreëren, sport, taal, wonen en meer in

ligt Domies Toen. Een botanische tuin, erkend als

Borgtuin Menkemaborg

het noorden van Groningen. BLAD is te koop bij de mees-

museumtuin. Domies Toen, ook wel de tuin van de

Tussen de beide grachten liggen de verschillende

te (kantoor)boekhandels en supermarkten in de regio.

dominee, heeft op een bescheiden oppervlak een

en bijzondere tuinen van de Menkemaborg. De tuin

0595-552664 | bluemule.nl

verrassende verscheidenheid aan sferen: het park-

ten westen van de borg is gereconstrueerd naar het

achtige van vijvers en oude bomen, formele vormen

originele tuinplan uit circa 1705 met 18de-eeuwse bloe-

VIDEOPRODUCTIE EN MULITMEDIA

van buxushaagjes en rozenperken, het weelderige van

men- en plantensoorten. Aan het einde van deze tuin

Hogeland Films specialiseert zich in films en producties

bloemenweiden vol inheemse plantensoorten, en in

ligt de opmerkelijke natuurlijke zonnewijzertuin, waar

over de regio Noord West Groningen, met de nadruk

het voorjaar vele stinzenplanten.

de schaduw van de hele houten wijzer de 18de-eeuwse

op het verbeelden van bijzondere onderwerpen en

Hoofdstraat 76 Pieterburen | 06-46317067

tijd aanwijst.

bijzondere mensen.

domiestoen.nl

Menkemaweg 2, Uithuizen, 0595-431970

06-15647450 | hogelandfilms.nl

menkemaborg.nl

V O O R M E E R I N FO R M AT I E Z I E WA D D E N L A N D . G R O N I N G E N . N L

TOERISTISCHE INFORMATIE PUNTEN

BEZOEKERSCENTRUM WADDENKUST

KERK KLEIN WETSINGE

OPENLUCHTMUSEUM HET HOGELAND WARFFUM

Hoofdstraat 83

Valgeweg 12

Schoolstraat 4

9968 AB Pieterburen

9773 TK Klein Wetsinge

9989 AG Warffum

0595-528522

06-54685405

0595-422233

groningerlandschap.nl

kerkkleinwetsinge.nl

hethoogeland.com

—

MUSEUM WIERDENLAND

VISSERIJMUSEUM ZOUTKAMP

WERELDWINKEL UITHUIZEN

Van Swinderenweg 10

Reitdiepskade 11

Oosterstraat 15

9891 AD Ezinge

9974 PJ Zoutkamp

9981 CN Uithuizen

0594-621524

0595-401957

0595-435508

wierdenland.nl

visserijmuseum.com

uithuizen.wereldwinkels.nl

—

HET INFORMATIE PAVILJOEN

BIBLIOTHEEK WINSUM

DOEZOO LEENS

Haven Lauwersoog

Regnerus Praediniusstraat 2

Wierde 17

9976 VN Lauwersoog

9951 CB Winsum

9965 TA Leens

waddenland.groningen.nl

0595-572659 doezoo.nl

COLOFON

SAMENSTELLING

Stella Dekker

VERANTWOORDING

Stichting Promotie Waddenland

Pieter Duijser

Alle gegevens zijn met grote

info@toerismewaddenland.nl

Willem Huizenga

zorgvuldigheid verzameld en

www.waddenland.groningen.nl

Marcel van Kammen

verwerkt. Stichting Promotie

Rens Kalsbeek

Waddenland,MarneVeenstra

Marketing Groningen

Marieke Kijk in de Vegte

en Marketing Groningen

info@marketinggroningen.nl

Tina Lantink

kunnen echter niet aansprakelijk

www.visitgroningen.nl

Wilco van der Laan

gesteld worden voor eventuele

—

Andries de la Lande Cremer Fotografie /

onjuistheden.

ILLUSTRATIE

Groninger Landschap

MAKI

Caroline Penris

—

Ewoud Rooks

TEMPLATE ONTWERP

Peter Rozema

Studio Anne-Marijn

Sarah Styles

MAKI

Anneke Sijpkens

—

Jan Altink, Dijk langs het Reitdiep, 1927, Groninger

INVULLING TEMPLATE

Museum, verworven met steun van het

MarneVeenstra

Kammingafonds, foto Marten de Leeuw - pag.26

—

ACQUISITIE EN DRUK

TEKST

MarneVeenstra

Cecile Bol, Studio Vuurvogel

—

Annemarie Bergfeld

FOTOGRAFIE

Johan van Dijk

Marcel Kerkhof - omslag

Jessica Hoekstra

Marleen Annema

m.m.v. Jan Hink en Susan Apfel

Swanny Beukema

Van teiltje naar Waddenzee

Kom langs en vier met ons mee

Zeehondencentrum Pieterburen is jarig In 1971 werd de eerste zeehond opgevangen in Pieterburen. De eerste zeehond in opvang werd verzorgd in een teiltje in de achtertuin. Nu, 50 jaar later, is het Zeehondencentrum in Pieterburen uitgegroeid tot het grootste gespecialiseerde zeehondenziekenhuis van Europa. En dat mag gevierd worden! Kom je langs? Een bezoek aan het Zeehondencentrum is daarom elke dag een feestje. Zo ontdek je in 50 stappen onze geschiedenis en zijn er allerlei extra activiteiten. Ook online! Kijk voor actuele openingstijden, (online) activiteiten en Limited Edition zeehondenitems op de website.

Waddenland Magazine 2021