Waddenland Magazine 2019

Page 1

Het toeristisch magazine | 2019 voor Noordwest Groningen

addenland MAGAZINE

10 jaar Waddenzee Werelderfgoed Proef Waddenland Reuring tussen Stad en Wad Water Het is ook nooit goed 50 jaar Lauwersmeer Kerken Jubileumjaar Warm winters Waddenland

GRATIS MAGAZINE


In deze uitgave

4

10

18

22

25

31

Welkom in Waddenland, daar waar Nederland de Waddenzee kust...

Beste lezer,

4

Werelderfgoed Wildernis Waddenzee

U bladert in een magazine vol inspiratie voor uw verblijf in Noord-

10

50 jaar Lauwersmeer

18

Proef Waddenland!

22

Made in Waddenland

25

Warm winters Waddenland

31

De stoere bakens die alles zagen

37

Water, het is ook nooit goed

40

Daar waar Nederland de Waddenzee kust‌

43

Kom je ook spelen, ontdekken, rennen, klimmen, speuren en knutselen?

zijn of haar trekken bij de vele galeries. En wat dacht u van het

50

Reuring tussen Wad en Stad

laten proeven van streekeigen producten.

54

Zee, wolken, akkers en wind als kunstzinnige inspiratie

Voor alle leeftijden is er genoeg te doen en te beleven in het

58

Hemels slapen in Waddenland

60

Dynamisch land aan de rand van de Waddenzee

Hoewel ik hier geboren en getogen ben, verrast het gebied me

63

Restaurants en culinaire adressen

door het unieke Reitdiepgebied of Nationaal Park Lauwersmeer

65

Wat te zien, doen, beleven in Waddenland

of vaar over de vele maren. Het blijft genieten van de ruimte en

77

Evenementen en Exposities Waddenland 2019

78

Toeristische Informatie Punten en andere belangrijke adressen

Groningen. Een uniek en veelzijdig landschap tussen de stad Groningen en het Werelderfgoed Waddenzee. Het land dat uit de zee is ontstaan. U ziet dat terug in het landschap. De vele wierden die vroegere bewoners aanlegden om te kunnen wonen in een gebied dat in open verbinding met de zee stond. Die wierden zijn veelal nog steeds de dorpen van tegenwoordig. Een rijk cultuurhistorisch landschap dus, met vele middeleeuwse kerken en monumentale orgels. Een gebied waar u heerlijk kunt fietsen, wandelen of varen. Ook de kunstliefhebber komt aan culinair genieten? Dat kan volop, waarbij de meeste restaurants u

gebied.

nog steeds. Of ik nu fiets over de dijk aan de Waddenkust, wandel

schoonheid van de natuur. Voeg daarbij de gastvrijheid van onze inwoners en ondernemers en u zult een prachtig verblijf hebben. En zeker nog eens terugkomen! Op zijn Gronings: ’t kon minder. Moi! Harmannus Blok Wethouder gemeente Het Hogeland o.a. Recreatie & Toerisme, Landbouw / Natuur / Visserij

37

43

53

54

58

60

addenlandMagazine 2019

5


Werelderfgoed Wildernis Waddenzee

Feest op de Wadden! Tien jaar geleden kende UNESCO de Waddenzee de status Werelderfgoed toe. Op een schip, vanaf dijk of kwelder, wandelend over de zeebodem of genietend van een vers gevangen vis: beleef dit bijzondere Werelderfgoed mee! Door Annematie Bergfeld 6

addenlandMagazine 2019

7


Meteen bij de

Boeren delen hun kwelder

Meteen bij de eerste stap die ik over de dijk zet, zakt mijn

de ijstijd weer warmer werd, liep de Noordzee vol water.

Voordat monniken in de 11e eeuw

voet tot aan de enkel in het zachte grijs. ‘Zomp,’ klinkt

Golven en wind stuwden het zand langs de kust op tot

begonnen met het aanleggen van dijken

het. Wadlopen is soms ploeteren door glibberig slik en

een langgerekte muur: een strandwal. De veenmoerassen

zag de hele kuststrook van Noord-

balanceren om niet te vallen. “Het is de kunst in beweging

achter die strandwal brokkelden af toen nog meer golven

Groningen er uit als de huidige kwelders:

te blijven,” zegt wadloopgids Staats Mooibroek van

en wind steeds grotere gaten in de zandwal sloegen.

dijk zet, zakt

groen land met geulen en kreekjes, planten

Wadloopcentrum Pieterburen. “Zodra je blijft staan, zuigt

Uiteindelijk werden die gaten geulen, ontmoetten

als zeekraal, zeealsem en schorrekruid,

het slib zich rond je voeten vast.” Maar natuurlijk blijft de

de geulen elkaar en vormde zich een binnenzee: de

mijn voet tot

koeien en schapen die op de vruchtbare

groep zo nu en dan wel staan. Om kokkels te bekijken of

Waddenzee. De Waddeneilanden van nu maakten dus

aan de enkel

bodem grazen, vogels die hun graantje

jong zeegras dat als een groene waas op de bodem ligt;

ooit deel uit van het vasteland.

meepikken. De langgerekte kwelders aan

om naar de glooiende duinen van Rottumeroog en de

de buitenkant van de dijk zijn nog altijd

vuurtoren van Schiermonnikoog op de horizon te kijken.

Vis op de haven: verser dan vers

van kustboeren die er hun vee weiden.

Maar ook om zo nu en dan gewoon even stil te staan. Met

Een gebakken visje, een portie kokkels of oesters: je eet

Op de dijk mag iedereen komen, maar de

mijn ogen dicht en alle andere zintuigen wijd open beleef

ze nergens lekkerder dan aan de haven waar de visser

kwelders zijn particulier bezit.

ik zo een paar waanzinnige zen-momenten. De zon streelt

zijn vangst net aan land heeft gebracht. Waar de zee

mijn armen, de wind waait mijn hoofd leeg, mijn oren

begint en waar de geur van de verse vangst tussen de

horen een groep ganzen in een verre verte. En verder

meerpalen hangt. De haven van Lauwersoog, vol met zijn

niets, een heerlijk niets. En ja, dan is het even wrikken om

kleurrijke viskotters, heeft een ruime keus aan restaurants.

weer los te komen. ‘Waddenballet’, noemt gids Staats

Restaurette Schierzicht, Visser Vis, Sterkenburg Vis,

stevigheid wint. Koeien en paarden worden

het, als we met de armen wijd de voeten behoedzaam

Waddengenot aan Zee, De Voormalige Noorman of ‘t

geweerd van de dijk. Met hun gewicht

één voor één loswrikken. “Eerst je hak omhoog,” geeft hij

Ailand, allemaal hebben ze hun eigen sfeer. En voor

zouden ze die alleen maar vernielen. Elke

aanwijzingen, “dan rondjes draaien met je enkel!” Staats

allemaal geldt dat de vangst er verser dan vers is. ‘t

zomer overstroomt de zee de kwelder twee

kent niet alleen alle geheimen van het wad, hij kent ook

Ailand biedt workshops vis fileren aan. Om ook thuis

of drie keer en ‘s winters nog vaker. Als het

alle oplossingen. En wat hij als de beste weet, en ik nu

professioneel aan de slag te gaan!

water extreem hoog komt, kan het vee

ook een beetje, is dat er weinig betere manieren bestaan

over de verhoogde dijkjes die dwars op de

om Waddenzee Werelderfgoed tot in je vezels te beleven.

zeedijk zijn aangelegd, vluchten naar één

Na afloop ben je vies. En moe. En ongelooflijk gelukkig.

van de veekralen die wat hoger staan.

Wad een belevenis.

eerste stap die ik over de

in het zachte grijs.

Klaas Sijpkens is geboren op één van de boerderijen in de Westpolder meteen achter de dijk. Samen met zijn kwelderburen wilden ze anderen laten meedelen in de schoonheid van de kwelders en lieten een wandelpad aanleggen. Wat een puik idee! Om Werelderfgoed Waddenzee te beleven hoef je helemaal niet naar de

Kwelderpaden

Wadlopen

eilanden.

Het kwelderpad begint bij Toeristisch

Wadlooptochten zijn er in soorten en maten. Bij de

Overstappunt (TOP) Westpolder aan

stoerste, de lange oversteek naar Schiermonnikoog,

de Kustweg bij Hornhuizen. Bij het

moet je tot boven je middel door het water. Minder

dijkmagazijn door het hek, rechtsaf de

inspannend zijn de zwerftochten waarbij je door een

dijk af, nog een hek door en volg de

boot op een plaat met een stevige zandbodem wordt

bruine paaltjes met schapenkop, en over

afgezet. En dan kun je ook nog een tocht maken die

de dijk weer terug.. Een aantal dagen

weer terugkeert bij het beginpunt op de dijk. Voor je

de kuilen tussen het zeekraal staat nog een

per jaar (maar nooit in het weekend)

de zandbodem bereikt moet je ook dan eerst een stuk

laagje water, overgebleven van de laatste

houdt Defensie schietoefeningen in de

door een stuk zwaar slik.

springvloed. Op de rand van de kwelder

Marnewaard. Dit wordt aangegeven door

grazen groepjes paarden en koeien, boven

rode lichten. Het kwelderpad is dan niet

Door golven en wind

hun ruggen uit prikt de rode vuurtoren van

toegankelijk.

De Waddenzee is oernatuur. Staand aan de rand van

Hier, meteen over de dijk, vind je dezelfde rijkdom aan dieren en planten en voel je dezelfde dynamiek van wind en water. In

Schiermonnikoog de lucht in. De dijk is vol met schapen. In de pachtcontracten die

Ballet op de wadbodem

dat deze zee er ooit níet was. Toch is het pas zo’n

het waterschap, als eigenaar van de dijk,

Bijna glijd ik weg op het natte groene wier

10.000 jaar geleden dat de eerste contouren van zee

met de boeren afsluit staat dat er minimaal

dat zich aan de voet van de zeedijk op de

en eilanden zichtbaar werden. Voor die tijd heerste de

15 schapen per hectare op de dijk moeten

stenen heeft gehecht. Nog twee meter, nog

laatste ijstijd waarin de Noordzee vrijwel helemaal droog

lopen. Met hun hoeven stampen ze de

één meter en dan begint het echte werk

lag. Harde winden bliezen enorme hoeveelheden zand

pas: wadlopen.

naar Nederland, Duitsland en Denemarken. Toen het na

graszoden aan, waardoor de dijk aan 8

Nederlands laatste wildernis is het amper voor te stellen

addenlandMagazine 2019

9


“Het Waddengebied heeft meer waardering nodig”

Doen en beleven aan de kust en op de zee

De natuurlijke dynamiek tussen zeehonden, eb en vloed vanuit de lucht gezien of een zeenaald die over de zeebodem slingert… Filmmaker en ecoloog Ruben Smit, bekend van natuurfilm De Nieuwe

Wildernis, bracht onlangs de kunst

van het overleven in onze Waddenzee en de serene schoonheid ervan

in beeld.

2

1

3

8

6

Eind 2018 ging WAD, Overleven op de grens van water en land, in première. Met zijn eerdere film De Nieuwe Wildernis had Ruben Smit al

5

laten zien hoe intens hij de natuur in beeld kan brengen. Met zijn manier van filmen probeert de filmer en ecoloog in de ziel van de dieren te kijken. “Ik wil de kijker laten meevoelen, ik wil dat hij bijna zelf ervaart hoe het voor een tureluur

7

4

is om bij min 20 op het ijs te zitten. We hebben zeevonk, de geboorte van een gewone zeehond, het noorderlicht vanaf Terschelling, het leven van een pier in zijn gangetje in het zand - dat was technisch héél ingewikkeld.”

1

Wadlopen en zeehonden spotten

Ruben hoopt dat het Waddengebied door

Van een lichte tocht met kinderen tot een lange, pittige tocht door zwaar slik, geulen en prielen: wadlopen kan op alle niveaus. Ga mee zeehonden vrijlaten of vaar mee naar één van de drooggevallen zandplaten op het wad en maak een wandeling over de bodem van de zee. Afhankelijk van het tij is er soms de mogelijkheid om door te lopen naar Schiermonnikoog. Verschillende organisaties bieden ook wadlooptochten aan in combinatie met een boottocht. www.wadlopen.com, www.wadlopen-pieterburen.nl, www.wadloop-dijkstra.nl, www.zeehondencentrum.nl, www.tourdewadden.com

zijn film meer waardering krijgt en dat de beschermde status verbeterd wordt. “Ons Waddengebied is een van de vijf intertijdengebieden ter wereld. Dat daar naar zout en gas gewonnen wordt, dat kan écht niet.” www.wadfilm.nl

Am Rande der größten Wildnis der Niederlande stehend, kann man sich nur schwer vorstellen, dass das Meer einst nicht hier war. Das Wattenmeer ist Urnatur. Und doch entstand dieses UNESCOWeltnaturerbe „erst“ vor ca. 10.000 Jahren. Nach der letzten Eiszeit füllte sich die Nordsee wieder mit Wasser, es bildete sich ein Strandwall, die Küste bröckelte ab und das Wattenmeer wurde geboren. Klaas Sijpkens, geboren auf einem der Bauernhöfe im Westpolder direkt hinter dem Deich, wollte die Schönheit der Salzwiesen mit anderen Menschen teilen und legte einen Wanderweg an. Was für eine großartige Idee! Um das Weltnaturerbe Wattenmeer zu erleben, müssen Sie gar nicht bis zu den Inseln. Hier, direkt hinter dem Deich, finden Sie den gleichen Reichtum an Tieren und Pflanzen und spüren die gleiche Dynamik von Wind und Wasser. Diese Dynamik erleben Sie noch besser bei einer Wattwanderung: bei Ebbe über den Meeresboden laufen. Das ist nur mit einem Wattführer möglich, der genau weiß, wo man gehen kann und wo man bis zur Hüfte im Schlamm versinken würde. Und - auch nicht unwichtig - er weiß auch wann und wie schnell die Flut zurückkommt. Hinterher sind Sie dreckig. Und müde. Und rundum glücklich. Was für ein Erlebnis! Oder, wie wir sagen: Watt für ein Erlebnis!

10

From the edge of the Netherlands’s largest wilderness, you can hardly imagine a time when the sea was not there because the Wadden Sea equals primal nature. Nonetheless this UNESCO World Heritage site developed ‘just’ 10,000 years ago. After the last glacial period, the North Sea filled with water, after which a sand bar was formed. The coast crumbled off and the Wadden Sea developed. Klaas Sijpkens, born on one of the Westpolder farms immediately behind the dyke, wanted to share the beauty of the salt marshes with others and had a footpath built. A wonderful idea! There is no need to travel to the islands to explore the Wadden Sea World Heritage site. Here, right across the dyke, you will find the same wealth of flora and fauna while experiencing the same dynamics of the wind and the water. These dynamics become even stronger when walking the mud flats across the seabed during low tide. This can only be done under the supervision of a guide who knows exactly where you can walk and where you would be swallowed up by mud waist-deep. And – not unimportant – they know when and how quickly the tide will come in. A walk across the mud flats will leave you dirty, tired and incredibly happy. What an experience! Or, how we like to say it: Wad an experience!

6

Fietsen of wandelen?

Ga aan boord Varen, zeilen of vissen. Met een partyschip, voormalige reddingboot, vissersschip of authentieke houten aak. Mogelijkheden genoeg, maar één ding is op alle schepen hetzelfde: je beleeft een fantastische ervaring op het water van de Waddenzee. www.ms-tender.nl, www.dageraad.org, www.wadvistochten.nl, www.gebroeders-luden.nl, www.wadop.nl, www.zk9.nl

7

2 3

Oesters plukken en plankton vissen kan op het wad of vanuit de haven Lauwersoog. www.ailand.nl, www.waddengenotaanzee.nl

10 years of Wadden Sea World Heritage site – a milestone

Het hoofd leegmaken midden op het wad? Dat kan! Een stoere reddingsboot brengt je naar een drooggevallen zandplaat. Spreid je handdoek en en doe je oefeningen op het zand met het meest magische uitzicht rondom. www.tourdewadden.com/yoga, www.meer-ijs.nl

Of je wilt fietsen of wandelen, routes zijn er genoeg. Langs het Lauwersmeer, de waddenkust of het binnenland in. De fiets- en wandelnetwerken brengen je tot in de verste uithoeken van Waddenland. Let op de TOP’s (Toeristische Overstap Punten) in de vorm van vier meter hoge bakens. Vanaf deze locaties met informatieborden kun je verschillende bewegwijzerde routes aan elkaar knopen. www.wandelen.groningen.nl, www.fietsen.groningen.nl www.waddenwandelen.nl, www.wandelnet.nl/noordzee-kustpad

Oesters zoeken en plankton vissen

10 Jahre Weltnaturerbe Wattenmeer - Was für ein Erlebnis

5

Yoga op de zandplaat

4

Doe eens Wad Opruimen was nog nooit zo leuk! Tijdens een tocht met vissermanschouw De Raaf geniet je niet alleen van weer, wind en wad, maar help je ook mee om het wad schoon te houden. Je zeilt naar het Rif, een prachtige zandplaat tussen Ameland en Schiermonnikoog, waar de stroming veel afval achterlaat. Met elkaar verken je de plaat en neemt het afval dat je tegenkomt mee. Na afloop in de haven kun je tevreden constateren: ik deed Wad! www.doeeenswad.nl addenlandMagazine 2019

Het Informatie Paviljoen (HIP) Lauwersoog Meer informatie over Waddenzee Werelderfgoed en het Lauwersmeer haal je in het HIP op Lauwersoog. Dit is tevens één van de Toeristisch Informatie Punten (TIP) in Waddenland met meer informatie over de regio. www. waddenland.groningen.nl/over-waddenland

8

Bezoekerscentrum Waddenkust In het informatiecentrum van het Groninger Landschap in Pieterburen kom je alles te weten over het Waddengebied en het belang van de Waddenzee voor de vogels als ‘tankstation’ tijdens de trek. Je kunt er excursies met een boot of huifkar boeken en er zijn leuke en leerzame doe-spelletjes voor de kinderen. www.groningerlandschap.nl 11


50 jaar Lauwersmeer Waar de zee verdween, kwam een meer tot leven Door Annematie Bergfeld

Op de grens van Groningen en Friesland wordt dit jaar feest gevierd. Toen 50 jaar geleden de Lauwerszee definitief werd afgesloten van de Waddenzee, werd een nieuw meer geboren: het Lauwersmeer. Niemand had toen kunnen bedenken welke weelderige natuur hier nu zou zijn.

12

addenlandMagazine 2019

13


van het Lauwersmeer, waar kun je die zien? “Ha,” lachte de boswachter, “die vraag over de zeearend krijg ik vaker. In de lucht,” antwoord ik dan altijd. “Dat is misschien een beetje flauw, maar wel waar. We hebben sinds 2009 een vast paartje. Bijna elk jaar brengen ze één of twee jongen groot in hun nest op de Sennerplaat. Dat is een compleet ontoegankelijk gebied. Op zoek naar eten vliegen ze het hele Lauwersmeer over, er is geen peil op te trekken waar je ze

dichtgroeien met bomen moest er

een stukje oprukken, vliegen de ganzen

tegenkomt. Goed omhoogkijken, is het

later wel ingegrepen worden. Met hun

op om 50 meter verder weer te landen

beste advies dat ik kan geven.”

gegraas zorgen 500 Hooglanders en

en verder te eten. Komen de paarden er

250 Konikpaarden dat de boel open en

weer aan, dan herhaalt het ballet zich.

gevarieerd blijft.

En weer. En weer. Maar mijn

Watertanden

mooiste ontmoeting heb

Vogels, vogels, vogels. Vooral eenden, ganzen en zwanen, daar draait het om in

Ballet van ganzen en paarden

ik aan de rand van

...die ene vogel, de beroemdste van het Lauwersmeer, waar kun je die zien?

Als een eiland van water en riet- en moerasvlaktes ligt Nationaal

Water over de dijk

het Lauwersmeer - vogelkenners beginnen

De dieren hebben in het Lauwersmeer zó

de Kollumerwaard

Park Lauwersmeer tussen Groningen en Friesland ingeklemd.

Al eeuwen waren er plannen om de Lauwerszee, deels, in te

al te watertanden als ze alleen de naam

veel vierkante meters tot hun beschikking

waar flinke

Op het water schitteren witte zeilen in de zon, de Strandweg

polderen. Tijdens de hevige stormen van februari 1953 , toen

maar horen - maar vlak ook de andere

dat er een beetje geluk bij komt kijken om

kuddes Koniks

zou ook Vogelaarsweg of Fietsersweg kunnen heten; zoveel

de Watersnoodramp Zeeland trof klotste ook in Ezumazijl,

dieren niet uit. Schotse Hooglanders en

ze te zien vanaf het fiets- of wandelpad.

en Hooglanders

wordt er vandaag gevogeld en gefietst. “Wij gaan een rondje bij

aan de Friese kant, het water over de dijk. Vanaf dat moment

Konikpaarden en in de zomer koeien

Dat geluk heb ik vandaag dubbel en

vlak naast het pad

het Ballastplaatbos lopen,” stelt boswachter Jaap Kloosterhuis

werden de plannen concreet, veiligheid boven alles. “De vissers

van boeren uit de omgeving, zorgen

dwars als ik na de wandeling door het

suffen of grazen.

voor, want “daar valt het verhaal van het Lauwersmeer goed

van Zoutkamp waren fel tegen,” weet Jaap, “Zij verloren hun

ervoor dat het gebied ook leuk blíjft voor

Ballastplaatbos op de fiets stap. Al

Het allermooist is

te vertellen. Mensen willen graag het water op, en dat is ook

visgronden en moesten hun werkterrein naar de Waddenzee en

de vogels. Toen na de sluiting van de

gauw zie ik vlak naast de Strandweg een

het lichtbruine baby-

heerlijk, maar om de natuur hier goed te beleven kun je het

Noordzee verleggen.” Ook natuurbeschermers protesteerden.

dijk het water zoet werd en zandplaten

groepje pikzwarte Hooglanders. Als een

hooglandertje dat zich van

beste aan land blijven. Dan kijk je altijd de goede kant op, zie

Kostbare waddennatuur met eb en vloed, zandbanken en

plaatsmaakten voor wildernissen van

stelletje hangjongeren hangen ze aan de

vlakbij laat bewonderen. Die gaat

je de meeste vogels en heb je de camping, de restaurants en

zeehonden en een rijk visleven zou verloren gaan. Maar waar de

struiken en riet, mocht de natuur zo veel

slootrand. Op de Zuidelijke Ballastplaat

vast een mooie toekomst tegemoet voor

de andere bedrijvigheid in de rug.” In het bos kronkelen de

zee verdween, kwam een meer tot leven. En hoe!

mogelijk zijn gang gaan. Maar om te

voeren Konikpaarden en brandganzen

de volgende 50 jaar Lauwersmeer.

voorkomen dat de ruige vlaktes zouden

een soort ballet op. Steeds als de Koniks

fiets- en wandelpaden tussen populieren, essen en wilgen door en overbruggen ze smalle vaartjes. Waar we nu lopen, lag ooit

Beroemdste vogel

een zandbank temidden van zout zeewater: de Ballastplaat.

Eerst nog even de theorie. De praktijk van water, lucht, vogels,

Graaf je een kuil tussen de boomstammen, dan is de kans groot

bloemen, planten en vandaag ook nog zon en een ruisende wind

dat je resten uit de eeuwenoude zoute geschiedenis van het

door de bomen is natuurlijk het mooist. Maar de theorie mag

Lauwersmeer tegenkomt. Overal zijn nog schelpen van mossels,

er ook zijn. Ik vind het best bijzonder om van de boswachter

kokkels en strandgapers in de bodem te vinden.

te horen dat het Lauwersmeer maar liefst vijf verschillende landschappen heeft: open water, slikken, rietvlaktes, ruige graslanden en bossen. Een deel van de bossen werd aangeplant als een soort proeftuin voor bos op zeebodem; er waren toen nog plannen om de hele oostelijke Waddenzee in te polderen. De rest ontstond vanzelf toen eb en vloed uit het gebied verdwenen. “Elk type landschap trekt zijn eigen categorie vogels,” vertelt boswachter Jaap. Aalscholvers en futen azen op de vis in het meer, steltlopers en lepelaars slurpen wormen en kleine kreeftachtigen uit de bodem van de slikken en nachtegalen en wielewalen vinden de insecten, rupsen en vlinders die ze nodig hebben in het bos.” Maar die ene vogel dan, de beroemdste

14

addenlandMagazine 2019

15


1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

50 jaar Lauwersmeer Op www.50jaarlauwersmeer.nl vind je een overzicht van alle activiteiten in het kader van het feestelijke jubileumjaar. In en rond het vernieuwde Activiteitencentrum Lauwersnest (De Rug 1, Lauwersoog) laat een foto-expositie de veranderingen van 50 jaar Lauwersmeer zien. Vanaf 23 mei.

1

Een goed begin Om het meeste uit je bezoek aan het Lauwersmeer te halen, begin b egin je het best bij een van de bezoekerscentra. • Activiteitencentrum Lauwersnest, De Rug 1, Lauwersoog. www.np-lauwersmeer.nl/doen-zien/activiteitencentrum www.staatsbosbeheer.nl/natuurgebieden/lauwersmeer • Het Informatie Paviljoen (HIP) is ook Toeristisch Informatie Punt (TIP) voor Waddenland. Haven 6, Lauwersoog. www. waddenland.groningen.nl

2 Varen

3 4

Tuk Tuk Lekker in je eigen tempo door Waddenland of maak een rondje Lauwersmeer! L auwersmeer! Deze gemotoriseerde riksja met tweetaktmotor brengt je ‘toeke-toeke-toek’ waar je zijn wilt. www.tuktuklauwersoog.nl

De paden op, de lanen in Fietsers en wandelaars kunnen kiezen uit heel wat routes, voor v oor mtb’ers is er een gloednieuwe, mooie technische route ((19 19 km) vanuit Lauwersoog. Voor fietsers is er in alle jaargetijden het Rondje Lauwersmeer (43 km), in het voorjaar is het

Varen, zeilen of vissen. Op het Lauwersmeer of aan de andere

Orchideeën(wandel)pad (3 km) onweerstaanbaar.

kant k ant van de dijk op het zoute water van de Waddenzee. Met een

www.wandelen.groningen.nl

partyschip, voormalige reddingboot, visserschip of authentieke

www.fietsen.groningen.nl

houten aak of... Mogelijkheden genoeg!

www.waddenwandelen.nl

www.lauwersmeer.nl, www.zk9.nl, www.gebroeders-luden.nl

www.wandelnet.nl/noordzee-kustpad

www.beleeflauwersoog.nl, www.wadop.nl, www.visserijmuseum.com

50 Jahre Lauwersmeer - feiern Sie mit! Vor 50 Jahren wurde ein Meeresarm vom Wattenmeer abgetrennt. Aus der Lauwerszee wurde das Lauwersmeer, aus salzig wurde süß. Durch den Deichbau verschwand wertvolle Wattnatur: Ebbe und Flut gab es nicht mehr, ebenso wenig Sandbänke und Seehunde. Doch spontan erschien neue Natur: Dünenwildnis mit Gras und Schilf. Das lockt Vögel an, hunderttausende Vögel, jedes Jahr wieder. Halbwilde Rinder und Pferde sorgen dafür, dass das Gebiet offen und somit attraktiv für die Vögel bleibt. 2003 wurde das Lauwersmeer zum Nationalpark ernannt.

16

Es ist eine unverzichtbare Station auf der Zugstrecke vieler Vogelarten. Und wir dürfen es auch genießen. Bootfahren, Segeln, Kanufahren, Radfahren, Wandern oder einfach am Ufer träumen: Sie können die Natur und die Stille auf verschieden Arten erleben. Auch nachts! Denn das Lauwersmeer wurde zum Dark Sky Park ernannt, einem der wenigen Orte in den Niederlanden, an denen es nachts noch richtig dunkel ist. Dieses Jahr finden viele besondere Aktivitäten statt, um den 50. Geburtstag des Lauwersmeers zu feiern.

5 6 Eten

Rondom het Lauwersmeer zijn diverse mogelijkheden om een heerlijk vers visje te eten. Van Zoutkamp tot Lauwersoog. Van haute cuisine tot zo uit de hand. Voor de lijst met restaurants in Waddenland, kijk op pagina 63.

8

Excursies Op zoek naar de roofvogels van het Lauwersmeer? Van zout naar zoet wandelen? Een nacht vol vallende sterren beleven? Vanuit Activiteitencentrum Lauwersnest organiseert Staatsbosbeheer verschillende excursies. www.staatsbosbeheer.nl/natuurgebieden/lauwersmeer

ontstaansgeschiedenis van het Lauwersmeer en de dieren- en

9 10

plantenwereld. Verkrijgbaar bij HIP en TIP’s Waddenland en

een zeearend is uitgesneden. Zó groot is dat dier dus! In de

Lauwersnest. www.lauwersmeer.groningen.nl

bocht van de Strandweg ten noorden van de Pampusplaat.

Slapen Als je het Lauwersmeer al kent, weet je dat je aan één dagje niet voldoende hebt. Of je met de fiets, auto of over het water arriveert, er zijn volop mogelijkheden om te overnachten. Voor de lijst met overnachtingsadressen in Waddenland, ga je naar pagina 59.

7

Dag en Nachtkaart Met de Dag en Nachtkaart kun je zes verschillende (nachtelijke) routes wandelen. De folder vertelt je alles over de unieke

550 years of Lauwersmeer join us in the celebrations! 50 years ago, an arm was closed off from the Wadden Sea, after which the Lauwerszee became the Lauwersmeer Lake area and salt water became fresh. The construction of the dyke resulted in the loss of valuable Wadden Sea nature: tides were halted and sandbanks and seals disappeared. But new countryside sprung up unexpectedly: dune wilds with grass and reedlands which in turn attracted birds, hundreds of thousands of them which return every year. Semi-domesticated cattle and horses ensure that the area remains open and attractive for birds.

addenlandMagazine 2019

Echt sportief Een marathon lopen? Een swimrun doen? Veertig nachtelijke mijlen wandelen? De echte sportieveling heeft het in 2019 voor het kiezen rond het Lauwersmeer. www.40mijl.nl

Vogels kijken Vogelaars kunnen hun geluk niet op in het Lauwersmeer. Behalve onwaarschijnlijk veel vogels zijn er ook ruim voldoende vogelkijkschermen, -hutten en -torens om ze te bekijken. Een bijzondere is de plaat van Cortenstaal waarin het silhouet van

In 2003, the Lauwersmeer area received the designation of National Park. This is an essential link in the migration routes of various bird species we can enjoy. Sailing, canoeing, cycling, hiking or simply taking some time for contemplation on the bank: there are just so many ways to enjoy the countryside and its silence. Also during the night, because the Lauwersmeer has been declared a Dark Sky Park; one of the few places in the Netherlands where it becomes really dark during the night. This year, more activities than usual are scheduled to celebrate the 50th anniversary of the Lauwersmeer.

17


Advertorial

Leens

Het mooie dorp Leens is het centrum van dit unieke gebied waaronder bijvoorbeeld ook Lauwersoog, Pieterburen en Zoutkamp vallen. U kunt in Leens voor bijna al uw dagelijkse boodschappen terecht. Zo vindt u hier de supermarkten Jumbo en Aldi, een ambachtelijke bakkerij, een drogist, een modezaak, een schoenenzaak, een kapper, een bouwmarkt, een warenhuis, een fietsenverhuur, enz. Bij alle winkels in

winkeldorp op het Hogeland

Leens kunt u gratis parkeren voor de deur.

In het winkelcentrum bevindt zich bovendien het unieke project “Het Winkelhuis”: vele kleine bazaarachtige winkeltjes onder een dak met streekproducten, leuke hebbe-dingetjes, snuisterijen, enz. Naast deze winkels biedt Leens ook diverse horecagelegenheden, een echte DoeZoo, een fitnesscentrum en natuurlijk het Landgoed Verhildersum. Kortom, dit wierdendorp is de ideale plaats voor al uw inkopen en ook voor een leuk dagje uit.

EEN COMPLEET ASSORTIMENT ZONWERING EN HORREN Deco Home van Duinen vindt u als Shop in Shop bij Service Bouwmarkt van Duinen. U vindt bij Deco Home van Duinen een uitgebreid assortiment raamdecoratie, zonwering en horren. Kom langs in onze winkel en laat u inspireren.

RAAMDECORATIE

DAAN LANTING TWEEWIELERS

20 ondernemers onder 1 dak

Van Duinen

Jan Zijlmasingel 23 - 9965 PV Leens Telefoon (0595) 57 25 30

volg ons ook op

De Nije Nering 10 0595 200 201 info@drogisterijvanduinen.nl leens@readshop.nl

DAMES- EN HERENMODE Met ruim 500 m2 de grootste modezaak in de regio. Kom dus snel.

Groninger koek, Speltbrood en diverse andere streekproducten Dagelijks ruime sortering brood en vers gebak Diverse hartige en vers belegde broodjes Gezellige lunchroom met terras

Openingstijden: ma t/m vrijdag: 8.00 - 18.00 • Zaterdag: 8.00 - 16.00 Online bestellen mogelijk via de website!

KNOL LEENS

Leens

Winkelcentrum de Marren De Nije Nering 6, 9965 NA Leens, 0595 438 012 info@salonhaarscherpleens.nl Valge 12 reserveer online op

0595 57 14 23 www.salonhaarscherpleens.nl

www.bakkerijpeters.nl

Voor verbouw en onderhoud

DROGISTERIJ & PARFUMERIE

tevens uw sleutelspecialist en verhuur en verkoop van aanhangwagens

• • • •

EEN COMPLEET ASSORTIMENT ZONWERING EN HORREN

Schoonheidssalon Cadeau artikelen (Pas)-fotoservice, (direct print) Boeken / tijdschriften Kantoorartikelen Wens- / ansichtkaarten Rookwaren

"Beleef Het Winkelhuis"

HORREN

Geert en Ronald Ritsema Leens

Schoenmode en reparatie

Zuidema Leens Ho o fd straa t 1 8 a

Te l. 0 59 5-5 715 1 6

Al 60 jaar een begrip in de Marne

Uw Schoenmaker

Nieuwbouw Verbouw Onderhoud Renovatie Restauratie Rietemastraat 16 9965 RT LEENS T (0595) 572 715

info@bouwbedrijfschikan.nl

tel. 0595-572327 / 06-52305174 timmerbedrijfritsema@hotmail.com

Hoveniersbedrijf Coen Overdevest Leens Ontwerp, aanleg, onderhoud, (sier)bestrating en complete terreininrichting

H. Scholtestraat 6, 9971 AW Ulrum, Tel.: 0595 - 40 70 20 www.decohomevanduinen.nl

Deco Home en Service Bouwmarkt Van Duinen Nijverheidsweg 5, Leens, Tel.: 0595 - 57 15 20, www.vanduinenonline.nl Service Klusmarkt Van Duinen Stationsstraat 15, 9843 AD Grijpskerk, Tel.: 0594-213979

RAAMDECORATIE

HORREN

BUITENZONWERING

BUITENZONWERING

H. Scholtestraat 6, 9971 AW Ulrum, Tel.: 0595 - 40 70 20 www.decohomevanduinen.nl

Deco Home en Service Bouwmarkt Van Duinen Nijverheidsweg 5, Leens, Tel.: 0595 - 57 15 20, www.vanduinenonline.nl

M 06 55325687

www.overdevesthoveniers.nl

Valge 29-31

Deco Home van Duinen vindt u als Shop in Shop bij Service Bouwmarkt van Duinen. U vindt bij Deco Home van Duinen een uitgebreid assortiment raamdecoratie, zonwering en horren. Kom langs in onze winkel BUITENZONWERINGen laat u inspireren.BUITENZONWERING

Service Klusmarkt Van Duinen Stationsstraat 15, 9843 AD Grijpskerk, Tel.: 0594-213979 Lid VHG

LEENS

Wierde 4 tel.: 0595-571187

0595 571 655

Erkend hovenier VCA gecertificeerd

B

Klussenbedrijf & Handelsonderneming

L a s - e n c o n s t r u c t i e w e r k B.V.

Valge 10, 9965 PG Leens • 0595 – 577254 / 06-219 422 28 • pieter@boneschansker.nl • www.boneschansker.nl

voor verbouw en onderhoud in en om uw woning

Carwash Aqua Clean

KNOL LEENS

Autowasstraat & Autopoetsbedrijf

Nijverheidsweg 1b • Autowasboxen 9965 TP Leens • stofzuiger Tel. 0595 - 572316

Valge 12 0595 57 14 23

Achtervalge 8 9965 TJ Leens Tel: 06-10933216 Email: hj.hofman@ziggo.nl

Autoservice Pont

* APK keuringen * Onderhoud auto’s en motoren * Bandenservice voor auto’s en motoren

18

* Voorruitschade herstel

addenlandMagazine 2019

Jan Zijlmasingel 38 | 9965 PX Leens | Tel: 0595-572900 www.autoservicepont.nl | info@autoservicepont.nl

19


Proef Waddenland!

Postma Paling & Vis Als Gaele Postma zijn palingfuiken in het Reitdiep

De boeren en vissers van Waddenland zijn trots op de producten die ze hier vangen of verbouwen. Tijdens de Open Boerderij- en Visserijdagen Waddenland 2019 laten ze graag zien hoe ze dagelijks te werk gaan. Vijf deelnemers stellen zich alvast voor.

‘s ochtends geleegd heeft, gaat zijn werk door in de rokerij. Daar vertelt hij graag hoe hij te werk gaat, waarom vissen zijn lust en leven is en waarom schone fuiken voor een palingvisser extra belangrijk zijn. Daarnaast staat hij ook vaak zelf in de winkel aan de haven van Zoutkamp, waar naast de paling een breed assortiment vis

Aardappelveredelingsbedrijf D. Biemond BV

verkocht wordt. Vers van de afslag in Lauwersoog,.

Hoe het bij een ‘gewone’ aardappelteler aan toe gaat, weten we

Varen en Wadvissen met de ZK9

eigenlijk al niet; laat staan bij een veredelingsbedrijf dat rassen kruist en zo nieuwe rassen kweekt. Als een aardappelteler twintig rassen op het land heeft staan, is dat al veel. Karel Biemond en zijn vader Hans beginnen elk jaar opnieuw met 20.000 soorten in de kas en 30.000

Eppo Lukkien werkte jaren als garnalenvisser, nu neemt hij

op het land. Die allemaal met de hand gerooid worden, anders

gasten mee op de ZK9 Antonia. Een korte tocht naar de

zouden de verschillende rassen maar door elkaar raken. Ze bakken

zeehonden, een hele dag het Wad op met droogvallen en een

chips en friet op het bedrijf en er wordt heel wat afgeproefd. En ze

bezoek aan Schiermonnikoog. Of garnalen vissen, stamppot

kunnen er heel wat over vertellen.

eten, het Lauwersmeer op: het kan allemaal. En niemand die beter - en enthousiaster - kan vertellen over wat je allemaal ziet. Welke tocht je ook kiest, Eppo heeft er de mooiste verhalen bij.

Veehouderij Sjouke Elzinga “We laten mensen graag zien hoe ons veebedrijf werkt”, zegt

Soltmen

melkveehouder Sjouke Elzinga. Want hij is trots op zijn bedrijf. Sjouke draagt niet alleen zijn koeien een warm hart toe, ook duurzaamheid vindt hij belangrijk. Het lichtdoorlatende dak van de stal werkt flink

“De vier Zoutkamper garnalenvissers van Soltmen kennen de

besparend en door de natuurlijke warmte van de melk te gebruiken,

waarde van de zee en de rijkdom van de producten die ze uit

scheelt het in gasverbruik. En de twee kleine windmolens op het erf,

de zee omhooghalen. En daar gaan ze zuinig mee om. “Voor

waarmee hij zijn eigen stroom produceert, passen wonderwel mooi in

nu en voor de generaties na ons,” zegt Johan Rispens van de

het Groninger landschap.

ZK18. “Dat betekent dat de garnalen niet in het buitenland maar in Lauwersoog gepeld worden en het betekent dat alles van de garnaal gebruikt wordt, zo zijn de doppen goed voor een

Kalender 2019 Open Boerderijen Visserijdagen

Juni: Fietsen langs boerenerven, Hightech in energie op het veebedrijf

heerlijke soep.” En dan brouwen ze ook nog bier. Bij alles wat

Juli: Vissen met SOLT en de ZK9 op de Waddenzee, KinderPannenkoeken route

ze doen, staan de woorden eerlijk, duurzaam en rijk aan smaak

Aug.: Palingroken, vissen varen op het Lauwersmeer

centraal. Aan boord van de ZK18 van Johan of het schip van een

Sept.: Appeltaart, cider en sap Route

van zijn kompanen Lammert, andere Lammert of Henk, vertellen

Nov.: Het aardappel Lab (rassenveredeling)

ze graag over hun avonturen.

www.waddenland.groningen.nl/boerenland

Kosten Sie das Wattenland Die Bauern und Fischer des Wattlandes sind stolz auf ihre Produkte. Milch, Bier, Kartoffeln, Garnelen oder Aal: Sie lieben die ehrlichen Lebensmittel, die sie auf dem Groninger Land und im Meer erzeugen. Und sie zeigen gerne, wie die Lebensmittel hergestellt werden. Werfen Sie einen Blick in den Kuhstall, gehen Sie an Bord eines Garnelenkutters oder entdecken Sie, wie in der Aalräucherei gearbeitet wird. Zum Tag des offenen Bauernhofs und zu den Fischereitagen Wattland 2019 ist jeder herzlich willkommen!

20

Taste Waddenland

The Waddenland farmers and fishermen are proud of their products. Milk, beer, potatoes, shrimps and eels: they love the honest food they make, thanks to the Groningen land and sea, and also love to show how they work. Have a look in the cowhouse, get on board a shrimp cutter and see what exactly goes on in the eels smokehouse. Everyone is welcome during the Open Waddenland Farm and Fisheries days 2019!

addenlandMagazine 2019

21


Palingrokerij Postma

Visserijhaven Zoutkamp

Reitdiepskade 16 Zoutkamp

Voor afhaal en reserveringen

06 10 84 09 72 Reitdiepskade 20b Zoutkamp

Café Restaurant

0595 402 177

Spar Zoutkamp is elke zondag geopend bezoek ook onze prachtige bloemen slijterij en planten van van 9.00 ‘t meulendiekje bloemenhuis drint tot 16.00 uur

Aan de Haven

Spar Bergstra Dorpstraat 1 9974 PN Zoutkamp Tel. 0595 401382 E-mail: bergstra@despar.info

Haven Hunzegat

Openingstijden

www. palingrokerijpostma.nl

Visserijmuseum Zoutkamp • Expositie 50 jaar afsluiting Lauwerszee • Rondleidingen op aanvraag • Varen met een vleugje nostalgie: o.a. unieke zeehondentochten naar de Engelsmanplaat • Bezoek onze website voor meer informatie.

het hele jaar 2018:

Maandag t/m Vrijdag 08:00-19:00 Zaterdag 08:00-18:00 Zondag 09:00-16:00

Vistochten, zeehondentochten en rondvaarten op de Waddenzee en het Lauwersmeer

Strandweg 17 Zoutkamp

Visserijmuseum Zoutkamp Reitdiepskade 11 | 9974 PJ Zoutkamp (0595) 40 19 57 | www.visserijmuseum.com

B&B - Sauna

D’Olle Pastorie

www.hunzegat.nl garnalen

soep

bier

Kijk op onze vaaragenda voor een geschikte dag

www.soltmen.com

www.zk9.nl 06 23 41 45 42

Robersum

ZK18

Gezellige royale groepsaccommodatie met 10 slaapkamers. Max. 34 personen.

Welkom in het Hunzegat

06 224 791 71 22

Ons saunacomplex wordt privé verhuurd, ook aan niet B&B-gasten.

be en leef er , ge va n ar iet !

Johan Ripsens

Kom genieten van het Lauwersmeer en Zoutkamp met boot of camper.

Uw uitvalsbasis voor een ontspannen ontdekkingsreis in het Groninger Land

Graag even bellen voor een afspraak i.v.m. de opwarmtijd van de kachel.

4 nachten boeken = 5e nacht gratis info@hunzegat.nl - 0595 402 875

www.robersum.nl addenlandMagazine 2019

info@ollepastorie.nl

Hoofdstraat 28 9975 VS Vierhuizen www.ollepastorie.nl +31 (0) 6 3358 5864

23


M

N

ADE I

Uit de klei

WADDENLAND

In het voorend van de laatste dorpsboerderij van Winsum heeft Wim de Boer zijn keramiekatelier. Zijn handgevormde vazen, schalen, kommen en objecten vormen een eenheid met het landschap en zijn soms zelfs gemaakt van zelf gegraven Groninger klei.

Pure spelt

www.voorend56.nl

Biologisch landbouwbedrijf Landgoud heeft

Wadkom

volop spelt op het land staan. Molen Joeswert in Feerwerd maalt het biologische, voedzame en gezonde graan. Bakker Peters in Leens bakt er brood, koek, zoutjes en granola van. Van honderd procent zuiver spelt. Dat is uniek, want de meeste rassen worden gekruist met tarwe, dat werkt makkelijker. Dick Peters geeft de spelt een eigen behandeling om er goed mee te kunnen bakken. Hoe precies, dat is het geheim van de bakker. De winkel heeft ook pasta, risotto en bier van spelt. www.bakkerijpeters.nl, www.landgoud.nl, www.spelt-pieterburen.nl

Ongedwongen kunst Waddenmax zuivel

Galerie, atelier en B&B: op haar boerderij bij Hornhuizen combineert Annemarie Mayers alles waar ze van houdt. De kunst waarvoor ze zich door haar omgeving laat inspireren exposeerde ze tot in New York en Vietnam. Ze geeft ook cursussen,

Gezonde zuivel schapenvacht

spelt

producten

onder meer in vedic art, een ongedwongen manier van schilderen waarbij geen ‘goed’ of ‘fout’ bestaat,

Boven de uitgestrekte polders in het noorden

ontwikkeld in het nog hogere noorden: Scandinavië.

van Groningen, tegen de Waddenzee aan, wordt

www.annemariemayers.nl

de schoonste lucht van Nederland gemeten. In de Westpolder nabij Hornhuizen, grazen de 75

Vachten en wol

biologische melkkoeien van WaddenMax. Ze

Vanuit de winkel achter haar rentenierswoning in Leens

lopen de hele zomer buiten in een verkoelend

verkoopt Trienke Woldringh zelfgemaakte lamsvachten

zeebriesje en ze eten niets meer dan gras en

en wol, gebreide mutsen, truien en vesten. Trienke’s

een beetje biologisch graan dat op het eigen

familie woont al vijf generaties in Waddenland. Toen

bedrijf verbouwd wordt. Reken maar dat

ze na een loopbaan in het kunstonderwijs op de

de zuivelproducten van de melk waaronder

familieboerderij terugkwam, begon ze met schapen. De

yoghurt, kwark, boter, kaas en room van deze

boerderij heeft ze inmiddels verlaten maar ze gaat door

koeien net zo gezond zijn als de koeien zelf.

met de vachten en de wol. “Ik hoor bij dit land, bij deze

www.waddenmax.nl

grond en zo blijf ik ermee verbonden.” www.lamsvachtuithethogenoorden.nl

24

love shrine

vette wol

addenlandMagazine 2019

25


Kaarsenmakerij Wilhelmus

Heerlijk genieten aan het Lauwersmeer www.restaurant-suyderoogh.nl Lunch en diner • Pizza’s en pannenkoeken • Buffetarrangementen • Bowlingarrangementen • Plate service en à la carte • Bruiloftarrangementen • Watersportarrangementen

* zelf kaarsen maken * ruime winkel met kaarsen, accessoires en leuke cadeau-ideeën * kaarsen op maat gemaakt

Bijzondere vogelsoorten spotten, avontuurlijk surfen en zeilen of een dagje fietsen op Schiermonnikoog? In de nabije omgeving van Landal Natuurdorp Suyderoogh is van alles te doen. Maar ook op het park zelf ontbreekt het u aan niets! Rust heerlijk uit in uw ruime, vrijstaande bungalow of geniet van een saunabezoek in de privé relaxruimte op het park. ‘s Avonds dineert u in het gezellige restaurant met terras. Toch nog zin in iets actiefs? Kom dan bowlen op onze sfeervolle bowlingbaan.

Meer weten?

www.kaarsenmakerijwilhelmus.nl Hoofdstraat 14, Eenrum, 0595-491388

Kijk voor meer informatie en reserveringen op www.landal.nl/natuurdorpsuyderoogh De Rug 3, 9976 VT Lauwersoog, tel. +31-(0)519 34 92 67

H oornstertil

*Grand café *Restaurant *Bowlingbanen *Partycentrum *Cafetaria *Groot terras *Kinderspeelhoek *Watersportverhuur

Wij brengen (en halen) uw fietsen bij uw vakantieadres

Zo ontspannen moet vakantie zijn

BRUIN CAFÉ / RESTAURANT

H E T S P E LT- P R O J E C T

eetcaf é - m et terras aan h et water - 2 5 soorten b ier O ó k op m aand ag g eop end

In Speltproject Pieterburen werken boer Havenga, molenaar Wassens en bakkerij Peters samen in het verbouwen en verwerken van spelt. Sinds jaren wordt uitsluitend het oerras Oberkulmer Rotkorn (100% zuiver) geteeld. Geïnteresseerd? Kom naar Bakkerij Peters in Leens of korenmolen Joeswert in Feerwerd. Onze speltproducten zijn: -brood, -koek, -crackers, -meel, -bloem, -pasta, -bier, etc. Zie de website voor actuele informatie en openingstijden.

Boek gemakkelijk en snel via wpd.nl!

Mernaweg 60, Wehe-den Hoorn Verhuurstation ”De Marenboot” Tel. (0595) 57 26 38 E-mail: demarenboot@hoornstertil.nl NU ook 6 pers. marenboten

www.spelt-pieterburen.nl | j.hiddema@kpnplanet.nl | 0595-528405

Reserveer je fietsen gemakkelijk online

Domies Toen van 1 april tot 1 oktober dagelijks geopend van 10.00 tot 17.00 uur

Wij verzorgen catering zoals u dat wenst!

Beleef Schiermonnikoog op je eigen manier

Bereid met biologische en streekproducten. o.a: • Koken aan huis • Buffetten • Hapjes en salades bezorgd • Kookworkshops op locatie • Barbecue‘s

Fietsverhuur Schiermonnikoog

Genietlokaal voor koffie / thee, vers gebak en High tea tel. 06 54 68 54 05 of 06 46 31 70 67 26

www.fietsenopschiermonnikoog.nl

PUUR, AMBACHTELIJK & LOKAAL

www.genietlokaal.nl

info@genietlokaal.nl

Middenstreek 10 & Badweg 6 Schiermonnikoog 0519 531 104 06 23 35 46 18

0652152046 addenlandMagazine 2019

27


Warm winters Waddenland Door Annematie Bergfeld

Waarom zou je in de winter het open Waddenland opzoeken? Omdat het er heerlijk uitwaaien is natuurlijk. Maar ook is het er onverwacht warm. En klein geluk ligt er voor het oprapen.

28

addenlandMagazine 2019

29


het ook echt nergens mis gaan. Het eerste pad dat je vanuit de kerk inslaat is het kerkenpad naar de de wierde van Groot Wetsinge. Knotwilgen langs de sloot vergezellen de wandelaar, twee zwanen doen laagvliegoefeningen boven het weiland. Groot Wetsinge lijkt een misleidende naam. Het gehuchtje is in de verste verte niet groot te noemen, er staan

Meer winterse adresjes in Waddenland

zelfs minder huizen dan in Klein Wetsinge. Maar met ‘groot’ wordt in dit geval ‘hoog’ bedoeld, de huizen

Waddenland heeft nog veel meer warme adresjes om na het lopen de voeten rust te geven, lekker te chillen en dikdakken (Gronings voor

rond de oude pastorie staan op een wierde. De kerk

uitgebreid tafelen).

werd in 1840 wegens bouwvalligheid gesloopt.

Borreltijd Een plank met lekkers op tafel en de voeten tegen de potkachel aan? Fijn borrelen kan bij Garnwerd aan Zee

Snorrend kacheltje Een pláátje, dat is Groot Wetsinge ook, het zou niet

De oevers van het Reitdiep slingerden al zo sierlijk toen er hier nog geen mens woonde...

of Alice van de Eliza Catharinaheerd, waar je ook een koffie- en winkelmuseumpje vindt. En zo zijn er nog véél meer adresjes, voor tips zie pagina 63.

Het begint al als je komt aanrijden. Ongelooflijk hoe

misstaan in de serie schoolplaten die (Groninger!)

ver je kunt kijken in dit wonderlijk weidse land. De

Cornelis Jetses begin vorige eeuw maakte. Een

Dikdakken

oevers van het Reitdiep slingerden al zo sierlijk toen

betonpad leidt het dorp uit, naar het Reitdiep.

Uitgebreid dikdakken kun je bijvoorbeeld bij De Oude Sluis in Zoutkamp, Bij Hammingh in Garnwerd,

er hier nog geen mens woonde, de luchten zijn hoog,

Oude waterlopen en afgesneden meanders van het

De Refter in Winsum of in het authentieke café van De Oude Smidse in Westernieland. Voor meer tips om

de boerderijen zo groot als kathedralen. Sommige

Reitdiep cirkelen door het land. Ik realiseer me dat ik

lekker te eten kijk op pagina 63.

van die monumentale boerderijen hebben in het

door het oudste cultuurlandschap van West-Europa

Winters slapen

voorhuis een B&B waar de bewoners hun gasten

loop.

Overnachten in Waddenland kan op heel veel mooie plekken en op diverse wijzen. Van luxe B&B’s met sauna en stroomcabine, tot een bedsteehotel, knusse herbergen of in romantische houten cabins op een van de

graag laten genieten van het gastvrije Groningen. Of

campings. Voor een overzicht van accommodaties in Waddenland, ga naar pagina 59.

nestel je in een andere, maar net zo warme, B&B op

De lucht is grijs en ook op het land laat dit

een landgoed of bovenop een wierde, aan het wad

jaargetijde niet veel kleur zien. Maar het deert

of midden in een van die uitgestrekte akkers waar

niet. De enorme afmetingen van de Groninger

het graan in de lente de grond uitschiet.

boerderijen verbazen altijd weer, molen en toren van

2016 officieel Dark Sky Park. Staatsbosbeheer organiseert regelmatig excursies:

Na een uitgebreide nachtrust (wat is het stíl!) is

Garnwerd laten zich tussen kale bomenrijen zien,

www.staatsbosbeheer.nl/natuurgebieden/lauwersmeer/activiteiten

het heerlijk om het land lopend te verkennen.

hekken en sloten vormen een gracieus lijnenspel.

Handschoenen mee, die zijn misschien wel nodig!

En dan het mooie Wetsingerzijl, een sluis op fundamenten uit 1636. De sluis heeft geen functie

Sterren kijken Nog niet moe? Beleef dan de duisternis van Waddenland en ga sterren kijken in het Lauwersmeer, sinds

Kerk en pastorie Wetsinge Kerk Klein-Wetsinge: alle dagen open van 10-18 uur (‘s winters: 11-17), m.u.v. kerst en nieuwjaar en indien besloten partijen. Met mooi uitkijkpunt over de weilanden. www.kerkkleinwetsinge.nl

Mooie afstand

meer, anders dan dat je erover naar de overkant

Het gerestaureerde kerkje van Klein Wetsinge

kunt komen. Dat is ook wat waard. Na het Reitdiep

staat er piekfijn bij. De spits wijst hoog de hemel

is Sauwerd de volgende stop. Ook daar wacht een

in, de deur staat uitnodigend open. Het is er

mooie verrassing in de categorie ‘Klein Geluk’.

lekker warm, koffie en appeltaart staan klaar,

Toen de dorpssupermarkt in 2016 sloot, besloten

Voor mee naar huis

uit het keukentje komen goede geuren en aan

de dorpelingen de exploitatie over te nemen. Met

En dan voor het naar huis gaan nog even lekker shoppen? In het Winkelhuis in Leens vind je meerdere

de muren hangen schilderijen van de nieuwste

elkaar draaien ze nu de winkel die ze uitbreidden

shops onder één dak, Fluitekruid in Winsum heeft gezonde voedingsmiddelen en het Kaas-en Notenhuis

wisselexpositie. En er ligt een routefolder van een

met ruilboekenkast, postkantoortje en een knusse

zevenkilometerwandeling naar het Reitdiep, net

koffiehoek met gratis koffie en een snorrend

een mooie afstand voor een uitwaairondje. Bij de

kacheltje. Oók voor toevallig passerende wandelaars.

appeltaart licht beheerder Inez Geenen de route nog even toe. Maar met het kaartje in de hand kan

30

en bij Bij Hammingh in Garnwerd, bij De Jongens uit de Buurt in Winsum of in Pieterburen bij Waddengenot

Als dat niet warm wandelen is...

Pastorie Groot-Wetsinge: regelmatig intieme zondagmiddagconcerten die passen bij de middeleeuwse sfeer van de pastorie. www.pastoriewetsinge.nl

heerlijke delicatessen. Of haal een echt uniek cadeautje bij Kaarsenmakerij Wilhelmus in Eenrum.

Warme Winterwanderung In der offenen Landschaft des winterlichen Wattgebiets kann man herrlich die Seele baumeln lassen und sich danach genauso schön wieder aufwärmen. In der Kirche von Klein-Wetsinge stehen Kaffee und Apfelkuchen bereit, im Dorfsupermarkt von Sauwerd haben die Dorfbewohner eine gemütliche Kaffeeecke eingerichtet. Und dazwischen laufen Sie sieben schöne Kilometer durch die älteste Kulturlandschaft Westeuropas. Wie herrlich, anschließend mit einem Teller voller Leckereien am Tisch zu sitzen und mit den Füßen am Ofen wieder warm zu werden. Danach Essen gehen auf Groninger Art und anschließend in einem gemütlichen Groninger B&B am Watt, auf einem Dorfhügel oder in einem Landgut übernachten. Noch nicht müde? Dann gehen Sie mit dem Förster im Dark Sky Park Lauwersmeer die Sterne anschauen.

addenlandMagazine 2019

Warm winter walk The open countryside of the wintry Wadden countryside is perfect for enjoying the fresh breeze and getting warm afterwards. Coffee and apple pie will be waiting for you in the small church of Klein-Wetsinge, and villagers have designed a charming coffee corner in the Sauwerd village supermarket. In between, you can walk seven stunning kilometres through the oldest manmade landscape in Western Europe. What a lovely feeling to warm up by the heater afterwards with a shelf filled with delicacies. Enjoy a Groningen meal and Groningen overnight accommodation in a friendly B&B by the Wadden Sea, on a village hillock or country estate. If you are not at all tired yet, consider a night excursion with the forester to watch the starry skies in the Dark Sky Park Lauwersmeer.

31


HE T Y O G A -HU I S

Herberg Het Klooster

S in d s ju n i 2 0 1 8 w o n e n e n w e r k e n w ij: J a n K u ip e r e n Y v o n n e d e H o o p v a n u it

te verdiepen en ontwikkelen.

het Y oga-Huis in Saax umhuizen. Eén van de allermooiste plekjes van onze prachtige provincie. Onze intentie is spiritualiteit op een aardse manier weer te geven die voor iedereen toegankelijk is. We geven je praktische tools om je reis door dit leven zachter en lichter te maken. Wij bieden een uitgebreid spiritueel programma met yoga, meditatie, mindfulness, zen, stiltedagen, retraites en geluksworkshops.

De stoere bakens die alles zagen

een plek om op kracht te komen,

voor individuen en groepen

www.herberghetklooster.nl

+31(0)595 48 11 59

info@herberghetklooster.nl

Kloosterburen

Koffie- en Winkelmuseum Rijksmonument anno 1830

www.yoga-huis.nl

Elize Catharina Heerd

Door Cecile Bol

t 0595 52 86 41 m 06 23 79 71 16 alicestreekstra@hotmail.com Hoofdstraat 103 9968 AC Pieterburen

Materialen voor kaarten maken, verf, garen, stickers, kralen, lint... Openingstijden: dinsdag t/m zaterdag van 10.00 uur tot 12.00 uur en van 13.00 uur tot 17.00 uur

Kerk Vierhuizen

Rietemastraat 16 • 9965 RT Leens • tel 0595-572715 32

addenlandMagazine 2019

33


De kerken van Waddenland zie je overal bovenuit

Kerktoren of vuurtoren?

Erfgoed van betekenis

torenen. Veel van de vaak sober en robuust gebouwde

Een zeer kenmerkende kerktoren staat in Hornhuizen. Al op grote

Grote verhalen of kleine verhalen, de meeste

kerken kennen hun oorsprong in de tweede helft van de

afstand is de torenspits herkenbaar aan het felle rood en geel.

kerken hebben in ieder geval één ding met

middeleeuwen. Vanaf het hoogste punt van de wierde

Het lijkt niet voor niets net een vuurtoren. Vroeger deed deze

elkaar gemeen: ze hebben door de jaren

fungeren ze al eeuwenlang als bakens in het landschap.

koepelvormige kerktoren dienst als baken voor de scheepvaart

heen heel wat verbouwingen en restauraties

En andersom zagen zij alles om zich heen gebeuren. Van

op de Waddenzee. Hard nodig, want door alle geulen was de

oorlog tot feest, van brand tot restauratie, tot zelfs een

zee vaak verraderlijk. De deur staat open. Beklim de toren voor

compleet nieuwe religieuze stroming… ze ondergingen

een meesterlijk uitzicht over het landschap met in de verte

het met dezelfde nuchterheid als hun kerkgangers.

zelfs Schiermonnikoog. En heb je de graffiti gezien die Franse

Vanaf 2019 zijn er extra veel kerken geopend voor

soldaten hier in 1810 achterlieten?

publiek, zodat iedereen hun rijke historie kan ontdekken. Tik-tak, tik-tak…

Beklim de toren voor een meesterlijk uitzicht over het landschap

meegemaakt. Dat geldt zeker voor de kerken in bezit van Stichting Oude Groninger Kerken. Annemieke Woldring vertelt: “In heel Groningen beheren we nu 91 kerken, waarvan zo’n 20 kerken in de regio Waddenland. Onze stichting werd in 1969 opgericht met als doelstelling zowel de instandhouding van de kerken als

Nog zo’n fantastisch uitzicht heb je vanaf de kerktoren in het

het bevorderen van de belangstelling ervoor.

gehucht Klein Wetsinge. Dit 19de-eeuwse uit rode bakstenen

Openstelling voor publiek is een van onze

opgetrokken kerkje werd in 2014 grondig gerestaureerd en

speerpunten. Daarom vieren we ons 50-jarig

verbouwd. Stap naar binnen en je vindt links een houten

bestaan in 2019 met vanaf het zomerseizoen

wenteltrap omhoog. Al snel sta je oog in oog met het uurwerk.

50 permanent geopende kerken.” De stoere,

Maar… je kunt nog verder omhoog. Via een houten loopbrug

sobere kerken hebben allemaal een verhaal dat

over het tongewelf loop je naar een cabine met een fantastisch

de moeite waard om gehoord te worden. Over

uitzicht over het Reitdiepgebied. Ondertussen hoor je enkel het

stormen, brand, oorlog, kleine twisten en intriges

getik van de klok…

en sinds kort de aardbevingen. De deur staat voor je open.

Afscheiding van 1834 Vrijwel alle kerken in Waddenland vormen het middelpunt van de geschiedenis van hun dorp. Eén kerk werd echter het middelpunt van een complete religieuze beweging. In 1829 werd

Kerk Ulrum

Hendrik de Cock predikant in de 13de-eeuwse, laat-Romaanse kerk van Ulrum. Daar kreeg hij te horen dat zijn preken diepgang misten. Diepgeraakt bestudeerde hij de geschriften van Calvijn en verwierp vervolgens de in die tijd gangbare verlichte interpretatie van de Bijbel. Hij werd in 1833 geschorst, maar had de voltallige kerkenraad van Ulrum achter zich. Een jaar later scheidde de Ulrumse kerkgemeenschap zich af van de Nederlandse Hervormde Kerk; het begin van vele zelfstandige gereformeerde kerken.

Kunst op kerkhoven Kunst en kerken gaan goed samen. Veel van de tegenwoordig opengestelde kerken worden gebruikt voor exposities. Ook de bijbehorende kerkhoven doen dienst als (markant) decor voor minstens zo markante kunstwerken. Die rij omgevallen stoeptegels bij de kerk van Obergum? Dat kleine, witte bordje op de buitenmuur van de kerk van Zuurdijk? Een skelet van een kerk in Wierhuizen? Het zijn kunstwerken die deel uitmaken van Op Hoogte Gedacht, een project met beeldende kunst op Groninger kerkhoven.

Kerk Hornhuizen

34

Wierhuizen

addenlandMagazine 2019

35


Kerken kijken in Waddenland Warfhuizen Een bijzonder voorbeeld van een intensief in dienst zijnde kerk vind je in Warfhuizen. De 13de-eeuwse laat-romaanse kerk heeft sinds 2001 zijn religieuze functie weer terug. In de kluis woont Pater Hugo, de enige in Nederland in afzondering levende kluizenaar. www.beslotentuin.nl

Klein Wetsinge In de kerk van Klein Wetsinge zijn vaak exposities van regionale kunstenaars. Tevens is het een fijne plek voor koffie of lunch. Er is bovendien een Toeristisch Informatiepunt Waddenland gevestigd. Dagelijks geopend van 10 - 18 uur (‘s winters 11 -17 uur), m.u.v. kerst en nieuwjaar en indien besloten partijen. www.kerkkleinwetsinge.nl

STRIJD! 100 JAAR VROUWENKIESRECHT

DAAN ROOSEGAARDE PRESENCE

20 APRIL T/M 15 SEPTEMBER 2019

22 JUNI 2019 T/M 12 JANUARI 2020

Pieterburen De Petruskerk in Pieterburen heeft nog veel 15de-eeuwse elementen en bovendien een indrukwekkend interieur. Naast de kerk bevindt zich Domies Toen, een botanische museumtuin. In een neogotisch gebouwtje uit 1888 is een theeschenkerij gevestigd met terras grenzend aan een oude middeleeuwse dobbe (waterplaats). www.kerkpieterburen.nl en www.domiestoen.nl

Batenborg Bed & Breakfast

Zuurdijk Het 13de-eeuwse zaalkerkje van Zuurdijk werd in de 19de eeuw grondig verbouwd. Hier en daar zijn nog middeleeuwse elementen te zien. Bij mooi weer is de kerk altijd open.

Wandelen, fietsen en varen In het prachtige wijde Groninger Landschap, vlakbij het sfeervolle plaatsje Winsum vindt u een Bed & Breakfast Batenborg gevestigd in het pas gerestaureerd Rijksmonument Batenborg. Het is gelegen op de grens van het oudste cultuurlandschap van West Europa, het Reitdiepgebied, en het Hoogeland met zijn rijke verleden. Batenborg beschikt over 2 ruime tweepersoons gastenkamers met elk een eigen badkamer.

www.kerkzuurdijk.nl

Vierhuizen - De kerk van 1 miljoen In 2007 won Vierhuizen in het televisieprogramma ‘De Restauratie’ een miljoen voor de renovatie van ‘hun’ kerk. Inmiddels staat de uit tufsteen opgetrokken zaalkerk er weer prachtig bij. Kers op de taart is de opnieuw met bladgoud

Graag tot ziens in Bed & Breakfast Batenborg

Schouwerzijlsterweg 13, 9951 TG Winsum ( Gn) tel.nr: 06-24757460, info@bedandbreakfastbatenborg.nl

Klein Wetsinge

• Dagelijks geopend van 11.00 tot 17.00 uur

• 1 april tot 1 oktober van 10.00 tot 18.00 uur

Valgeweg 12 9773 TK Wetsinge kleinwetsinge@blgroningen.nl www.kerkkleinwetsinge.nl

lekker lunchen - vergaderen - feesten en partijen

vergulde windvaan bovenop de kerktoren.

VERHUUR, REPARATIE & ONDERHOUD VAN FIETSEN

Stoische Landmarken, die schon viel gesehen haben In der weiten Landschaft sehen Sie die Kirchen des Wattlandes alles überragen. Viele der häufig schlicht und stabil gebauten Kirchen haben ihren Ursprung im späten Mittelalter. Auf dem höchsten Punkt der Warft stehend dienten sie jahrhundertelang als Wegweiser in der Landschaft. Und sie blickten auf das herab, was alles um sie herum geschah. Von Krieg bis Feier, von Brand bis Restaurierung, sogar eine komplett neue religiöse Strömung... sie erduldeten es ebenso stoisch wie ihre Kirchgänger. 2019 sind besonders viele Kirchen für Besucher geöffnet, sodass jeder ihre reiche Geschichte entdecken kann. Steigen Sie auf jeden Fall auch auf die Kirchtürme, um die fantastische Aussicht zu genießen.

36

See the Wadden area churches tower above the vast countryside

Many of these usually austere and robust churches originated in the second half of the Middle Ages and for centuries they have functioned as beacons in the countryside from the highest points of the artificial dwelling hills. They have witnessed all that took place around them: wars and celebrations, fires and restorations and even an entirely new religious movement... they have experienced it with the same common sense as their churchgoers. In 2019, additional churches opened their doors for everyone to explore their rich history. Be sure to climb the towers to enjoy magnificent views.

Gezien ons groot aanbod zijn wij ook in staat voor groepen fietsen te verhuren Bijvoorbeeld voor uw bedrijfsuitje, familiefeestje of schoolreisjes Reserveren is wenselijk www.guikemarijwielhandel.nl

ZUIDERWEG 3 - EZINGE 06 288 93 438 - 0594 62 18 90 auldrik@guikemarijwielhandel.nl

addenlandMagazine 2019

VAKMENSEN MET VISIE! Vraag gratis en vrijblijvend een offerte aan. Oók uw adres voor dubbel glas. ROELOF PETTINGA, H. VAN CAPPENBERGWEG 36, MOLENRIJ TELEFOON (0595) 481774 MOBIEL 06-10168115

37


ETEN - DRINKEN - SLAPEN - WATER

www.marenland.nl | Winsumerdiep 6 - Winsum

Kleikracht kaas uit Winsum

ontdek

Heerlijke ambachtelijke biologische Boerenkaas van jong tot overjarig en heel veel verschillende kruidensoorten. Kom langs in onze boerderijwinkel, naast biologische kaas ook biologisch rundvlees van eigen koeien.

het oudste cultuurlandschap van Nederland!

Kij k voor alle verkooppunten op onze website

Kleikracht - Schillgeham 3 - Winsum - www.kleikracht.nl

Water, het is ook nooit goed Door Cecile Bol

Bij Hammingh

Geen leven zonder water, maar te veel water is net zo lastig. Sinds mensen

Goepend van

zich in Waddenland vestigden, leven zij in een fascinerend samenspel met

woensdag tot en met

zondag

het water. Soms werd de strijd tegen het water gewonnen, soms pijnlijk

vanaf 10.00 uur RESTAURANT

ZAALVERHUUR

OVERNACHTEN

Bij Hammingh Bij Hammingh telefoon (0594) 621275

38

Hunzeweg 32 9893 PC Garnwerd

bijhammingh@gmail.com www.cafehammingh.nl

11 mei ––– 6 oktober 2019

expositie Syrië

verloren en vaak zorgde het water juist voor welvaart. Overal zie je deze golfbeweging terugkomen in het landschap.

Tells, de wierden van het Midden-Oosten? Museum Wierdenland Van Swinderenweg 10, EZINGE www.wierdenland.nl

addenlandMagazine 2019

39


Wierden en dijken

doden. Sindsdien heeft Nederland

dit dorp een grote vissersplaats. Dat

Het water blijft zich roeren

Het Waddenland van nu was duizenden

niet meer zo’n heftige natuurramp

veranderde abrupt toen de Lauwerszee in

En dan blijkt ineens dat

jaren geleden vooral Waddenzee: bij eb

meegemaakt. Hier en daar is de erfenis

1969 werd afgesloten om overstromingen

Waddenland soms juist water te

grotendeels droog, bij vloed juist onder

van de ramp nog steeds zichtbaar. Zo zie

van het achterland te voorkomen. Het

water. De vruchtbare kwelders trokken

je bij de boerderijen Bromo en Onrust

Lauwersmeer was een feit. De visserij

mensen aan, maar erg veilig was het

enkele kleine plassen. Deze ‘kolken’

verplaatste zich noodgedwongen naar

hoog dat gesproken wordt over

er niet. Daarom wierpen de mensen

ontstonden door het rondkolkende water

Lauwersoog. Gelukkig weten de inwoners

het verhogen van dijken. Of valt

wierden op: heuvels waarop ze hoog en

en zijn wel tien meter diep.

van Waddenland heel goed om te gaan

er zo veel regen dat de gemalen

met veranderingen in hun waterrijke land.

moeite hebben het water af te

droog konden wonen. Pas rond het jaar 1000 werden de dijken uitgevonden en

Handel en wandel over het Reitdiep

Zoutkamp heeft zich ontwikkeld tot een

aangelegd. Meer en meer meters werden

Het andere voor Waddenland zo

kleurrijke toeristische trekpleister.

bij het vaste land getrokken en de dijken

kenmerkende water is het Reitdiep,

kwamen steeds noordelijker

zomer van 2018. In andere jaren komt het water tijdens stormen zo

voeren. Klimaatverandering zal ook veranderen hoe we samenleven met het water. Voor de inwoners van Waddenland is dat weinig

voorheen rivier de Hunze. Eeuwenlang

Sluizen en gemalen

nieuws onder de zon. Het roerende

verbond deze waterweg en zijn

Om het water naar de menselijke hand

water zit hen in het bloed.

vertakkingen de stad Groningen en vele

te zetten, was meer nodig dan dijken en

van Lauwersoog tot

dorpen met elkaar en met de zee. Een

ondernemerslust. Heel wat dorpen in de

Nieuwe Statenzijl

functie van formaat, want vervoer over

regio danken hun naam aan de sluis (zijl)

is maar liefst 8,5

water was vroeger de belangrijkste

in de buurt. Een indrukwekkende sluis met

meter hoog.

manier van transport. Veel dorpen

dito uitzichtpunt vind je bij Aduarderzijl

hebben nog steeds een haventje. Over de

waar het Aduarderdiep uitkomt in het

Kerstvloed 1717

smalle, kronkelende, vaak ondiepe maren

Reitdiep. Om de waterstand te verlagen,

Dat sterke dijken

vaar je met een beeldschoon uitzicht van

werden bovendien gemalen gebouwd.

dorp naar dorp. Niet voor niets wordt

De spreuk op de gevel van gemaal De

deze regio ook wel Marenland genoemd.

Waterwolf bij Electra is veelzeggend:

te liggen. De huidige

Klimaatverandering zal ook veranderen hoe we samenleven met het water.

kort komt, zoals tijdens de droge

Ommelanderzeedijk

hard nodig waren, werd duidelijk tijdens

de Kerstvloed van 1717. Deze

Boven, naast en op het water

1

2

3

4

‘Verlaging van den waterstand brengt

zware stormvloed brak door de dijken en

Visserij en toerisme

meerder koren in het land’. Ook nu nog

maakte vijftienhonderd Groninger huizen

Geld verdienen aan het water kon ook

kan dit gemaal indien nodig 4500 kuub

met de grond gelijk. Hele dorpen werden

met visserij. Lange tijd mondde het

water per minuut verplaatsen!

verzwolgen en er vielen duizenden

Reitdiep bij Zoutkamp uit in zee en was

1 2

3 4

Wierden In Museum Wierdenland in Ezinge ontdek je de

Maren De provincie Groningen biedt waterliefhebbers 950

historie van het Groninger wierdenlandschap, een van de oudste

kilometer aan kanowater. Huur een kano of fluisterboot en trek

cultuurlandschappen van Noordwest-Europa. Het museum is

eropuit. Via Zoutkamp kun je doorvaren naar het Lauwersmeer.

bovendien een Toeristisch Informatie Punt Waddenland.

www.marenland.nl, www.demarenboot.nl

www.wierdenland.nl

Zijlen en veer De indrukwekkende omvang van de

Visserij Ontdek de geschiedenis van Zoutkamp in het visserijmuseum. Vanuit Zoutkamp kun je met een voormalige

Waddenlander zijlen ervaar je vooral bij Noordpolderzijl,

garnalenkotter het Reitdiep bevaren naar bijvoorbeeld Garnwerd.

Aduarderzijl en Schaphalsterzijl. Tussen die laatste twee vaart

Ook is het mogelijk om op een zogenaamde beurtvaart mee te

van april tot en met oktober de Reitdiepveer. Voor een paar euro

gaan van Zoutkamp naar de stad Groningen.

maak je met fiets en al een bijzonder tochtje van 20 minuten

www.visserijmuseum.com

over het Reitdiep. www.reitdiepveer.nl

Wasser, es ist nie richtig Ohne Wasser gibt es kein Leben, doch zu viel Wasser ist genauso schlecht. Seitdem sich Menschen im Wattland niedergelassen haben, leben sie in einem faszinierenden Zusammenspiel mit dem Wasser. Manchmal wird der Kampf gegen das Wasser gewonnen, manchmal schmerzhaft verloren. Doch genauso oft sorgt gerade dieses Wasser für Wohlstand. Warften, Deiche, das Reitdiep, die vielen Häfen, Schleusen und Schöpfwerke... Überall sehen Sie dieses Auf und Ab auch in der Landschaft. In der Zukunft wird sich durch den Klimawandel auch die Art unseres Zusammenlebens mit dem Wasser verändern. Für die Bewohner des Wattlandes ist das nichts Neues. Das unstete Wasser liegt ihnen im Blut.

40

addenlandMagazine 2019

Water: can’t live with it, can’t live without it Life is impossible without water, but too much water is just as bad. From the time people first settled in the Wadden area, they have had a fascinating combined action with water. Sometimes the battle against the water was won, sometimes it was painfully lost and in just as many instances the water provided wealth. Artificial dwelling hills, dykes, the Reitdiep canal, the numerous harbours, locks and pumping-stations: you can see this wave-like motion everywhere in the countryside. In the future, climate change will also influence how we cohabit with the water. This is in no way new to the Waddenland residents who have the movable water in their blood.

41


Daar waar Nederland de Waddenzee kust… NOO NOO POLDPEOLRDDE- RDRZIJLRZIJL

39

05

LAUWERSOOG LAUWERSOOG

05

61

61

39

RD- RDNOORNZOIJOLRZIJL E08LDE08 61 61 D L PO PO

Veerboot Veerboot Schiermonnikoog Schiermonnikoog 39

NOORDNOORDPOLDERZIJL POLDERZIJL

37

60

31

45

46

46

63

34

43OOSTMAHORN 43 OOSTMAHORN

37

57

97

26

N363 N363

33

53

53

EN EN UIZ UIZ IERH IERH W RASQW RUASQ4U4 44 ERT ERT

97

07

UM UM RFF RFF 57 WA WA

57

borgenbo5rg3 d

den

15

18

31

N363 N363

WARFFUM WARFFUM W 43

34

36

38

38

43

57

DEN DEN ANDEL ANDEL

Breedenborg Breedenborg

34

BREEDE BREEDE

17

99 98

98

Borg Borg Verhildersum Verhildersum 14

13

14

37

96

37

89

13

15

15

24

24

16

ULRUM ULRUM 39

20

16

LEENS LEENS

WEHEWEHEDEN DEN HOORN HOORN

39

TIP

89

2021

NOORDNOORDPOLDERZIJL 21 POLDERZIJL 28 28 61 61

TIP

04

91 91

27

97

97

EENRUM EENRUM

29

30 29

30

BAFLO BAFLO 26

96 TINALLINGE 96 TINALLINGE

96 96

50

50

26

MENSINGEWEER MENSINGEWEER 25

04

NIEKERK NIEKERK ZOUTKAMP ZOUTKAMP

27

WARFHUIZEN WARFHUIZEN

GROOT GROOT MAARSLAG MAARSLAG

25

MAARHUIZEN MAARHUIZEN N361 N361

32

02 3022 32 02 3022 32

N

N

KE

KE

RA

RA

ME

OM

OM

KR

KR

05

05

IEP

IEP

getuigen van de

een woest getijdenlandschap waar de

verhogingen om op te wonen en waar

Waddenzee, kostbaar Werelderfgoed: het

geschiedenis van Nationaal Landschap

machtige Waddenzee vrij spel had. Bij

het vee veilig was bij storm. Nog steeds

grootste getijdengebied ter wereld. Nog

Middag Humsterland gaat zelfs terug tot

kalm weer een ‘vriend’ die vruchtbare

zijn ze duidelijk zichtbaar in het weidse

zo’n uniek waterrijk gebied is Nationaal

vijfhonderd jaar voor onze jaartelling.

Er is zo veel te vertellen over

klei en voedsel bracht, bij zwaar weer

landschap met hun kerktorens en molens

Park Lauwersmeer. Hier ontstond na de

Door het gebied stroomt het Reitdiep

Waddenland en nóg meer te zien.

een ‘vijand’ die alles mee kon nemen

als betrouwbare bakens.

afsluiting van de Lauwerszee in 1969

met vogelrijke natuurgebieden langs

bijzondere nieuwe natuur. Waddenland

de oevers. Dijken, sluisjes, jaagpadenen

wat was opgebouwd. Daarom wierpen

22

ME

02

24

24

24

32

05

05

24

24

24

22

02

05

05

93

62

62

13

05

22

22

22

05

22

22

22

93

93 93 62ADO ADO A9DO 9 RP RP 3 RP 3 AD 6AD 6AD 6 OR 3 OR 3 OR 3 P P P 63 63 63

62

62

AK

EN

49

49

9

36 36 36 1 1 41

ER

62

ERD

ERD

EN TI MM 02 02 P 02 E RA KE N 6T6IP 6T6IP

13

14

ARD

ARD

TIP

14

ADU

ADU

UM UM UM EN EN EN HU HU HU R R R SIN SIN SIN IZE IZE KIZE K K GE GE GE N N N EN EN WEN2W 2W U2M UM UM 97 97 HU HU HU R R R SIN SINEERS6INEER6 EER6 K 40IZEN40IZEN4K0IZENK GE 2 GE 2 GE 2 W5 2W5 2W5 2 97 97 MA GMRA GMRA GR EE 6 EE 6 EE 6 R R R 40 4S0C 4S0C SC AR OAOR OAOR OO 41 41H 41H H SL TSL TSL T 25 25 25 OU OU M OUGMR AGGMR AGGR AG W WAA WAOA AOA O 41 S4C1H S4C1HERSZCHERRZ SLERORZTSL ORTSL OT OU OU IJLOU IJLAG IJLAG AG W W W ER42 ER42 ER42 ZIJ ZIJ ZIJ L L L 42 42 42 KR KR OM45 45 45 OM N3 N3 N3 ME 61 61 61 ME R KR RA KR OM45 4A5KE 45 N K O N N N M

96

12

waddenland.groningen.nl waddenland.groningen.nl

42

53

N363N363 99

94 94 PIETER04 04 26 26 PIETER90 90 12 12 EWER EWER 92 92 WIERHUIZEN WIERHUIZEN 15 BUREN 15 BUREN 93 WESTERNIELAND 93 40 40 WESTERNIELAND 27 2N7RUMNRUM ZUURDIJK ZUURDIJK 32 32 2 SCHOUWERZIJL SCHOUWERZIJL SCHAPSCHAP1 EE EE31 31 33 33 71 71 HOUWERZIJL HOUWERZIJL N363 N363 49 49 NOORDNOORD8 KLEINE 8 KLEINE NOORDNOORD1N361 1N361 HALSTERZIJL HALSTERZIJL 61 61 13 13 95 95 11 11 42 42 41 41 POLDERZIJL POLDERZIJL HUISJES HUISJES 69 69 POLDERZIJL POLDERZIJL 21 21 P P 33 33 PIETERPIETERE E 26 26 31 31 I I WARFFUM WARFFUM N363 N363 D 88 D 45 45 NOORDNOORD22 22 KLEINE 2ER61 NOORD8 28 49 4NOORDER61 12 KLEINE 188 8 18 BUREN 17 9 17 NOORD61 61 BUREN 2 1 11 11 M M WIERHUIZEN WIERHUIZEN 35 35 M M 12HE- 12HER-N RN 6 WESTERNIELAND 6 POLDERZIJL 71 71 43 43 57 HUISJES 57 SUHUISJES 2POLDERZIJL POLDERZIJL POLDERZIJL SU ME ME 32 2POLDERZIJL EWIN 09 09 32 WESTERNIELAND NSI OMHNOORDWARFFUM WARFFUM NGE NGE WIN WE WE OEER OO ERS ERS WSU W NOORDNOORDROODEHAAN ROODEHAAN SU NOORDWIN WIN 22 22 14 14 TER DEN ANDEL DEN ANDEL EERWEER NSI - TER M 61PDI 61 NMH NDM 61 61 48 48 LOO IEER WINSUM WINSUM 28 26 P DIEP 8 6 953907 950 EPPDIEP 35 35 907 539 50POLDERZIJL GEW G2E5 25 LOO DEPOLDERZIJL DEPOLDERZIJL POLDERZIJL N N 43 43 57 57 I I Reitdiepveer Reitdiepveer ERBUREN ERBURENor9g ourm S ENS 1 361 g um 1 1 6 N 2 2 3 E NOORDNOORDBMOLENRIJ B N N s TIdP 33 61 33 61M 11M 11 1 1 2Breedenborg 1 DEN ANDEL DEN ANDEL rMOLENRIJ rs Reitdiepgebied Reitdiepgebied 0 20 5 Breedenborg 2 31 31 61 61 e e TI 2 N363 N363 P 1 d 5 5 5 34 34 84 84 il il 39 39 h KLEINE h 05 1 2 POLDERZIJL 2 KLEINE 39 53 53 N388 N388 405 14 POLDERZIJL P DIE11 P Ver39 11 BREEDE BREEDE KLOOSTERBUREN Allersmaborg Allersmaborg 24 HUISJES 24VerHUISJES KLOOSTERBUREN REITDIEP REITDIEP ERUDMIEER 95 95 10 10 NOORDDOKKDUOMKK NOORDMOLENRIJ MOLENRIJ 19 19 Breedenborg Breedenborg 61 161 4 14 71 WARFFUM 71 WARFFUM ENGWIERUM ENGWIERUM 34 34 8338 8338 LEGENDA LEGENDA 22 POLDERZIJL 39 3922 POLDERZIJL 47 47 53 53 BREEDE BREEDE 1424 22 12 43 12 43 KRUISWEG KRUISWEG M M 35 22 35 1506 1506 DOKKUMER 69 69 05 14024 5 U U DOKKUMER 57 57 INS INS 38 38 36 36 ADUARDERZIJL ADUARDERZIJL 08 S 08 37NOORD37NOORDWIN W 61 61Informatiecentra 85 85 IP TIP TIP TIP W W IN 8 8 04 04 HORNHUIZEN HORNHUIZEN T S 9 9 Informatiecentra DEN ANDEL DEN ANDEL T T TIP TIP S S 2 2 4 4 04 04 U U N N NIEUWE NIEUWE ZIJLEN ZIJLEN O O 6 6 M M 3 13 1 L1EE LEE POLDERZIJL 22 122 SAAKSUM SAAKSUM ER ER POLDERZIJL GRO LGARGO LAG N363 N363 ST ST LAMMERBUREN LAMMERBUREN TERBUREN TERBUREN ELECTRA ELECTRA 36 36 S NOORDS NOORDER ER LAUWERZIJL LAUWERZIJL 86 86 ark ark R04 Fiets/voetveer Fiets/voetveer 6110TIP10 04 04 04 04 Landmerken MOLENRIJ MOLENRIJ TIP Landmerken MAARMAA34 68 68 Breedenborg Breedenborg WEEPEWEEREP- E61 R34 99 99 POLDERZIJL POLDERZIJL E auwersmeer auwersmeer 67 67 18 1853 53 N363 N363 NOORDNOORD- NOORDBREEDE BREEDE 24 24 SING PSDINI EGRSPTDI ERST NOORDIP TIPIP TIP ENKerken 61 61 Kerken 04 ELOOWE 38 Fietsknooppunt Fietsknooppunt OEONW 7PIETER73PIETER- 38 04 POLDERZIJL POLDERZIJL 98 98 0 0 L 8 8 R R EZINGE EZINGE 99 99 P P 66 66 87 87 1 1 4 4 P P M M GROOT GROOT L L KOLLUMERKOLLUMER3 POLDERZIJL IE 26 86 26 NOORD32 32 J ZIJ D- IEOPEDOUD TEIE STE 2286 IEGES6 FEERWERD FEERWERD GE JE 87 87 DIEPEJE DIEP ZIPOLDERZIJL 17 98 17 44 44 ENNOORDEN 98 RPOMP R O 84 84 N983 N983 61 LPOOP LPOUD ROPD8E22 R 5 RASQUERT BUREN BUREN SINOWIERHUIZEN S6DIEN8EOWIERHUIZEN 45 RASQUERT UIZPOLDERZIJL UIZ niet bereikbaar WETSINGE WETSINGE POMP ONPBorgen 2auto461 WEO61 WE42auto HFietsroute, HFietsroute, NBorgen E 36 36 04 04 niet bereikbaar met met461 U U F F POLDERZIJL 98 98 WESTERNIELAND WESTERNIELAND E E L L O R R WESTERNIELAND WESTERNIELAND 65 65 W W A W A M G MGE G IEGPE IEP 85 85 32 32 CH CH32 32 W GARNWERD GARNWERD 68 68 NOORDNOORD44 44 ROO R O 94 94 Borg Borg 40 61 40S 61 S 8 8 PDT 18 RASQUERT RASQUERT 22 22 N363 N363 STINW SDTIN OO18 E E ONEPMusea WNEMusea 04 POLDERZIJL POLDERZIJL Fietsroute Fietsroute en autoweg S EWESTERNIELAND WESTERNIELAND erhildersum erhildersum 39 PJ IEPJ T LOIN 27 90 90 GTESLOING04 127en 4autoweg 1 97 97 E 12 12 E MEWESTERNIELAND M 4 3239 32 I OLDEHOVE OLDEHOVE T 4 4 30 30 MUNNEKEZIJL MUNNEKEZIJL D Borg D ROO ROO 9 9 99 9933 33 29 29 WEHEWEHEBorg 31 31 61 61 E E N363 N363 31 31 E E 18 18 WARFSTERWARFSTER7 7 KLEINE N363 N363 KLEINE 9 4 9 4 DEN HOORN Natuurgebieden Natuurgebieden 19 19 N361 N361 N361 N361 Hoofdwegen UD OVerhildersum UD G SINGG SING Hoofdwegen 04 04 13 11EENRUM 13 EENRUM Nationaal Nationaal 11 20 391088 39 OVerhildersum 23 57 1 19 10 1 HUISJES 97 97 21 DEN 21 HOORN 12 27 12 27 8820 ET ET 98 23 98 57 KLEIN KLEIN MOLENREIT REITWARFFUM MOLEN HUISJES 28 28 19N363 29 30 29 30 WEHEN363 WARFFUM W W 94 94 WEHEDI 96DI 15 BAFLO BAFLO N363 N363 WARFFUM WARFFUM 31 31 96 EENRUM EENRUM 44 44 22Molens 22TIP25 TIP N363 N363 Landschap Landschap RE RE 25 15 ITD ITD WETSINGE WETSINGE IEP IEP Molens E E Overige Overige wegenwegen 04 04 13 13 10 50 10 50 RASQUERT RASQUERT 20 9720 HOORN DEN HOORN P 16 P 16 N3 35 N3 35 21197DEN 24 91 24 61 80 43 15 43 91 13 13 57 57 28 28 321 43 N363 43 N363 WARFFUM DIJUK6R1DIJK61 N36 N80 01 01 15 MiddagMiddagN363 N363 14 14 57 57 BAFLO BAFLO WARFFUM 96 96 08 08 LEENS LEENS DEN ANDEL DEN ANDEL 04 04 UURZTIP U 25 25 REWARFFUM RE VIERHUIZEN VIERHUIZEN ITD ITD BorgER Borg ZTIP DEN ANDEL DEN ANDEL 26 26 IEP IEP 04 Bootverhuur Bootverhuur 50 50 ER TIP TIP Spoorlijn Spoorlijn en stations en stations 04 5 5 2 2 7 7 18 18 6 6 2 2 SAUWERD SAUWERD 1 1 64 64 ULRUM ULRUM MENSINGEWEER MENSINGEWEER 53 53 647erhildersum 647erhildersum Humsterland Humsterland 57 57 RBUREN RBUREN 27 27 43 43 82 82 97 97 12 12 N388 WARFFUM WARFFUM WARFFUM WARFFUM MEN388 ME RD ERD N363ANDEL N363 3 SA E30 TIP 04 04 93 9TIP SA MOLENRIJ DEN ANDEL DEN 29 30 29 WEHEWEHEREITD RE 81 81 Breedenborg NS IEP NS 34 9 19 ITD WRF W DEN ANDEL UW U34 26 26 IEP Zee, meren, Zee, maren maren W 25 25 Breedenborg Breedenborg Fiets/voetveer Fiets/voetveer ERDWBreedenborg ERD 153 R R EMOLENRIJ ER34 WA NIEHOVE NIEHOVE EENRUM EENRUM IN34 ING R EWA EBREEDE RF HUFEIST HU D Dmeren, W IST E ER ER 53 G MENSINGEWEER MENSINGEWEER LO LO F L L N N 13 13 57 57 OP OP 10 10 53 53 BREEDE 20 20 57 57 DEN HOORN DEN HOORN D D DIE DIE E E J J 24 24 P P BREEDE LOO LW 21 21 ZPNI ANDEL ZPNI 89 WARFFUM WARFFUM P DIE28 P BREEDE O EE02WIPEE02 ER ER GAR GAR N363 N363 NDEL NDEL 79 79 25 25MENS MENS 89Dorpen 3804 38 ANDEL PDITIPO P T TDIREE28 Breedenborg Breedenborg I04 IT Wandelroutes AUW AUW Breedenborg BAFLO Wandelroutes 96 96 08 08 EP RDSIETPERZRISNTGEERZINGE BAFLO IN ING 25 2225ge57 STERNIELAND STERNIELAND 34 34Dorpen 05 KOMMERZIJL 05 biedge57 bieRdE BREEDE MBreedenborg 50 S 50 S 53 KOMMERZIJL 23 53 E -6 E BREEDE SUAMKSU23 LOOGELW p 22 p BREEDE 6 OOSTUM OOSTUM K O EE EWEE ie ie 6 6 WARFFUM WARFFUM d d A DEL ND DEL PDI O P N363 eitN363 eit Breedenborg Breedenborg SA SA 67 20 Breedenborg Breedenborg 93 93 ND R36 R36 Natuurgebied 4 64 07Natuurgebied 07 Vaarroutes Vaarroutes 67 20 EP RDSIETPERRSTER AD 95 AD 95 6 N983 N983 WESTERNIELAND WESTERNIELAND 26 26 83 83 53 53 GROOT GROOT 53 53 BREEDE BREEDE BREEDE BREEDE 32 32 UAN361 UA 57 57 N361 3 3 9 9 89 89 MENSINGEWEER MENSINGEWEER 9 9 N363 N363 3 Breedenborg 3 RD RD 31 WARFFUM 31 WARFFUM N363 N363 N363 03 03 N363 MAARSLAG MAARSLAG Breedenborg 93 93 M M WARFHUIZEN WARFHUIZEN 07 07 Piloersemaborg Piloersemaborg AD ADERD ERD 983ENNS983ENS 53 5399 99 25 N 25 GROOT GROOT BREEDE IN ING UA UA IEP IEP N361 N361 61 61 01 01 94 BREEDE 94 57 57 60 60 N363 N363 12 12 N388 N388 MAARSLAG N363 ELW EW RD RD 21 21 44N363 44N363 WARFFUM WARFFUM 31 31 FRANSUM FRANSUM N363 LOOGN363 MAARSLAG N363 2 32 OO 92 92 ZOUTKAMP ZOUTKAMP Breedenborg Breedenborg 3 KOLLUM KOLLUM ADORP ADORP WARFHUIZEN WARFHUIZEN E E E E E E RDIEP RDIEP 15 15 P P A A R R UMME UMME A A p p 05 05 98 D98 WINSWINS RDSIET RcD DORPD98 a scDhUa91 40 40 91 O D D 98 S h P P 6DE 6DE R I 53 53 95 95 2 N363 2 N363 E P T U R R I I 94 94 s 43 43 57 90 57 27 27P aPnEdR- anEAndRRd- AnRdE71 E71 WARFFUM WARFFUM O O N363WARFFUM N363WARFFUM 63 63 SCHOUWERZIJL SCHOUWERZIJL 90 12 12 P P N363 N363 62 62 44 44 D D DEN HAM DEN HAM 3 3 21 21 44 44 la la L L A A6 6 9206 DerRASQUERT DE 92 49s06 al 49 atlerRASQUERT DEN ANDEL t BURUM BURUM 63 DEN 63ANDEL a a Breedenborg Breedenborg E RASQUERT RASQUERT s n n RDIEP RDIEP 15 15 UMMEUMME RD RD 93 95 WINSWINS 95 ZUURDIJK 40 40 42 8557 42 VE94 01 4327 43 9853 41 41 557 07 TIP01 57 TIP Natio Nga-Htioumg-Hum 27 ZUURDIJK E57 830 2 02 94 53 IEP28 IEP 69 93 6RA98 607 V 43 43 WARFFUM WARFFUM 69 N363 N363 0 A a a 8 8 30 SCHOUWERZIJL SCHOUWERZIJL GROOT GROOT N363 N363 O O d d R 28 71 71 DEN ANDEL DEN ANDEL 14 14 44 44 N361HOUWERZIJL N361HOUWERZIJL Borg Borg 29Breedenborg 29Breedenborg EHLD45 EH 45 CT CT 49 49 Mid Mid DEN8RASQUERT ANDEL DEN ANDEL RASQUERT 18 18 NIEZIJL NIEZIJL 4 8RASQUERT 4 ELE ELE WARFHUIZEN OLD O N355 95 95 erhildersum erhildersum 05 05 14 TIP N355 TIP 14 62 62 57MAARSLAG 57MAARSLAG Duizend was Waddenland de eerste bewoners wierden Achter is al duizend jaar bewoond, maar de de kronkelende wegen 41 41 op, WARFHUIZEN 77 42 77 42 27 27 97 jaar 97 geleden30 WARFFUM 97 97 69 69 de zeedijk ligt de getemde BREEDE BREEDE 30 30 30 12 12 53 53 28 28 44 ANDEL 44 ANDELWARFFUM DEN DEN N361 N361

53

57

SAAXUMSAAXUMHUIZEN HUIZEN

18

17

N388 N388 NOORDNOORDPOLDERZIJL POLDERZIJL 61 61 50 50 23 23 04 04

96

31

22 BROEK BROEK 35 35

36

POLDERZIJL POLDERZIJL 61 61

15

15

15

15

50

50

19

10

VIERHUIZEN VIERHUIZEN

WADDENZEE WADDENZEE

33

KRUISWEG KRUISWEG

12

NOORDNOORDN361N361

39

15

50

50

10

33

WESTERNIELAND WESTERNIELAND NIELAND 32

44 44 RASQUERT RASQUERT

3 3 N36 N36

21 21 21 4 49 4 E0Z2 E0Z2 E0Z2 48 48 948 9 IN IN IN 7 7 7 66GE 66GE GE 28 281 2281 2 1 2 EZ EZ EZ 679 KR67O19MM6719 1 48 48 48 ING ING ING 28 281 281 9 E1R9 AKE9N E E E 5 TIP K TIP 5TIP 5 FE FE FE 69 R6O9MM69 ER ER ER ter hap 05 05E RA0K5E WIN 1W2IN 1W2IN 12 W W W lan N E E E SU SU SU 9 9 9 TIP TIP 145TIP 145 145 d FE FE RDFE RD RD MM MM M ER ER ER WI 1W2I ME1W ter hap E1 E 0 0 0 W W W 5 5 5 NS R2DINI S R2DI RDI N lan E E E S U U 1 1 1 R R R d 4 4 4 MM MMEPUMMEP EP D D D GA GA 17GA 17 17 ER ER ER DIE DIE DIE RN RN RN W W W P P P INS INS INS 01 01 01 G GWER GW6E5R W6E5R 65 OUDEOUDEOUDE DIEP DIEP DIEP UM UM UM AR AR 1D7 AR 1D7 1D7 14 14 14 NW NW6 NW6 6 O O JOE JE JE W W W INS INS INS 01 01 01 ER E5R E5R 5 UDE DUDE DUDE6D8 68 68 UM UM UM D D D I J IEGPJ 14 14 14 W IEGPW RJOEE EGPW ROEE ROE E TS OTST 6 OTST 6 OT 6 19 19 19 ING IN8 IN8 8 W GW R EGW R GEGR GE 13 13 13 19 19 19 ETSI9O4EOTSTI9O4EOTSTI9O4 OT NG NG NG 64 64 64 E E E 13 13 13 N394 N394 N394 64 64 64 61 61 61 SA SA SA UW UW UNW N N E E 36E 36 361 SA SARD SARD 1RD 1 UW UW UW ER ER ER D D D

19 12

PIETERPIETERBUREN BUREN

KLOOSTERKLOOSTERBUREN BUREN MOLENRIJ MOLENRIJ

HORNHUIZEN HORNHUIZEN

53

50

50

ee

Br

11

3 3 N36 N36

06

INE INE29 3209 5 3035 Werelderfgoed Werelderfgoed KLE JKELSE JE2S213 22313 Waddenzee Waddenzee S S 44 4T4 HUI HUI BAFL BAFL O O R ERQT UETIP 37 37 96 986 8 SQRUATIP S A R 3 3 J RIJ I R N N 98 98 30 30 OLE OLE 39 39 EN ENM M08 08 22 22 50 50 29 29 BUERRBUR R E ROOG R SSTT 36 3626 26 PIETEROSSTTE OOOG PIETERLO LO 97 97 R- ER2- 4 24 99 BUREN 99 BAF BAF BUREN WIERHUIZEN WIERHUIZEN WESTERNIELAND WESTERNIELAND 37 37 TIP TIP 32 32 97 RA RA RA SQ SQ SQ U U U 97 RA RAERT4R4AERT44ERT44N 36 N36 N36 SQ SQ SQ 3 3 3 UE UE UE 29 29RT4429RT44 RT44 30 30 30 BA 2 BA 2 BA 2 FLO9 F3LO9 F3LO9 3 0 0 0 BA BA BA FLO FLO FLO 96 96 96

22

07

e e Bre Bre L L NDE NDE 43 D4E3N ADEN A E E ED ED BRE BRE

34LAUWERSMEER 34 LAUWERSMEER

39

09

TIP

Nationaal Nationaal ParkPark Lauwersmeer Lauwersmeer D D N N

33 11 11

KLEINE KLEINE HUISJES HUISJES

11

N363 N363

LA LA 57 ER5N7IEERNIE ESTWEST W BREEBDREED BreedeBreede32 32 nborg nborg E E ERI-ETER53 5331 31 PIET EPN EN R R U U B 26 B

53

98

WARFWFARFF UM UM

DEN A DNEN AN DEL DEL

63

37

Br rg Br rg rg e e de ede ede 57 57 nb n5b n5b org 3org 3org 53

98

TIP

04 09

06

ANJUM ANJUM

63

M M M ED ED ED E E E N3 N3 N3 Br Br Br 6 63 63 e e e M M M 3 N3 N3 NE3 DE EDE EDeEden eden eden 57 57 57 b b b N3 N3 N3 63 63 63 o o o

34

39

04

45

04

04 Lauwersveer 04 Lauwersveer

31

04

WIERHUIZEN WIERHUIZEN

N361 N361

39

60

61

TIP

E2 32 W3 STW STERN EREN IELANIEDLAND

39

37

32 TIP

61

addenlandMagazine 2019

eeuwenlange strijd tegen het water.

Kom en ontdek het zelf! 43


R E S TA U R E T T E

Lekker genieten van een kop koffie of heerlijke verse vis! Terwijl u geniet van het prachtige uitzicht over de haven. • Vers gebakken vis • Plateservice • 2e kopje koffie GRATIS • Diverse broodjes

Fam. Gerdes Haven 8, Lauwersoog

(0519) 34 92 00

w w w. s c h i e r z i c ht . nl 44

Kom je ook spelen,ontdekken, rennen, klimmen, speuren en knutselen? Door Cecile Bol

addenlandMagazine 2019 2018

45


Op vakantie in Waddenland? Heb jij even geluk! In Waddenland is superveel te doen voor kinderen. Houd je van dieren? Kom dan zeehonden kijken. Of slangen en spinnen! Ga helemaal los in de klimschuur of dwaal rond in het maïsdoolhof. Liever een relaxed dagje? Ook dat kan! Lekker knutselen bijvoorbeeld of je eigen kaarsen maken.

‘Kidsproof’ door het verleden

Spelen maar!

In Openluchtmuseum Het Hoogeland

Lekker klauteren en kliederen in een toffe

komt het verleden tot leven. Aan de hand

speeltuin met veel water? Op zonnige

Overal maïs

van een speurtocht dwaal je door twintig

dagen is het een gezellige boel in de wa-

Daar sta je dan. Links, rechts, voor en

historische gebouwen bovenop de wierde

terspeeltuin bij restaurant Het Booze Wijf

achter je: overal staan hoge maïsplanten.

van Warffum en ervaar je hoe mensen

in Lauwersoog. Met het baggertoestel kun

Je kunt een van je vriendjes horen praten,

vroeger woonden en werkten. Neem

je graven en zand verplaatsen. Natuurlijk

maar waar hij precies is… Ergens midden

plaats in de schoolbanken van 100 jaar

is er ook een fijne kliedertafel. Tussendoor

in het maïsdoolhof staat een uitkijkto-

geleden, lig languit (voor zover dat gaat)

lust je vast wel een ijsje van de ijskraam

ren waarmee je over al dat maïs uit kunt

in een heuse bedstee of kom steltlopen en

naast de speeltuin.

kijken. Weet jij alle checkpoints in het

hoepelen op het plein. Het Hoogeland is in

www.boozewijf.nl

doolhof te vinden? Dat lijkt gemakkelijker

2019 uitgeroepen tot ‘Kidsproof Museum’.

dan het is! Het maïsdoolhof van De Bloe-

www.hethoogeland.com

menboerderij in Saaxumhuizen is geopend van begin juli tot begin oktober.

In Waddenland hoef je je nooit te vervelen.

www.bloemenboerderij.com

Als een zeehond Spring van zandbank naar zandbank en wroet in de geulen… Lekker vies worden én je ook weer schoon spoelen doe je in

Speur & knutsel

de nieuwe Waddenspeelplaats van Zee-

Vroeger waren er nog geen dijken. Om

hondencentrum Pieterburen: hier ontdek

droge voeten te houden, woonden

je de Waddenzee in het klein, en uiteraard

mensen in Groningen op zelfgebouwde

Klauteren

Kaarsen maken

haar bewoners. Zeehonden die ziek zijn of

heuvels: wierden. Na de speurtocht door

Ben jij een echte klimgeit? Test dan hoe

Gezellig hè, een kaarsje opsteken? Zelf

die hun moeder kwijt zijn, worden sinds

Museum Wierdenland in Ezinge weet jij

goed jij kunt klimmen in Adventurepark

kaarsen maken kan in kaarsenmakerij

1971 in dit centrum opgevangen. In het

ook alles over deze wierden. Zoek de let-

Waddenfun in Wehe-den Hoorn. Dit is het

Wilhelmus. In deze kaarsenfabriek in

Zeehondencentrum zie je hoe ze worden

ters en kom zo een heleboel voorwerpen

grootste indoor klimpark van Nederland.

Eenrum worden de kaarsen nog net zoals

verzorgd en ontdek je wat jij zelf kunt

tegen. Als je alle vragen hebt beantwoord,

Binnen kun je tot wel 8 meter omhoog

vroeger gemaakt. Je krijgt een lont en

doen om zeehonden te beschermen. Kom

heb je de geheime code ontcijferd. Ook

klimmen. Of glijd met de ziplines over de

dompelt hem steeds opnieuw in het vat

liggen op je buik: het glas is eventjes het

zijn er vaak doe-activiteiten voor kinderen

velden. Iedereen van 4 jaar of ouder mag

met gesmolten kaarsvet. Langzaam zie je

enige tussen jouw neus en die van een

van 5 jaar en ouder. Bijvoorbeeld lekker

hier komen klimmen. Dus neem vooral je

je zelfgemaakte kaars groeien. Iedereen

zeehond! Tijdens de kindermiddagen en

knutselen aan een verkleedpak of een

ouders of zelfs je opa en oma mee. En na

vanaf 6 jaar oud mag zijn eigen dompel-

in de vakanties zijn er extra activiteiten en

prachtig schilderij.

zo’n flinke klim heb je natuurlijk wel wat

kaars komen maken. Welke kleur kaars

rondleidingen.

www.wierdenland.nl

lekkers uit het restaurant verdiend!

lijkt jou het allermooist?

www.waddenfun.nl

www.kaarsenmakerijwilhelmus.nl

www.zeehondencentrum.nl

46

addenlandMagazine 2019

47


land tuffen. Neem je eigen picknickmand

Neem je ouders dan mee naar het speel-

mee of combineer je tocht met een be-

bos van Houwerzijl. In het bos achter

zoekje aan bijvoorbeeld de Theefabriek in

de Theefabriek vind je een kabelbaan,

Houwerzijl of Abrahams Mosterdmakerij

glijbaan, jeu-de-boules-baan, waterspeel-

in Eenrum.

plaats en heel veel klimtoestellen. Je

www.tuktuklauwersoog.nl

kunt er ook heerlijk je eigen gang gaan met tikkertje, verstoppertje of een ander leuk spel. Even uitrusten? Er zijn genoeg bankjes en een mooie plek rond een vuurplaats. Je kunt natuurlijk ook wat lekkers

Wat veel leuks!

gaan eten in de theeschenkerij van de

Blijf je slapen in de Waddenhoeve in

Theefabriek.

Noordpolderzijl? Dan zal je je zeker niet vervelen. Maar ook als je zomaar langskomt, is er van alles te doen. Wat dacht je bijvoorbeeld van een combi-tocht met zowel een kano als een step? Of een

Zo klein!

avontuurlijke mini-wadlooptocht over de

Wist je dat veel vissen plankton eten? Dit

kwelders?

zijn heel erg kleine plantjes en beestjes

www.waddenhoeve.com

die leven in de zee. De meeste zijn zo klein dat je ze niet met het blote oog kunt zien. Toch zijn ze heel belangrijk voor de gezondheid van de zee. Bij ‘t Ailand in de

Struin & speur

haven van Lauwersoog kun je plankton

Durf jij?

vissen. Daarna mag je je vangst onder een

Een slang om je nek? Een stinkdier aaien?

microscoop bekijken. Wat een bijzondere

Een kikker kussen? Het kan allemaal in

Wat moeten Cam en Vinnie met de

Kabouters zoeken

formule die ze hebben gevonden? En wie

Wist je dat er in Waddenland kabouters

vormen en kleuren!

DoeZoo in Leens. In DoeZoo vind je vooral

is toch die mysterieuze Max? Ga samen

wonen? Echt waar! Ze wonen in het bos

www.ailand.nl

veel insecten, maar daarnaast ook dieren

met Cam en Vinnie op zoek op landgoed

bij Natuurpark Suyderoogh. Ze zijn zo

die insecten eten. Bijvoorbeeld spinnen,

Verhildersum. Met de digitale speurtocht

klein, dat niet iedereen ze kan zien. Ze

neusberen, hagedissen, kikkers, uilen, eek-

ontrafel je het mysterie en kom je door

laten zich alleen zien aan jonge kinde-

hoorns, egels. Natuurlijk kun je gewoon

Huh, wat is dat voor gek voertuig? Is het

bijzondere verhalen veel te weten over

ren van 3 tot 6 jaar. Haal de knapzak en

rustig langs al die dieren lopen. Maar Doe-

een brommer of een auto? De tuktuk

het verleden. Houd je van natuur? Ga dan

kaboutermuts bij Activiteitencentrum

Zoo heet niet voor niets DoeZoo! Tijdens

is een beetje van allebei. In landen als

wormen steken, torenvalken spotten en

Lauwersnest en ga op pad. Kun jij alle

de rondleiding mag je de dieren voelen en

Thailand is de tuktuk een heel normaal

koetje-loeren met de Struunkaart en het

kaboutersporen vinden? En misschien zie

vasthouden. Kriebel een schildpad onder

vervoersmiddel. Als hij rijdt, maakt hij een

bijbehorende tasje met gereedschap.

je wel een echte kabouter!

grappig toek-toek-geluid. Met de tuktuk

www.verhildersum.nl/nl/ontdek

www.staatsbosbeheer.nl/Activiteiten/

Leef je uit!

zijn kin of laat een vogelspin over je hand

lauwersmeer/kabouterpad-lauwersmeer

Zin om even lekker buiten te spelen?

Toek-toek!

kun je met je hele familie door Wadden-

Auf zum Spielen, Entdecken, Laufen, Klettern, zur Schnitzeljagd und zum Basteln! Im Urlaub im Wattenmeer? Hast du glück Für Kinder gibt es im Wattenmeer viel zu tun. Magst du Tiere? Besuchen Sie Robben im Zeehondencentrum in Pieterburen. Nicht aufregend genug? Wie wäre es mit Schlangen um den Hals und Spinnen in Doensoo in Leens bleiben! Und haben Sie schon einmal Plankton aus nächster Nähe gesehen? Das ist bei ‘t Ailand im Hafen von Lauwersoog möglich. Bist du sportlich Anschließend geht es in der Kletterhalle des Adventurepark Waddenfun in Wehe-den Hoorn oder im Maislabyrinth bei Saaxumhuizen. Sie verlieren sich leichter als Sie denken. Rasende Spielplätze finden Sie im Het Booze Wijf in Lauwersoog und hinter der Teefabrik in Houwerzijl. Magst du das Abenteuer? Dann

48

betreten Sie Waddenland mit einem so schönen Tuktuk, das Sie in Lauwersoog mieten können. Wenn er fährt, hört man wirklich ‘to-go’! Im Waddenhoeve in Noordpolderzijl können Sie mit Ihren Eltern eine Kombi-Tour mit einem Kanu und einem Roller unternehmen! Bist du ein kluger Kerl? Echte Schnüffler suchen das Geheimnis von Borg Verhildersum in Leens oder die Zwerge im Wald im Activity Centre De Bosschuur im Bungalowpark Suyderoogh. Sie wohnen dort, zeigen sich aber nur dem jüngsten. Lieber einen entspannten Tag? Das ist auch möglich! Bummeln und basteln Sie zum Beispiel im Wierdenland Museum in Ezinge oder verwandeln Sie sich in einen Bewohner der 100 Jahre alten Wehrde im Het Hogeland Open Air Museum. Sie können Ihre eigenen Kerzen bei Kaarsenmakerij Wilhelmus in Eenrum herstellen. Kurzum: Im Wattenland müssen Sie sich nie langweilen.

lopen. www.doezoo.nl

Come and play, discover, run, climb, investigate or to enjoy arts and crafts On holiday in Waddenland? Lucky you! There is a lot to do for children in Waddenland. Do you like animals? Come and see seals at the Zeehondencentrum in Pieterburen. Not exciting enough? How about snakes around your neck and spiders stick to the DoeZoo in Leens! And have you ever seen plankton from very close? That is possible at ‘t Ailand in the port of Lauwersoog. Are you sportive? Then go all out in the climbing barn of Adventurepark Waddenfun in Wehe-den Hoorn or run laps in the corn maze near Saaxumhuizen. You get lost more easily than you think. Frenzied playgrounds can be found at Het Booze Wijf in Lauwersoog and behind the Tea Factory in Houwerzijl. Do you like adventure? Then enter Waddenland with such a nice tuktuk, for rent in

addenlandMagazine 2019

Lauwersoog. If he drives, you hear ‘to-go’, really! At the Waddenhoeve in Noord-polderzijl you can make a combi trip with your parents with a canoe and a scooter! Are you a smart guy? Real snoops go in search of the mystery of Borg Verhildersum at Leens or the gnomes in the forest at Activity Center De Bosschuur at bungalowpark Suyderoogh. They live there, but only show themselves to the youngest. Prefer a relaxed day? That is possible too! Snooping around and tinkering at the Wierdenland museum in Ezinge, for example, or transform yourself into a resident on the 100-year-old wierde in Het Hogeland Open Air Museum. You can make your own candles at Kaarsenmakerij Wilhelmus in Eenrum. In short: in Waddenland you never have to get bored.

49


Advertorial

Markant en Sympathiek

Roberto Santanera

De veelzijdige smaakmaker uit Godlinze Je hebt restaurants en je hebt Ristorante dell ‘Arte. Je waant jezelf er in een andere wereld. Een mediterraans, vermakelijke en vooral smakelijke wereld. Eigenaar

Smaakmaker Roberto: “Goed eten en variatie op het bord, dat is en blijft de basis. Daar mag je mij op aanspreken. Daar ligt best wel druk op hoor, want als kok krijg je zelden een tweede kans.”

Roberto Santanera is als kok niet alleen het culinaire hart van het restaurant. Met zijn onbegrensd creatieve geest zet hij ook de trends en kijkt verder dan zijn keuken groot is. Daarbij waakt hij over (familie)tradities zoals de passie voor ‘het goede gesprek’, bewust (h)eerlijk eten en de onafhankelijke geest.

Voor een nadere kennismaking met deze smaakmaker spreken we vanzelfsprekend af in Godlinze. En jazeker, Godlinze, het is dichterbij dan je denkt! Vanuit Groningen sta je binnen het half uur in het wierdedorp tussen Appingedam en de Eemshaven. Roberto’s klandizie beperkt zich echter allang niet meer tot de genoemde regio. Uit alle uithoeken van de provincie, uit de Stad en zelfs vanuit onze hoofdstad komen gasten eten bij Risorante dell ‘Arte. Wat is toch die aantrekkingskracht van Santanera en zijn restaurant?

‘Allesbepalende factor is het leveren van kwaliteit en originaliteit in je gerechten.’ Succesfactoren Midden in de zaak, schuin tegenover een kleurrijk, pompeus familieschilderij van kunstschilder Reinout Krajenbrink met Roberto in de hoofdrol, geeft onze gastheer zelf het antwoord. Hij heeft geen warming-up nodig, want met een wakkere blik en fonkelende ogen zet hij meteen de toon van het gesprek. “Succesvol zijn in de horeca is een combinatie van drie factoren. Het creëren van een originele en hartelijke ambiance is de eerste. Daarvoor heb je gedreven en authentieke medewerkers nodig. Zij vormen dan ook de tweede pijler. De derde, allesbepalende factor, is het leveren van kwaliteit en originaliteit in je gerechten.” Ambiance Roberto: “Ik wil dat mensen zich hier thuis voelen, zichzelf kunnen zijn en even ontsnappen aan de waan van de dag. Als dat het geval is, dan praten ze, dan lachen ze, dan leven ze. Een goede ambiance zorgt daarvoor, dat is een belangrijk vertrekpunt. Vanuit mijn open keuken geniet ik enorm als ik mijn gasten voor én na het eten ‘hoor’ genieten. Gelach, geroezemoes of een kakofonie aan geluid, dan zit het goed met de sfeer.”

50

Gelukkig toont Roberto zich al jaren een bewezen topkok (een Italiaanse gezegde luidt: Voor een chef-kok kun je leren, maar als kok wordt je geboren) en oogst hij lof en opmerkelijke complimenten.’Finger-licking-good’, ‘Verrassend verrukkelijk’ en ‘Vijf sterren is nog te weinig: een smaakexplosie!’, zijn enkele recente recensies. Hij gooit zijn ziel en zaligheid in het koken. “Het begint met goede voorbereiding. Scherp zijn bij de inkoop, loeren op buitenkansjes en de lekkerste ingrediënten. Vooraf maak ik meteen nieuwe smaakcombinaties in mijn hoofd, waarbij ik durf te experimenteren.”

Advertorial

‘Om op te vallen moet je jezelf op een voetstuk zetten’ Moeilijk kiezen Wat veel mensen niet weten is dat Roberto naast Ristorante dell ‘Arte zijn handen vol heeft aan zijn partycentrum ‘Klein Italië’ en zijn online-winkel met prachtige ‘Bilan Senso’ therapeutische armbanden. Ook is hij de bedenker van de Parte Mia, een prachtig veelzijdig sieraad waarmee eindeloos te combineren valt. De Parte (emblemen), edelstenen, symbolen en murinaglas zijn namelijk makkelijk verwisselbaar. Zijn nieuwste product is de ‘Memo Senso’ gedenkarmbanden. Zijn veelzijdigheid blijkt verder uit zijn vakmanschap in diverse bouw gerelateerde ambachten. Roberto is daardoor met zijn eigen afbouwbedrijf een veelgevraagd en bijna ‘overboekt’ vakman. Een klassiek geval van te weinig uren op een dag. “Ik kan gewoon moeilijk kiezen. Dat is een handicap. Doordeweeks bouw en bedenk ik, help ontwerp en schenk ik. En in het weekend kook ik. Dan komt het restaurant tot leven en draai ik weekenden van dertig uur!” Meer weten over de veelzijdige ondernemer Roberto Santanera? Kijk op santanera.nl of op de Facebookpagina voor een impressie en de contactgegevens! Interview: Koen Janssen Foto: Marko Nederland

Openingstijden: Vrijdag, zaterdag en zondag van 17:00 – 22:30 uur Ook op andere dagen zijn dineren en lunchen mogelijk vanaf 10 personen. Reservering gewenst. Ristorante dell ‘Arte santanera.nl info@santanera.nl

Eten kunt U overal,… maar genieten doe je in Godlinze

Allersmaweg 2 Tel. +31 (0) 596 58 1100 9908 PD Godlinze NL addenlandMagazine 2019

51


Reuring tussen Wad en Stad

Met de wind door je haren fiets je om de pakweg elke vijf kilometer een nieuw dorp binnen.

Landerijen langs de kust

handig voor toeristen. Zo heeft Eenrum

Misschien heb je over de zee uitgekeken

nog steeds een havenkom met gemetselde

en een kopje koffie gedronken bij

walkanten. Neem zeker de tijd om het

Noordpolderzijl, het meest noordelijke

dorp te verkennen, bijvoorbeeld met een

zeehaventje van Nederland. Of je bent

bezoek aan Abrahams Mosterdmakerij,

de dijk opgegaan ten noorden van

Kaarsenmakerij Wilhelmus, Galerie Het

Westernieland na een lekkere lunch bij

Raadhuis of kwekerij en open tuin De Kleine

Restaurant De Oude Smidse. Vergeet dan

Plantage.

niet om het dorp Pieterburen, op steenworp afstand van het Wad, te bezoeken. Dit

Zie ze vliegen

is de plek waar wadlooptochten starten,

Laat de maren ook je leidraad zijn voor je

waar zeehonden worden opgevangen in

tocht van Eenrum, via de vele bruggetjes

het Zeehondencentrum en waar je meer te

van Mensingeweer naar Warfhuizen. Aan

weten komt over het Waddenkustgebied in

de linkerhand doemt ineens de recent

Bezoekerscentrum Waddenkust.

gerenoveerde luchtwachttoren 7O1 op uit het maaiveld. Tot 1968 werd er vanuit 275

Even lekker zitten

uitkijkposten in Nederland uitgekeken naar

Pieterburen is ook de thuisplaats van een

vijandige Russische vliegtuigen. 7O1 is één

bijzondere museumtuin. In Domies Toen

van de negentien nog bestaande torens en

(de tuin van de Dominee) groeien 950

is regelmatig open voor een klim omhoog.

verschillende plantensoorten, waaronder veel in het voorjaar bloeiende stinzenplanten

Slagader van Waddenland

en medicinale struiken en planten. Zittend

De slagader van het noordwesten van

tussen de geurende bloemen en zoemende

Groningen is het Reitdiep. Vroeger mondde

bijen drink je een heerlijke kop thee in de

zij bij Zoutkamp uit in de zee. Nu vult ze

bijbehorende theeschenkerij. Of loop eens

het Lauwersmeer met water uit de regio.

binnen bij restaurant Waddengenot of bij

Vanaf camping en restaurant Roodehaan

koffie- en winkelmuseum én café Elize

ten zuiden van Warfhuizen volg je de loop

Catharinaheerd.

van het Reitdiep langs in rood baksteen opgetrokken wierdendorpen. Bij Garnwerd

Dorpen aan maren en raken

is het Reitdiep wel heel dichtbij. Vanaf de

Met de wind door je haren fiets je om

terrassen van Café Hammingh en Garnwerd

de pakweg elke vijf kilometer een nieuw

aan Zee kijk je uit op het water en de

dorp binnen. Opvallend: ze lijken allemaal

brug die regelmatig open gaat voor de

aan het water te liggen. Via maren en

pleziervaart. Over de dijk fiets je tussen

raken, kronkelende waterwegen, zijn de

de schapen naar het zuiden, tot je ineens

dorpen met elkaar verbonden. Veel van

middenin het centrum van Groningen

Het is een fantastisch contrast: ’s ochtends sta je uit te waaien op de

de handelshaventjes (vóór de bedijking

staat. Het zal je dan ook niet verbazen

dijk langs het Wad, ’s middags zit je op een terras in Groningen Stad.

gelegen aan de Waddenzee) van vroeger

dat er vroeger wel eens zeehonden in de

zijn behouden gebleven, maar zijn nu vooral

diepenring zwommen.

Door Cecile Bol

Maar er is uiteraard meer tussen Wad en Stad! Stap op de fiets en trap door uitgestrekte weilanden, langs kronkelende maren en door eeuwenoude dorpjes.

52

addenlandMagazine 2019

53


Of neem de oostkant

oude kerken, twee bijzondere bruggen…

Zoals er meer wegen naar Rome leiden, zijn

Verlaat je Winsum aan de zuidwest kant,

er ook meer routes van Wad naar Stad. Via

lunch dan eerst rijkelijk aan het water bij de

de oostkant kom je langs Warffum, waar

Jongens uit de Buurt. Iets verderop kom je

een bezoek aan Openluchtmuseum Het

langs Kaasboerderij Kleikracht. Stap hier

Hoogeland niet mag ontbreken. Na een kop

vooral even af voor een stuk eigen gemaakte

koffie in het aangrenzende Spijslokaal, óp

biologische kaas om thuis nog eens na te

naar De Bloemenboerderij in Saaxumhuizen,

genieten van puur Waddenland.

waar je uren kunt doorbrengen. Niet in de laatste plaats, omdat je eenvoudig kunt

Stukje varen tijdens het fietsen? Wijk

verdwalen in het immense maïsdoolhof

dan iets van de route af en pak het

(open vanaf juli). Via de aan elkaar

Reitdiepveer. Van april tot en met oktober

gegroeide wierdendorpen Rasquert en

laat je je voor een paar euro overzetten van

Baflo fiets je naar het grootste dorp op de

Schaphalsterzijl naar Aduarderzijl. Vandaar

route: Winsum, het dorp dat van alles twee

pak je de route richting stad weer op. Om

heeft. Twee kernen, twee molens, twee

kort te zijn: er is meer tussen Wad en Stad!

Op zoek naar ‘Klein geluk’ in Waddenland?

nie

uw

e i Dow nte nl rac oad tie ve de Ro ute

Ap

p!

Fiets, wandel en vaar op unieke wijze door het eeuwenoude natuur- en cutuurlandschap van Waddenland.

Op de fiets door Waddenland Op pad met de nieuwe Route App

het fietsknooppuntennetwerk vind

‘Van Wad naar Stad en terug’ is

je eenvoudig je weg over honderden

een van de nieuwe themaroutes

kilometers fietspaden. Of kies voor

waarmee je Waddenland per fiets,

fietspad Kiek over Diek: deze route

te voet of per boot kunt ontdekken.

voert je over en langs de dijk van

Je vindt deze fietsroute vanaf zomer

Lauwersoog tot Nieuwe Statenzijl.

2019 in de nieuwe Route App.

www.fietsen.groningen.nl, www.

Kijk voor meer informatie op

waddenland.groningen.nl

www.waddenland.groningen.nl/ themaroutes

Fietsverhuur Geen fiets tot je beschikking? Er

Fietsen, fietsen, fietsen…

eentje huren is zo geregeld bij een

Nog meer fietsen? Fietsers en

van de volgende adresjes:

mountainbikers kunnen Waddenland

www.waddenhoes.nl

ontdekken met een uitgebreid

www.guikemarijwielhandel.nl

netwerk aan paden en routes. Via

www.waddenhoeve.com

Viel los zwischen Watt und Stadt Es gibt etwas zu sehen zwischen Watt und Stadt! Steigen Sie auf das Rad und fahren Sie durch ausgedehnte Wiesen, entlang an gewundenen Kanälen und durch jahrhundertealte Dörfer. Mit dem Wind in Ihren Haaren fahren Sie alle fünf Kilometer in ein neues Dorf hinein. Was auffällt: Sie scheinen alle an verschlungenen Wasserstraßen zu liegen. Doch die wahre Schlagader dieser Region ist das Reitdiep. Über den Deich, an diesem ehemaligen Fluss entlang, radeln Sie zwischen den Schafen nach Süden, bis Sie auf einmal mitten im Zentrum von Groningen stehen! Steigen Sie aufs Rad und machen Sie mit Ihrem stählernen Ross auf einer der neuen Themenrouten eine Entdeckungsreise durch das Wattland.

54

Maandelijks nieuwe routes

A buzz between the Wadden and the city There is more between the Wadden and the city! Get on your bike to explore vast pastures, meandering lakes and ancient villages. Enjoy the fresh air on your face and enter another village every five kilometres. A distinctive fact is that they all seem to be located by coiling waterways, the true artery of the region being the Reitdiep. Cycle across this former river and through flocks of sheep in a southerly direction until you find yourself in Groningen city centre! Get on your bike and go on an exploratory expedition through the Wadden area with one of the new themed routes.

Meer info op: www.waddenland.groningen.nl/themaroutes addenlandMagazine 2019

55


Zee, wolken, akkers en wind als kunstzinnige inspiratie

Vergezichten over zee, land en velden vol kleuren, die elk uur anders lijken te zijn… het kan geen toeval zijn dat Waddenland veel kunstenaars rijk is. Zin in een rondje kunstzinnige verbeelding? Stap op de fiets of in de auto voor een inspirerende tocht langs beeldend werk op straat en in musea, ateliers en galeries. Creatief dorp Eenrum Een inspirerend begin van deze tocht vormt het karaktervolle dorp Eenrum. Met al zijn ambachten is Eenrum sowieso een bezoek waard, loop in ieder geval binnen bij Galerie Het Raadhuis. Deze galerie exposeert beeldend werk waarin het landschap en het boerenleven centraal staan. Op de borg Middenin de landerijen stuit je nabij Leens op

Door Cecile Bol

Landgoed Verhildersum. Met de oude borg omringd door bijgebouwen en een tuin vol imposante bronzen beelden van kunstenaar Eddy Roos, stap je het verhaal de Groninger adel binnen. Het koetshuis en de schuur van boerderij Welgelegen zijn het decor voor diverse exposities. Vlakbij de dijk Bekijk de spannende combinaties van nieuw en bekend talent in Galerie Gewaagd gevestigd in de voormalige zaaddrogerij in Hornhuizen. Plaatsgenoot Annemarie Mayers maakt keramiek met klei en kleur. De koeienstal van haar monumentale boerderij is tot een magische huisgalerie omgetoverd. Op steenworp afstand ligt de imposante Waddenzeedijk; voor een fantastisch uitzicht over het Wad! Verbeelding Het voormalig stationsgebouw van Ulrum, waar sinds 2018 Museum De Eenhoorn is gevestigd, vormt een bijzonder decor voor het surrealistische werk van kunstenaar Johfra. Het Visserijmuseum in Zoutkamp heeft wisselende exposities die steeds een relatie hebben de zee en visserij. Op straat twee openbare werken van Gosse Dam; de ‘Garnalenpelster’ tussen het Dorpsplein en de Havenstraat en de ‘Nettenboeter’ aan de Reitdiepskade. Beide verbeelden het visserijverleden van Zoutkamp.

Johfra (1919-1998) Detail uit ‘Het geheime vertrek’, Olieverf op paneel, 49x99.5 cm

56

addenlandMagazine 2019

57


Reitdiepdal

Tiggeln is Gronings voor stenen

Tijdens dit deel van je tocht is het

bakken; in 1880 waren er maar liefst 61

Reitdiep je leidraad door het landschap.

steenbakkerijen in Groningen!

Kunst en exposities in Waddenland

Deze waterweg verbindt de stad Groningen met Zoutkamp en is een grote

Wierdenwerk

inspiratiebron voor kunstenaars. Zo trok

Ook in Warffum valt veel kunst te

kunstkring De Ploeg het Reitdiepdal

‘verkennen’, zowel op straat als in

in om het landschap vast te leggen

het botanische atelier van tekenaar

op doek. In museum Wierdenland in

Trudy Beekman. Een bezoek aan

Ezinge wordt regelmatig beeldend werk

Openluchtmuseum Het Hoogeland,

geëxposeerd dat thematisch verbonden

gesitueerd bovenop de wierde, is

is aan het landschap. Ook in de kerk van

onontbeerlijk als je meer wilt weten over

Klein Wetsinge is vaak werk te zien van

de eeuwenlange bewoningsgeschiedenis

regionale kunstenaars.

van de regio.

Op straat

Kunst op de dijk

de kunstenaar

Vervolg je weg in noordelijke richting.

Eindig je tocht bovenop de dijk achter

in jou los?

Voor de oude pastorie in Groot Wetsinge

Pieterburen. Aan het eind van de

staat het houten beeld ‘Mij Dorst’ van

Allard Kwastweg staat hier de ‘IJzeren

Gert Sennema; het eerste resultaat van de

Wadloper’ van Harm Blanken. De

tweejaarlijkse ‘Kunstvloed’- manifestatie.

wadloper staat tot zijn middel in de

Aan de Bellingeweer in Winsum staat

Waddenzee en kijkt in weer en wind

‘De vogelvanger‘ van Jon Gardella. Even

uit over het water. Maakt de krachtige

verderop, op het dorpsplein, vind je

zeewind ook de kunstenaar in jou los?

Maakt de krachtige zeewind ook

‘Tiggeljongen’ van Jozephine Wortelboer. ‘Portret Edzard Jacob Tjarda van Starkenborgh’ - Martinus van Grevenbroeck

Geïnspireerd door het landschap

Galeries

Exposities

Van 18 mei t/m 25 augustus 2019 exposeert Galerie Het

In het Koetshuis op Landgoed Verhildersum is in 2019

Het Waddenland is een inspiratiebron voor beeldend

Schelpen, stokjes, veertjes, kastanjes, bloemknopjes…

Raadhuis in Eenrum landschappelijke schilderijen ter

de expositie ‘De terugkeer van Edzard Jacob Tjarda van

kunstenaars. Zo trok kunstkring De Ploeg het Reitdiepdal

dingen die kinderen in hun zak stoppen. Die teken ik

ere van de nieuwe gemeente Het Hogeland. In Galerie

Starkenborgh’ te zien. Centraal staat het pas aangekochte

in om het landschap vast te leggen. Ook hedendaagse

en daar geef ik ook les in. De filosofie erachter is dat

Gewaagd nabij Hornhuizen staat spanning tussen

en gerestaureerde portret van deze voormalige heer

kunstenaars vinden hier hun inspiratie. Trudy Beekman

je hierdoor meer begaan bent met je omgeving. Het is

uitingsvormen centraal.

van de borg. Museum De Eenhoorn in Ulrum exposeert

bijvoorbeeld, die in haar atelier in Warffum tekeningen

dichtbij en herkenbaar.” Het atelier en de bijbehorende

www.galeriehetraadhuis.nl, www.galeriegewaagd.nl

permanent werk van Johfra. In het Visserijmuseum

maakt. “Ik ben al sinds 1980 met ‘vindsels’ bezig, een

bibliotheek, tuin en winkel zijn van april t/m september

zelfbedacht woord voor dingen die je vindt in de natuur.

van donderdag t/m zondag ’s middags geopend.

Zoutkamp, Openluchtmuseum Het Hoogeland in Ateliers

Warffum, Museum Wierdenland in Ezinge en de kerk van

De ateliers van Trudy Beekman in Warffum en

Klein Wetsinge zijn regelmatig wisselende exposities.

Annemarie Mayers in Hornhuizen zijn regelmatig

www.verhildersum.nl, www.visserijmuseum.com,

geopend voor publiek.

www.wierdenland.nl, www.museumdeeenhoorn.nl,

www.trudybeekman.nl, www.annemariemayers.nl

www.kerkkleinwetsinge.nl, www.hethoogeland.com

Meer, Wolken, Felder und Wind als künstlerische Inspiration Bei einer solch inspirierenden Landschaft ist es kein Zufall, dass das Wattland viele Künstler hervorgebracht hat. Lust auf eine Runde künstlerische Bildung? Dann fahren Sie von Eenrum entlang markanter Gebäude zum Hafen von Zoutkamp. Folgen Sie dem Reitdiep nach Klein Wetsinge und begeben Sie sich danach über Winsum nach Warffum. Unterwegs finden Sie Kunstwerke auf der Straße und in Museen, in Ateliers und Galerien. Beenden Sie Ihre Tour oben auf dem Deich bei Pieterburen. Weckt die steife Meeresbrise auch den Künstler in Ihnen?

58

addenlandMagazine 2019

Sea, clouds, fields and wind as artistic inspiration

In such an inspirational environment, it comes as no surprise that many artists are established in the Wadden area. If you feel like taking in some artistic imagination, go from Eenrum towards Zoutkamp harbour to see some striking buildings underway. Follow the Reitdiep to Klein Wetsinge, and then go via Winsum to Warffum. You will see plenty of visual works of art in the streets and museums, studios and galleries before you finish the tour on top of the dyke at Pieterburen. Does the powerful sea breeze unleash the artist in you?

59


Hemels slapen in Waddenland

Hotels, B&B’s, Jachthavens, Campings en Groepsaccommodaties

B&B Op de Bult

Landal Natuurpark Suyderoogh

Van Ewsumweg 11 9955 VL Rasquert 06-13598462 www.benbopdebult.nl

De Rug 3 9976 VT Lauwersoog 0519-349267 www.suyderoogh.nl

Camping Beleef Lauwersoog

B&B / Groepsaccommodatie De Energiek

Strandweg 5 9976 VS Lauwersoog 0519-349133 www.lauwersoog.nl

Waddenland biedt te veel om in één dag te beleven. Neem daarom een van de vele en bijzondere overnachtingsadressen in de regio als vertrekpunt voor een inspirerend verblijf. Overnachten kan op heel veel mooie plekken en op diverse wijzen; van slechts een tentdoek tussen jou en de sterren tot super-de-luxe. Waar leg jij je hoofd te rusten na een dag vol indrukken? Romantiek of familieweekend

bij het water en bezienswaardigheden of pal aan het

Even een weekendje weg met je geliefde? Laat je dan

fiets- of wandelknooppunten netwerk. Vaak kun je ter

lekker verwennen met een fijn arrangement in een

plekke een bootje of fiets huren. Ben je juist op zoek naar

sfeervol hotel. Misschien wel net zo romantisch zijn

rust en bezinning? Geniet dan van een goede nachtrust

de B&B’s, gevestigd in oude pastorieën, monumentale

midden in de groene natuur of zelfs in een muisstil

boerderijen of in karakteristieke huizen bovenop de

‘klooster’.

wierde. Of houd het simpel en zet je tent of camper neer

Vakantieboerderij Huizingheem

Schapeweg 21 9982 BA Uithuizen 0595-415472/06-10080244 www.lentemaheerd.nl

Chalet Lauwersmeerplezier BV

B&B De Juckemaheerd

Kustweg 30 9976 VP Lauwersoog 06-30083494 www.lauwersmeerplezier. lauwersmeergebied.nl

In een appartement met eigen kitchenette kun je zelf een

ook veel groepsaccommodaties, van slaapvertrekken

smakelijke maaltijd op tafel toveren. Voor je laten koken

in de voormalige stallen van de boerderij tot warm

kan natuurlijk net zo goed. In Waddenland vind je diverse

ingerichte herbergen.

accommodaties, van luxe tot camping, met een eigen

B&B Batenborg

restaurant. Handig als je graag een glaasje wilt drinken.

Schouwerzijlsterweg 13 9951 TG Winsum 06-24757460 www.bedandbreakfastbatenborg.nl

zeker verrast staan van de royale ontbijttafels.

tochten over het land? Veel accommodaties liggen dicht Kriechen Sie gemütlich unter die Decke Auch was die Unterkünfte betrifft, hat das Wattland für jeden etwas zu bieten, von schlichter Einfachheit bis zu Super-de-Luxe. Wählen Sie ein romantisches Plätzchen mit dem oder der Liebsten oder eine Gruppenunterkunft für die ganze Familie. Viele Unterkünfte liegen ganz nah am Wasser, an Sehenswürdigkeiten oder dem Rad- und Wanderknotenpunktenetz. In Ferienwohnungen mit eigener Küche können Sie selbst kochen. Oder lassen Sie sich lieber bedienen? Einige Hotels und Campingplätze verfügen über ihr eigenes Restaurant. Danach können Sie gut schlafen und den Morgen mit einem königlichen Frühstück beginnen.

60

Turn in The Wadden area has plenty of options for overnight accommodation, from sober simplicity to super-de-luxe. Opt for a romantic venue with your loved one, or a group accommodation for the entire family. Many accommodations are located beside the water, near places of interest or the cycling or hiking junction network. Cook your own meal in an apartment kitchenette, or enjoy a meal in a hotel or campsite restaurant. After a good night’s sleep, start the day with a generous breakfast.

B&B Lentemaheerd

Hoendiep Westzijde 66 9801 TB Zuidhorn 06-50244339 www.groningenbuiten.nl

hele familie? Naast familievriendelijke campings zijn er

Kom je voor een actieve tijd, vol watersport of mooie

Havenstraat 3 9964 AN Wehe-den Hoorn 0595-401943 www.wilgenheerd.nl

B&B Groningen Buiten

Een hapje gaat er wel in

Lang uitslapen of vroeg uit de veren? In de ochtend zal je

B&B / Kampeerterrein Landgoed Wilgenheerd

Trekweg 1 9964 TA Wehe-den Hoorn 0595-439880 www.waddenfun.nl

op het Waddenlandse gras. Gaan de kinderen mee? De

Van bruisende tijd tot bezinning

Mernaweg 79 9964 AR Wehe-den Hoorn 0595-571239 www.de-energiek.nl

Zoutkamperweg 6 9972 TC Niekerk 0595-402050 www.juckemaheerd.nl

B&B ‘d Olle Pastorie Hoofdstraat 28 9975 VS Vierhuizen 06-33585864 www.ollepastorie.nl

B&B Noorderloft Ommelanderweg 6 9978 TC Hornhuizen 0595-481080 www.noorderloft.com

Herberg Het Klooster Damsterweg 8 9977 RH Kloosterburen 0595-481159 www.herberghetklooster.nl

Logies en ontbijt Dahliastraat 39 9951 GE Winsum 0595-442093

Hotel De Oude Smidse

Hotel Waddenweelde

Dirk Wierengastraat 36 9969 PD Westernieland 0595-528620 www.hotel-deoudesmidse.nl

Hoofdstraat 84 9968 AG Pieterburen 0595-528558 www.waddenweelde.nl

B&B Pronkkamer Finisterre

Camping / Hotel Marenland Recreatie

Dorpsstraat 4 9957 ND Saaxumhuizen 0595-425231 www.finisterre.nl

Winsumerdiep 6 9951 CG Winsum 0595-442750 www.marenland.nl

t Ol Gat

Camping / Groepsaccommodatie Robersum Recreatie

Stationsstraat 14 9974 SK Zoutkamp 0595-401926/06-20969370 www.kanocamping.nl

B&B / Groepsaccommodatie Waddenhoes Hoofdstraat 102 9968 AH Pieterburen 06-25238304 www.waddenhoes.nl

Camping Boet’n Toen Hoofdstraat 68 9968 AG Pieterburen 06-570 226 90 www.campingboetntoen.nl

Groepsaccommodatie De Waddenhoeve Middendijk 2 9988 TC Noordpolderzijl 06-29377763 www.waddenhoeve.com

B&B Klein Garnwerd Klein Garnwerd 9 9951 TR Winsum 06-46317067 www.kleingarnwerd.nl

Camping De Breede

Panserweg 5 9975 VZ Vierhuizen 0595-402613 www.robersum.nl

Camping Roodehaan Roodehaansterweg 9 9963 TC Warfhuizen 0595-571598 www.roodehaan.com

Herberg De oude Mosterdfabriek H.van Cappenberghweg 34 9977 RW Molenrij 06-53542292 www.deoudemosterdfabriek.nl

Jachthaven Hunzegat Strandweg 17 9974 SM Zoutkamp 0595-402875 www.hunzegat.nl

Jachthaven Noordergat Noordergat 1 9976 VR Lauwersoog 050-5010176 www.noordergat.nl

Breede 4 9989 TA Warffum 0595-424642 www.campingdebreede.nl

voor meer accomodaties zie www.waddenland.groningen.nl addenlandMagazine 2019

61


Dynamisch land aan de rand van de Waddenzee Door Ineke Noordhoff

in zijn tijd een mouw te passen aan het

waterstof en windenergie weer gaan leiden.

kenterend sentiment in de samenleving. Nu

Het Groninger kustland voelt zo rijk door de

loopt er een wandelpad over de ‘Sijpkens’-

gelaagde historie. De dijken die waken en

kwelder met een bankje waar je kunt

slapen, de doorbraakgaten en boerderijen

genieten van de Waddenzee, de eilanden

uit verschillende periodes. Elke tijd kun je

aan de horizon en ook de rijshouten dammen

terughalen – als je goed kijkt.

op de kwelder waarmee onze voorouders ooit hoopten hun land te laten groeien in

We leven in een spannende periode;

zee. Nu zitten er vogels op de paaltjes; zij

energietransitie, klimaatveranderingen en

kijken naar mij. Wat zien zij?

de digitale revolutie. Het klinkt ingrijpend, maar misschien is het niet veel anders

Het landschap beweegt met de getijden

dan eerder en kom ik steeds dichter bij

van het leven mee. Elke generatie laat

mijn overgrootvader: gretig op zoek naar

merktekens achter in zijn woonomgeving

innovatieve mensen die modernisering van

– herinneringen aan een andere tijd en

het leven mogelijk maken. Bewonderend

de toenmalige blik op het bestaan. Ooit

en verlangend naar vooruitgang en

lag de kust veel verder landinwaarts.

ontwikkeling. Tegelijkertijd hang ik de

De mens zocht de rand op en bouwde

emmers overboord om het schip een

wierden, verhogingen om bij springvloed

beetje af te remmen. De mens mag wel

toch droge voeten te houden. Nu zijn het

wat bescheidener zijn als het gaat over de

cultuurhistorische parels met middeleeuwse

impact van ons bestaan op de aarde. We

kerken die toeristen trekken. Het veen in

kunnen alles moderniseren en Nederland

het binnenland werd ontwaterd zodat het

opnieuw op de kaart zetten, maar ik vind

ontgonnen kon worden en verkocht. In de

de wereld veel boeiender en rijker als ook

toen gebouwde dorpen streken later de

de herinneringen aan onze voorgangers

mensen neer die aardgas kwamen winnen.

tastbaar blijven.

De mens mag wel wat bescheidener zijn als het gaat over de impact van ons bestaan op de aarde.

En wie weet tot wat voor veranderingen

Mijn overgrootvader zag hoe kwelders opslibden en boeren zich inspanden om daar vruchtbare akkers van te maken. Hij was vol

Ineke Noordhoff Is journalist en publiceerde in 2018 Schaduwkust, Vier generaties hertekenen de rand van de Waddenzee (AtlasContact, 2019 derde druk).

bewondering over die ondernemende mensen met vernieuwingszin

Met het boek Schaduwkust brengt Ineke Noordhoff de dynamiek van het

en lef. Loop zelf de Groninger zeedijk op en wat zie je?

veranderende Waddenkustland tot leven door in de huid van een boerenfamilie te kruipen. Door de verwikkelingen met hun buren, de groei en neergang van winkels

De Waddenzee natuurlijk. Maar met welke ogen kijk je?

in het dorp, via berichten in de krant, bevolkingsstatistieken, bouwaanvragen, foto’s en herinneringen kon ze letterlijk voelen waarom de ene generatie boeren

k zie het Werelderfgoed Waddenzee, de grootste

‘verstandig’ en ‘ondernemend’ werd beschouwd. Elke

vooropliep en de volgende generatie de ‘vooruitgang’ van zijn tijd ervoer als

wildernis van Nederland. Een getijdengebied waar eb en

generatie hertekende de leefomgeving op zijn eigen

‘inleveren’ – en probeerde ontwikkelingen tegen te houden.

vloed de dienst uitmaken en de mens met zijn handen

manier.

zoveel mogelijk vanaf blijft. We hebben de vogels en vissen al zo ver teruggedrongen uit ons leven; hier krijgen

In Schaduwkust schets ik aan de hand van vier generaties

ze de ruimte. Ik beschouw dit stukje Nederland, dat land

van de familie Sijpkens in de Westpolder hoe het bestaan

noch zee is, als een plaats van menselijke bescheidenheid.

verandert. Dominant in hun bestaan is mijn geliefde Waddenzee. De ‘eerste’ generatie Sijpkens weet zijn bezit

Eeuwenlang leefden er boeren, arbeiders, schoolmeesters,

uit te breiden en een stuk land in te polderen, de ‘tweede’

winkeliers, werksters, ouderen en kinderen in de

vecht met het rijk over het recht om land aan te winnen,

kuststreek. In hun tijd deden ze wat toen als ‘deugdzaam’

de ‘derde’ generatie verliest die strijd en de ‘vierde’ weet

62

Schaduwkust (Schattenküste) Ineke Noordhoff ist Journalistin und veröffentlichte 2018 ihr Buch „Schaduwkust“. Vier Generationen gestalten den Rand des Wattenmeeres. Mit dem Buch Schaduwkust erweckt Ineke Noordhoff die Dynamik des wechselhaften Wattküstenlandes zum Leben, indem Sie in die Haut einer Bauernfamilie schlüpft. Durch die wechselhaften Beziehungen zu ihren Nachbarn, den Aufstieg und Niedergang von Geschäften im Dorf, mittels Zeitungsberichten, Bevölkerungsstatistiken, Bauanträgen, Fotos und Erinnerungen konnte sie selbst nachfühlen, weshalb die eine Generation Bauern eine Vorreiterrolle spielte und die nächste Generation den „Fortschritt“ ihrer Zeit als „Verlust“ empfand - und versuchte die Entwicklungen aufzuhalten.

addenlandMagazine 2019

Schaduwkust (Shadow coast)

Ineke Noordhoff is a journalist who in 2018 published Schaduwkust, Vier generaties hertekenen de rand van de Waddenzee (Shadow coast, four generations redraw the edge of the Wadden Sea). In this book, Ineke Noordhoff brings the dynamics of the changing Wadden coast to life by putting herself in the shoes of a farming family. Using intrigues with their neighbours, the rise and decline of shops in the village, newspaper reports, population statistics, planning applications, photos and memories, she was able to literally feel why one generation of farmers was ahead and the next considered the ‘progress’ of their time to be ‘giving something up’ – and tried to halt development.

63


EEN PRACHTIG INGERICHT HUIS MET STIJLVOLLE TUINEN

Een bezoek waard! E r v ar

Restaurants en culinaire adressen

e n b e l e e f h e t h e l e j ar d o o r h e e r lijk e t e n e n d r in k e n , terwijl u uitkijkt op de prachtige oude borg.

• Onder de loep, verborgen schatten in de Menkemaborg • • Smakelijk historisch, over eten en drinken in de 18de eeuw •

M e n k e m a w e g 4 | 9 9 8 1 C V U it h u iz e n | 0 5 9 5 4 3 1 8 5 8 www.schathoes-menkemaborg.nl

Beleef het platteland van Groningen op de Lentemaheerd

Ruim ingericht campingterrein • Royaal ingerichte B&B kamers Ook geschikt voor familie- en groepsuitjes Rolstoelvriendelijk • Hippe caravan • Pipowagen • Rustpunt

• Leuke (junior)audiotour: Ga mee terug in de 18de eeuw •

Menkemaweg 2, 9981 CV Uithuizen www.menkemaborg.nl

Camping de Breede

met zwembad!

• • • • •

Centraal gelegen, ruime kampeerplaatsen. Geen douchemunten, gratis WiFi op élke plek! Naast een bos en vrij toegang tot het zwembad. 2e prijs “Er op uit in eigen land” verkiezing! Vanaf 16,- all-in. Hond gratis.

Breede 4a 9989TA, Warffum 0595-424642 / 06-27224600 info@campingdebreede.nl / www.campingdebreede.nl

Uithuizermeeden www.lentemaheerd.nl - tel. 0595 415472

De Boeter

De Oude Smidse

ZK 86

Kerk Klein Wetsinge

De Jongens uit de Buurt

Het Booze Wijf

De Oude Sluis

Restaurant De oude Mosterdfabriek

Reitdiepskade 2 9974 PJ Zoutkamp 0595-438992 www.deboeter.nl

Winsumerdiep 6 9951 CG Winsum 0595-442 750 www.marenland.nl

Grand Café “Het Spijslokaal”

Kaasboerderij Kleikracht Schilligeham 3 9951 TN Winsum 0595-438949 www.kleikracht.nl Van 1 april t/m 31 oktober dinsdag tot en met zaterdag geopend van 10:00 tot 17:00 uur, op zondag van 13:00 tot 17:00 uur.

Tijdens en na reguliere openingstijden mogelijkheid tot ontvangst van groepen voor maaltijden, borrels, vergaderingen etc. (Op reservering)

Vliedorpsterweg 8 9973 TA Houwerzijl www.genietlokaal.nl

https://www.hethoogeland.com/plan-uw-bezoek/horeca/ http://grand-cafe-het-spijslokaal.business.site/

Bakkerij Peters

Oosterkerkpad 3, Warffum 0595252160, 0612328593 spijslokaal@ziggo.nl

Bij Bistro Refter eet je goede en eerlijke producten

CAMP ZUIDERHORN Kleine camping Hutten&huisje Fluisterboot- & kanoverhuur Welkom op onze gastvrije, landelijk gelegen kleine camping. Net buiten Warffum, aan het water, naast visvijver en bos. Sfeervol kamperen op riante plaatsen, logeren in unieke hutten

bistrorefter.nl Openingstijden: dinsdag tot en met zaterdag vanaf 18.00 uur. (N.B. van mei tot september vanaf 12.00 voor lunch en borrel of koffie)

64

Regnerus Preadiniusstraat 3 9951 CA Winsum 0595 202 023 info@bistrorefter.nl

of het strandhuisje. Gezellige groepsruimte met keuken, speeltuin, klimbaan, veel speelgoed, huttenbouw, bootverhuur,

Valge 18 9965 PG Leens 0595-571460 www.bakkerijpeters.nl

Garnwerd aan Zee

Hunzeweg 38a 9893 PD Garnwerd 0594-628130 www.garnwerdaanzee.nl

De Voormalige Noorman Haven 50 9976 VN Lauwersoog 0519-349133 www.lauwersoog.nl

vuurplaats, wifi, zelfschenkerij en culturele activiteiten.

www.campzuiderhorn.nl welkom@campzuiderhorn.nl Onderdendamsterweg 2 9989 TG Warffum T 06 16378611

Strandweg 5 9976 VS Lauwersoog 0519-349133 www.lauwersoog.nl

Grand Café Het Spijslokaal

Oosterkerkpad 3 9989 AH, Warffum www.hethoogeland.com/horeca

GenietLokaal

Van 1 november t/m 31 maart geopend op zaterdag van 10:00 tot 17:00 uur en op zondag van 10:00 tot 17:00 uur.

Dirk Wierengastraat 36 9969 PD Westernieland 0595-528620 www.hotel-deoudesmidse.nl

Elize Catharinaheerd

Hoofdstraat 103 9968 AC Pieterburen www.elizecatharinaheerdblog. wordpress.com

De Theefabriek

Hoofdstraat 15-25 9973 PD Houwerzijl 0595-572053 www.theefabriek.nl

Restaurette Schierzicht Haven 8 9976 VN Lauwersoog 0519-349200 www.schierzicht.nl

Visser Vis

Haven 22 9976 VN Lauwersoog 0519-349101 www.visser-vis.nl

Reitdiepskade 1a 9974 PJ Zoutkamp 0595-402742 www.restaurantzk86.nl

Hunsingokade 3 9974 SP Zoutkamp 0595-401870 www.deoudesluis.eu

Palingrokerij Gaele Postma

Reitdiepskade 16 9974 PJ Zoutkamp 0595-402177 www.palingrokerijpostma.nl

Valgeweg 12 Klein Wetsinge 06-54685405 www.kerkkleinwetsinge.nl

H.van Cappenberghweg 34 9977 RW Molenrij 06-53542292 www.deoudemosterdfabriek.nl

Waddengenot

Hoofdstraat 93 9968 AG Pieterburen 0595-528558 www.waddengenot.nl

Sterkenburg Vis

Bij Hammingh

t Ailand

Bistro Refter

De Hoornstertil

Abrahams Mosterdmakerij en Restaurant

Haven 9-10 9976 VN Lauwersoog 0519-349060 www.vishandelsterkenburg.nl

Haven 49a 9976 VN Lauwersoog 0519-349033 www.ailand.nl

Mernaweg 60 9964 AV Wehe-Den Hoorn 0595-572638 www.hoornstertil.nl

Theeschenkerij Domies Toen

Hunzeweg 32 9893 PC Garnwerd 0594–621275 www.cafehammingh.nl

Regnerus Praediniusstraat 3 9951 CA Winsum 0595-202023 www.bistrorefter.nl

Molenstraat 5 9967 SL Eenrum 0595-491600 www.abrahamsmosterdmakerij.nl

Hoofdstraat 76 9968 AG Pieterburen www.domiestoen.nl

voor meer restaurants en culinaire adressen zie www.waddenland.groningen.nl addenlandMagazine 2019

65


Wat te zien, doen, beleven in Waddenland

VISHANDEL STERKENBURG LAUWERSOOG Vaarseizoen april t/m oktober

MET PRACHTIG UITZICHT OVER LAUWERSMEER EN WADDENZEE

MUSEA

Visserijmuseum Zoutkamp

GEBAKKEN VIS

Snuif de geur van vis, teer, hout en diesel op in Visserijmuseum Zoutkamp en leer meer over de geschiedenis van de Zoutkamper visserij. Het museum aan de binnenhaven van de historische vissersplaats Zoutkamp is gevestigd in de voormalige, monumentale ‘betonningsloods’ van Rijkswaterstaat. Op de binnenplaats van het museum staat een origineel herbouwd Zoutkamper vissershuisje. Er worden vaartochten georganiseerd over het Reitdiep en het Lauwersmeer.

DAGELIJKS AANVOER VAN VERSE VIS DIV.SOORTEN GEROOKTE VIS UIT EIGEN ROKERIJ

Reitdiepskade 11 | 0595-401957 | www.visserijmuseum.com

WADVISTOCHTEN

VISWERKPLAATS

Wierdenland Museum

Maak kennis met het wierdenlandschap en zijn lange bewoningsgeschiedenis in Museum Wierdenland in Ezinge. Dit wierdendorp ligt te midden van het oudste cultuurlandschap van Nederland: Nationaal Landschap Middag-Humsterland. Hier leefden vanaf de vroege IJzertijd mensen op wierden, kunstmatig opgeworpen woonheuvels. De wierde van Ezinge is wereldberoemd door de opgravingen van Albert van Giffen tussen 1923 en 1934. Het museum organiseert regelmatig activiteiten voor kinderen.

KINDERSPEELHOEK SOUVENIRS

Van Sinderenweg 10 | 0594-621524 | www.wierdenland.nl

RESTAURANT

Openluchtmuseum Het Hoogeland Warffum

RESTAURANT VISWERKPLAATS WADVISTOCHTEN

PLATE SERVICE * VERSE VIS * GEBAKKEN VIS * GARNALEN * SNACKS&IJS

HAVEN 9-10 * LAUWERSOOG * 0519-349060

Haven 49 | 9976 VN Lauwersoog | 0519 349 003 | ailand.nl

tit H na 9 9 3 0 5 9 w w

d e ls k 4 A R D 6 6 3 4 w .d e k

ad

In dit museum óp de wierde van Warffum, ontdek je het platteland van ruim honderd jaar geleden. Kijk rond in twintig historische gebouwen en ervaar hoe de mensen vroeger woonden en werkten. Woonkamers, slaapkamers en werkplaatsen zijn met oog voor detail ingericht. Het lijkt alsof de bewoners slechts even weg zijn. De lagere school, een kleine molen, een slagerij en een dorpscafé: het verleden komt hier tot leven.

Schoolstraat 4 Warffum | 0595-422233 | www.hethoogeland.nl

Museum de Eenhoorn

sr sta rant n r

n

Museum de Eenhoorn is gevestigd in het voormalig treinstation van Ulrum, een rijksmonument. In het museum is een permanente tentoonstelling van werken van Johfra te zien, schilder en tekenaar in het genre fantastisch realisme. Maak in de stationshal en voormalige wachtruimtes kennis met zijn fantasiewereld. Naast werk van Johfra zijn werken te zien van tijd- en stijlgenoten.

Spoorstraat 28 Ulrum | 0595-438878 | 06-13230512 | www.museumdeeenhoorn.nl

e O o st 2 e lfz ijl 0 5 3 le in e z e e m e e r m in d e lfz ijl.n l

HISTORISCH ERFGOED Borg Verhildersum Leens

Cultuur en natuur gaan harmonisch samen op landgoed Verhildersum. Borgbewoners, boeren en arbeiders: Verhildersum toont het wonen en werken op het Groninger platteland in de 19de eeuw, maar dan in een hedendaags jasje. Bekijk de borg, het arbeidershuisje en de boerderij en ervaar hoe de bewoners leefden. In de borgtuin staan bronzen beelden van beeldhouwer Eddy Roos. Wandel door de oprijlaan, singels en landerijen met oude gewassen, fruit- en veerassen.

info@ tou rdewadden.nl 06 21 21 7 4 40

Wierde 40 Leens | 0595-571430 | www.verhildersum.nl

NATUUR & EDUCATIE Bezoekerscentrum Waddenkust

Vis eten kun je overal. Maar voor Heerlijke gebakken en verse vis kunt u terecht in ons gezellig restaurant Visser Vis. Met een prachtig uitzicht op de visserijhaven en de Waddenzee.

h r st t cht aang g

66

Dit is een van de informatiecentra van het Groninger Landschap langs de kust van Groningen. De inrichting van Waddenkust is gericht op beleven en doen. Thema’s zijn de verschillende biotopen aan de Waddenkust en het belang van de Waddenzee als tankstation tijdens de vogeltrek. Er is een “natte ruimte” waar kinderen proefjes kunnen doen en planten en dieren onder de microscoop kunnen bekijken. In de filmzaal draait een informatieve film over de Noordkust. Vanaf Buitenplaats Noordkust loopt een wandel- en fietspad naar de waddendijk.

t

Hoofdstraat 83 Pieterburen | 0595-528522 | www.groningerlandschap.nl

Tevens is er elke zaterdag van april tot en met september een duurzame verse vis markt, geopend van 10 tot 13 uur, De Groene Vis. Visser Vis Haven 22, Lauwersoog 0519 34 91 01

sg r cht n nh tn rg

t

a t a s as s t ss nst n nt r stisch r t angs r n ng r a n

ana gn gr tst aang

v an

h g

stran

an

n a

r st

n

nh t n

G e o p e n d v an w o e n s d ga t / m z o n d ga 1 1 .0 0 t o t 1 9 .0 0 u u r ( ‘s w in s t e r s t o t 1 8 .0 0 u u r )

Activiteitencentrum Lauwersnest

Het verkennen van Nationaal Park Lauwersmeer begint bij activiteitencentrum Lauwersnest. Hier leer je alles over dit vogelparadijs op vroegere zeebodem. Vooral voor kinderen is een hoop te doen en beleven: volg een ‘spoedcursus boswachter’, timmer een nestkastje, doe mee met braakballen pluizen, bouw je eigen hut in het huttenbouwbos of loop het natuurpad. Voor de allerkleinsten is er het kabouterpad. In het informatiecentrum vind je foldermateriaal en naslagwerken over flora en fauna in het gebied.

De Rug 1 Lauwersoog | 0519-345145 | www.staatsbosbeheer.nl addenlandMagazine 2019

67


Remmo Georgius

KERAMIEK & SCHILDERIJEN

KUNSTHANDEL / GALERIE

www.wilvandonselaar.nl

EXPOSITIE PETER KLASHORST

keramiekstalletje aan huis elke dag open

u bent ook welkom in het atelier Graag even bellen, dan weet u zeker dat ik thuis ben

Hogeweg 5 9977 PE Kruisweg (Kloosterburen) Tel. 0595 481854

Amsterdamse stadsgezichten Hollandse dames “Gouden eeuw” serie

E en galerie die de spanning z oekt tu ssen twee ku nstenaars in é é n ex positie.

Afrikaanse vrouwen Aziatische ananas serie

D e ou de z aaddrogerij met au thentieke weegb ru g, is een gewaagde amb iance, op een gewaagde plek, nab ij de W addendij k op het G roninger H ogeland.

G A L E R I E

K O F F I E SC H E N K E R I J

DoeZoo

De natuur saai? In DoeZoo Insektenwereld zeker niet! Hier mag je niet alleen kijken naar de dieren, bloemen, planten, maar ze ook horen, voelen, ruiken en soms zelfs proeven. In de vaste schoolvakanties zijn er rondleidingen tijdens welke je soms dieren ook mag aanraken zoals vogelspin Hector of de slang Py. En er is een minitheatervoorstelling met een levend stinkdier. Op de knutselzolder kunnen kinderen gratis deelnemen aan een activiteit of zich laten schminken.

Wierde 17 Leens | 0595-572659 | www.doezoo.nl

Zeehondencentrum Pieterburen

Zeehondencentrum Pieterburen vangt gewonde, verweesde en zieke zeehonden op en verzorgt ze tot het moment dat ze weer terug naar zee kunnen. In het bezoekerscentrum leer je alles over zeehond en zijn natuurlijke leefomgeving De Waddenzee. In de nieuwe Waddenspeelplaats op het terrein ontdek je de Waddenzee in het klein. Er zijn exclusieve rondleidingen achter de schermen, er is een bottenshow en er zijn wisselende exposities. Ook kun je mee zeehonden vrijlaten op het Wad of boek een Zeehondensafari.

Hoofdstraat 94a | 0595-526526 | www.zeehondencentrum.nl

LEUK & LEKKER Abrahams Mosterdmakerij en Restaurant

Bij Abrahams Mosterdmakerij wordt nog altijd op ambachtelijke wijze grove Groninger mosterd gemaakt. De tijd lijkt hier tientallen jaren te hebben stilgestaan. Tijdens een rondleiding vertellen wij je alles over de productie van onze mosterd én komt je te weten waar Abraham de mosterd haalt. In het restaurant staat uiteraard de versgemaakte mosterdsoep bovenaan de menukaart.

K O F F I E SC H E N K E R I J

Molenstraat 5 Eenrum | 0595-491600 | www.abrahamsmosterdmakerij.nl

Info: T. 0595 481 281 - E. rjgeorgius@home.nl bezoek op afspraak - Hogeweg Kloosterburen

Landgoed Wilgenheerd Bed and Breakfast

Natuurcamping

D ij ksterweg 2 997 8 T B H ornhu iz en T elefoon 0595 - 487 07 1 www.galeriegewaagd.nl

De Theefabriek

Het paradijs voor de theeliefhebber vind je in de voormalige kerk van Houwerzijl. De Theefabriek is een unieke combinatie van Nederlands enige theemuseum, een sfeervolle theeschenkerij met wellicht de meest uitgebreide theekaart ter wereld en een geurige theewinkel. In het theemuseum word je meegenomen op een ontdekkingsreis door de boeiende wereld van de thee, van robuuste machines tot breekbaar porselein.

O pen: V rij dag t/ m z ondag 13.00 tot 17 .00 u u r en op afspraak

Hoofdstraat 15-25 Houwerzijl | 0595-572053 | www.theefabriek.nl

Graag heten wij u welkom op Landgoed Wilgenheerd, een heerlijke rustige en stille plek voor een korte of lange vakantie.

Sloepverhuur

Kaasboerderij Kleikracht

Kleikracht is een biologisch melkveebedrijf en kaasmakerij met een boerderijwinkel aan huis. In de winkel wordt kaas van eigen melk en andere biologische producten verkocht. De rauwmelkse kaas is zelfgemaakt en heeft een authentieke smaak. Er is keuze uit kaas van jong tot oud, maar ook diverse heerlijke kruidenkazen.

Het Landgoed wordt deels omzoomd door bosbeplanting van Staatsbosbeheer, maar aan de oost en westzijde kunt u genieten van een fraai en weids uitzicht over het Groninger land.

Schilligeham 3 Winsum | 0595-438949 | www.kleikracht.nl

GenietLokaal

GenietLokaal is een cateraar die gasten graag kennis laat maken met streek- en biologische producten van het land. Het contact met de producenten staat voorop. GenietLokaal koopt de ingrediënten zelf in bij de boer. De mogelijkheden voor catering zijn eindeloos. Op basis van wensen en behoeften komt pure smaak aan tafel!

Landgoed Wilgenheerd ligt aan de Hoornse Vaart. U kunt de mooie sloep van het Landgoed huren voor een vaarttocht door de schitterende Groninger Maren.

www.wilgenheerd.nl

Noord Bromo is uniek gelegen, aan de voet van de waddenzeedijk. Direct achter de dijk ligt het schitterende Groninger

06-52152046 | www.genietlokaal.nl

Havenstraat 3 9964 AN Wehe-den Hoorn T 06-10164615 / 06-54777397

Aan rand Wereld Erfgoed en bij Nationaal Park, Lauwersmeer. Stilte, Ruimte, Rust!

WaddenMax

In de zuivelruimte op dit bio-dynamische familiebedrijf wordt op ambachtelijke wijze yoghurt, kwark, room, boter en kaas gemaakt. De 80 melkkoeien mogen de hele zomer buiten lopen en eten hoofdzakelijk gras. Op stal krijgen ze er biologisch graan en grasbrok bij dat op het eigen bedrijf wordt verbouwd. In de ontvangstruimte zijn zuivel en vlees te koop.

www.waddenmax.nl

Welkom in de provincie Groningen.

Geniet van onze mooie provincie.

kweldergebied, onderdeel van het Werelderfgoed Waddenzee. Actief in de omgeving, samen met onze leden en klanten.

In de verte ziet u Schiermonnikoog!

Groningen, een provincie met vele gezichten op het gebied van recreatie. Leuk dat u onze provincie bezoekt. De Rabobanken in Groningen wensen u veel plezier. Kunnen wij u van dienst zijn? Kijk op Rabobank.nl.

www.noordb romo.nl Vakantiehuisje Noord Bromo, Westpolder 26, 9975 WJ Hornhuizen 06 10 16 46 15 / 06 54 77 73 97

68

Een aandeel in elkaar

Landgoud

Landgoud is een biologisch landbouwbedrijf, waar met zorg en aandacht diverse gewassen verbouwd worden, waaronder de witte aalbes, appels, bieslook, baktarwe en spelt. Een logisch gevolg van met name de fruitteelt is de productie van heerlijke appelsap, wijn en bessensap. Landgoud maakt onderdeel uit van het Pieterburen Speltproject.

www.landgoud.nl

Elize Catharineheerd

Naast het koffie- en winkelmuseum, is de Elize Catharinaheerd een gezellig café. Gastvrouw Alice heet iedereen van harte welkom. Het café is een van de oudste panden van Pieterburen, geschikt voor feesten en bijeenkomsten. De eclectische verzameling koffie- en winkelspullen is tot een klein museum verworden.

www.elizecatharinaheerdblog.wordpress.com addenlandMagazine 2019

69


HEER VAN LEENS EDZARD

Wijngaard Hof van ‘t Hogeland

Hof van ‘t Hogeland op de zuidhelling van de eeuwenoude wierde Groot Maarslag produceert sinds 2015 wijn van Groninger bodem. Wijnboer Elma Middel plaatste in 2013 tweeduizend wijnstokken van de druivenrassen Solaris en Johanniter. Ze werkt zonder bestrijdingsmiddelen en maakt gebruik van de mest van eigen paarden en kippen. Rondleiding en wijnproeverij op afspraak.

30 maart t/m 3 november 2019

Groot Maarslag 12 | Mensingeweer | 06-19248249

Landgoed Verhildersum Leens

Café Toby’s Voor jong & oud Ook voor feesten en partijen

Hoofdstraat W5a 9951 AA Winsum Tel. 0595 443 685

t eeCAFÉ J&A Voor lunch, plates, patat en snacks of gewoon een drankje.

Met zellig een ge het an a s terra water

Hoofdstraat W2b | Winsum | 0595 435 933

www.cafejena.nl

Ruime keuze, nergens voordeliger

10 stuks voor .....................€ 10,00

FRUITTUIN

Aardbeiplanten, rabarber, bessenstruiken, appel, peer, pruim, kers, walnoot, kweepeer, hazelnoot, tamme kastanje, amandel etc. Verkoop: maandag t/m donderdag van 13.00 tot 17.00 uur, Vrijdag en zaterdag van 9.00 tot 17.00 uur.

KWEKERIJ BRANDENBURG

Havenweg 10 - B

o - tel: 06-21463693

Adventurepark Waddenfun

Dit grootste indoorklimpark en outdoor-activiteitencentrum van Noord-Nederland is geschikt voor iedereen van 4 jaar en ouder. Je kunt er met 45 bruggen tot 8 meter hoogte klimmen en tot slot tokkelen over de weilanden. Maar er kan nog veel meer: van fotofietstochten en boogschieten tot Kolonisten van Waddenland en moorddiner.

Trekweg 1 Wehe Den Hoorn | 0595-439880 | www.waddenfun.nl

Kaarsenmakerij Wilhelmus

Deze ambachtelijke en historische kaarsenfabriek is gevestigd bij de haven in het pittoreske dorpje Eenrum. In de werkplaats proef en ruik je de sfeer van vroeger doordat er nog steeds kaarsen volgens de eeuwenoude methode worden geproduceerd. Maar ook de moderne toepassingen van het kaarsen maken zijn bij ons te zien. Zelf kaarsen maken? Bij ‘Wilhelmus’ kan het!

Hoofdstraat 14 Eenrum | 0595-491388 | www.kaarsenmakerijwilhelmus.nl

Bloemenboerderij /Maisdoolhof

Dit is dé plek om zelf bloemen te plukken en te dolen door een echt Maisdoolhof! Daarna kun je uitrusten in het Maïsbad. Ook kun je op het erf skelteren en op ligfietsen rijden en botsen op de botsfietsen. Op de Bloemenboerderij is voor jong en oud altijd wat te beleven. De boerderij beschikt over een terras en boerderijwinkel. Voor openingstijden kijk op de website.

Dikemaweg 10 Saaxumhuizen | 0595-423577 | www.bloemenboerderij.com

www.facebook.com/tobyswinsum

VASTE PLANTEN

ACTIEF & DOEN!

AUTOSCHADE H.J. FABER

Stichting Wadloopcentrum Pieterburen

De gidsen van Stichting Wadloopcentrum Pieterburen nemen al 60 jaar (!) mensen mee het Wad op. Van lichte en zware wadlooptochten tot zwerftochten, oversteken naar de eilanden en combinaties van vaar/wadlooptochten. Haven 20 Lauwersoog | 0595-528300 | www.wadlopen.com

Wadlopen Wie Waddenzee zegt, zegt Wadlopen. Dit is een van de meest populaire activiteiten om te ondernemen, eenmaal in Waddenland. Er zijn diverse mogelijkheden om het wad op te gaan.

Wadlopen Pieterburen

Wadlooptochten, educatieve tochten, oestertochten, tochten voor kinderen, maar ook oversteken naar Schiermonnikoog. Wadlopen Pieterburen biedt voor elk wat wils. Hoofdstraat 84 Pieterburen | 0595-528558 | www.wadlopen-pieterburen.nl

Dijkstra Wadlopen

 Autoberg

in 24-uurs s g: 0595-424500 ervice

Deze oudste wadlooporganisatie van Nederland biedt educatieve tochten en zwerftochten aan op het Wad. Ook een bezoek aan de Engelsmanplaat en oversteken naar Ameland of Schiermonnikoog zijn mogelijk. Hoofdstraat 118 Pieterburen | 0595-528345 | www.wadloop.nl

Tuk Tuk Lauwersoog

Huur een authentieke tuk tuk en ontdek het Lauwersmeer en omgeving in je eigen tempo. Na een korte oefenrit kun je op pad! Tuk Tuk Lauwersoog biedt verschillende arrangementen en routes.

Kustweg 18 Lauwersoog | 06-83332222 | www.tuktuklauwersoog.nl

40Mijl, Lauwersmeermars en Kennedymars

Drie unieke wandelevenementen in en om Nationaal Park Lauwersmeer. Tijdens de 40Mijl lopen wandelaars ’s nachts door Dark Sky Park Lauwersmeer en langs de zeedijk de zonsopgang tegemoet. De Lauwersmeermars is van oorsprong een militaire mars. Deze bijzonder mooie route om het Lauwersmeer kent afstanden van 25 km, 40 km en 40 mijl. De Kennedymars is een wandeltocht van 80 km die binnen 20 uur gelopen dient te worden.

www.40mijl.nl

HOOGEWEG 2 - 9953 TE BAFLO TELEFOON: 0595-424719 FAX: 0595-422509 WWW.FABERBAFLO.NL AUTOSCHADE-BERGING-FABER

Waddenhoeve

De Waddenhoeve biedt tal van activiteiten voor groepen, waaronder wadlopen vanaf het Pieterburenwad. Een kano of fiets huren kan ook. Vanaf de eigen kanosteiger peddel je zo naar het kleinste buitendijkse zeehaventje van Nederland; Noordpolderzijl. Op de fiets ben je sneller en trap je heerlijk door de zilte wind langs de Waddendijk.

Middendijk 2 Noordpolderzijl | 06-29377763 | www.waddenhoeve.com 70

addenlandMagazine 2019

71


Exotische planten voor de Nederlandse tuin

VAARTOCHTEN & BIJZONDERE TOURS

“Een onvergetelijke ervaring”

MS-Tender

Voor de echte sportvisser is er de MS-Tender. Deze sportvisboot verzorgt dagelijks tochten vanuit Lauwersoog. Er wordt gevist op kabeljauw, makreel en andere vissoorten. Er zijn dagtochten en meerdaagse tochten. Ook als je niet wilt vissen, maar gewoon wilt genieten van een tocht op zee, is meevaren een geweldige ervaring.

Haven 50 Lauwersoog | 06–22903225 | www.ms-tender.nl

Palmbomen Olijfbomen Bamboe en meer...

Beleef Lauwersoog

Op zeehondenexpeditie, een zandplaatwandeling of met een snelle RIB het Wad op? Beleef Lauwersoog biedt voor jong en oud een ultieme uitdaging.

Strandweg 1 Lauwersoog | 0519–349133 | www.beleeflauwersoog.nl

Diverse activiteiten voor jong en oud Vergaderen Trainingen GR AT IS! Horeca Koffie/thee/fris of een ijsje na afloop van een activiteit. Overnachten

(Niet in combinatie met arrangementen)

woensdag t/m zaterdag van 09:00 tot 17:00 uur Hogeweg 29 9977 PE Kloosterburen Tel. 0595 481 281 E. rjgeorgius@home.nl

Geldig op vertoon van deze bon voor max. 4 personen t/m 1 nov. 2019

Wehe Den Hoorn 0595 439880 info@waddenfun.nl waddenfun.nl

Gebroeders Luden

De voormalige reddingsboot Gebroeders Luden biedt o.a. vaartochten aan in Nationaal Park Lauwersmeer en op de Waddenzee met eventueel een bezoek aan Schiermonnikoog. Naast arrangementen met wadlopen en ‘wadeten’ zijn er ook Yoga tochten op Engelsmanplaat.

Haven 20 Lauwersoog | info@gebroeders-luden.nl

De Marenboot

De Hoornstertil verhuurt Marenboten en Grunnboten voor een heerlijk middagje of dagje varen over de Groningse maren. Neem bij het startpunt een van de vaarroutes mee die je naar de mooiste plekjes brengt.

Mernaweg 60 Wehe-Den Hoorn | 0595-572638 | www.hoornstertil.nl

Tour de Wadden

Op zoek naar een unieke tour op het Waddenkustgebied of de Waddenzee? Van mei tot en met oktober rijdt de WaddenExpress, een authentieke Volkswagenbus uit ‘69, diverse thematours van de Stad Groningen naar het Wad; van wadlopen, fotografie workshops, yoga op de drooggevallen zandplaat tot zeil- en culinaire tochten. Ook weekend- en weekreizen.

Taco Mesdagplein 14 Groningen | 06-21217440 | www.tourdewadden.nl

maisdoolhof klompgolf frisbeegolf bloemenpluktuin appartement

skelters

rustpunt bowlen ligfietsen winkel

terras W

adlopen doe je b ij Dijkstra wadlooptochten

Jarenlange ervaring D ij kstra is de grootste en ou dste wadloopve reniging va n N ederland. Groot aanbod aan tochten - wadlopen vanaf 8.Bij D ij kstra heeft u keu ze u it een ru im assortiment tochten. Arrangementen op maat O ok dive rse arrangement op maat vo or kleine en grote groepen.

maisdiploma

De Bloemenboerderij/maisdoolhof Dikemaweg 10 9957 NB Saaxumhuizen www.bloemenboerderij.com ...op 5 kilometer van Pieterburen...

Vaartochten Visserijmuseum Zoutkamp

Varen met een vleugje nostalgie? Het Visserijmuseum organiseert bijzondere vaartochten op het Reitdiep, het Lauwersmeer en de Waddenzee met de historische garnalenkotter ZK 4 Albatros en de houten garnalensloep ZK 31 Neptunus. Geniet van een ontspannen dagje op het water en laat je verrassen door de veelzijdige natuur.

Reitdiepskade 11 Zoutkamp | 0595-401957 | www.visserijmuseum.com

Reitdiepveer

Toe aan een rustgevend vaartochtje van een kwartier tussen de twee aanlegplaatsen bij de eeuwenoude sluizen van Aduarderzijl en Schaphalsterzijl? Pak dan het Reitdiepveer. Deze veerdienst opent veel mogelijkheden voor fietsers, scootmobielers en wandelaars. Fiets- en wandelroutes op het Hogeland en in Middag-Humsterland kunnen voortaan op uiterst vriendelijke manier met elkaar worden gecombineerd.

www.reitdiepveer.nl

WADOp

WadOp organiseert diverse tochten met de MS Wadstruner en de MPS Middelzee over het Lauwersmeer en de Waddenzee. Dit varieert van rondvaarten, Waddensafari’s tot zeehondentochten met zandplaatwandelingen.

06 55 72 01 52 | www.wadop.nl

Sportvisserij Dageraad

Vissen op makreel en kabeljauw op open zee, dat kan met de De Dageraad vanuit Lauwersoog. Dit schip is van alle moderne apparatuur voorzien en wordt naast sportvisserij ook voor andere doeleinden gebruikt, zoals vogels spotten en rondvaarten. Ook meerdaagse tochten zijn mogelijk.

Learmûne 42 Dokkum | 0519-297992 | www.vissenopdenoordzee.nl

ZK9 Bezoek onze website voor meer informatie en boekingen. D ij kstra W adlooptochten H oofdstraat 118 9968 A H P ieterb u ren

72

tel. 0595- 528345 email. info@ wadloop.nl internet. www.wadloop.nl

De viskotter ZK 9 Antonia biedt kleinschalige vaartochten aan over het Nationaal Park Lauwersmeer en het Werelderfgoed Waddenzee. Je brengt een bezoek aan zeehonden in hun natuurlijke omgeving of vaart naar de Engelsmanplaat aan de westzijde van Schiermonnikoog. Hier kun je even van boord voor een bezoek aan de vogelwachters in het reddingshuisje op palen.

Kerkpad 2 Zoutkamp | 06-23414542 | www.zk9.nl addenlandMagazine 2019

73


Rondvaartbedrijf Lauwersmeer

Vaar mee op rondvaartboot Vlinderbalg en beleef op unieke wijze de schoonheid van het Lauwersmeergebied. De kapitein van het schip vertelt tijdens de rondvaart over de rijke historie en de flora en fauna van het natuurgebied. Thematochten zijn onder andere een zomeravondrondvaart, dagtocht naar Dokkum en vogelexcursies.

Opstapplaatsen Oostmahorn en Lauwersoog | 06-21244416 | www.lauwersmeer.nl

Wadvistochten & workshops Lauwersoog

- Uniek gelegen aan het Lauwersmeer en Werelderfgoed de Waddenzee

Ga mee op avontuur op de Waddenzee met vissers Jan en Barbara! Kom vissen vangen, oesters plukken, slikslede rijden, plankton kijken of volg een workshop zeewier bereiden, vis fileren, roken of koken. Doe kennis op over de traditionele visserij en leer alles over ambachtelijke Waddenvis. De gekoelde vis werkplaats zit naast Restaurant ‘t Ailand. Lunch en/of diner arrangement bijboeken is mogelijk. Ook voor groepen.

Haven 49 Lauwersoog | 0519-349033 | www.wadvistochten.nl

- Dé uitvalsbasis voor vaar-, fiets- en wandeltochten

Varen over de Maren

- Alle faciliteiten voor campers aanwezig

Marenland in Winsum verhuurt kano’s en fluisterboten waarmee je ongestoord de prachtige kronkelende maren van Waddenland kunt verkennen. Vaarroutekaarten worden ter plaatse verstrekt.

Winsumerdiep 6 Winsum | 0595-442750 | www.marenland.nl

JACHTHAVENS Jachthaven Noordergat

Jachthaven Noordergat Lauwersoog | 0519-349040 | havenmeester@noordergat1.nl

www.noordergat.nl

Noordergat 1 Lauwersoog | 0519-349040 | www.noordergat.nl

Jachthaven Hunzegat

Rust en Ruimte aan het Lauwersmeer...

Vaar mee met De Dageraad! T oe aan een heerlij k dagj e weg?

Camperplaatsen Trekkershutten

Chaletverhuur Bootverhuur

Feestlokatie ‘de Huiskamer van LauwersmeerPlezier’, voor een gezellige barbecue, een inspirerende vergaderruimte of een mooi feest!

LauwersmeerPlezier! Kustweg 30, 9976 VP Lauwersoog (t.o.de ingang visserijhaven) 06 - 30 08 34 94 www.chaletverhuurlauwersoog.nl lauwersmeerplezier@gmail.com

G eniet van het zeevissen en een heerlijke vaartocht langs de prachtige zandbanken met D e D ageraad. I n de zomer vissen wij op makreel en kabeljauw. W ij varen iedere ochtend vanuit de vissershaven van Lauwersoog.

S p ortvisserij D ageraad @ msdageraad 74

Wij zien u graag op De Dageraad!

Hunzegat is gelegen aan een heerlijk rustig natuurgebied, vlakbij Zoutkamp en op steenworp afstand van het Lauwersmeer. De haven, met 250 ligplaatsen en 40 passantenplaatsen, is voorzien van allerlei gemakken, zoals een winkel, tankstation en mastenmakerij.

Strandweg 17 Zoutkamp | 0595-402875 | www.hunzegat.nl

Exploitatiemaatschappij Havencomplex Lauwersoog

De Haven van Lauwersoog is een vissers- en een recreatiehaven. In de haven zijn onder meer de visafslag, visgroothandels, scheepsbenodigdheden, een douanekantoor, een drijvend dok voor onderhoudswerkzaamheden, een aantal restaurants, viswinkels en sportvisbedrijven gevestigd. Daarnaast vertrekt de veerboot naar Schiermonnikoog vanuit de haven.

Haven 2 Lauwersoog | 0519-349023 | www.havenlauwersoog.nl

HET HOOFD LEEGMAKEN Doe eens Wad

Tussen Ameland en Schiermonnikoog ligt het Rif, een prachtige zandplaat. Door de stroming van de zee, komt hier veel afval terecht. Vanuit Lauwersoog varen we met de Raaf naar de zandplaat om daar samen op te ruimen. Je ziet dat je daadwerkelijk iets kunt doen om de aarde mooier te maken; dat geeft een waanzinnig goed gevoel.

Ligplaats de Raaf: Lauwersoog | 06-14315932 | www.doeeenswad.nl

Ontdek de wadden en de noordzee

Een aanrade r voor he t hele gez in!

Enne Jans Heerd

De Enne Jans Heerd is een monumentale boerderij op de wierde Maarhuizen, vlak buiten het dorp Winsum. De boerderij krijgt een nieuwe functie als belevingsplek waar je kort of langer kan verblijven en kan genieten van natuur en cultuur. Vooruitlopend op deze nieuwe functie kan je er nu al prachtig wandelen door een eeuwenoud landschap op en rondom de wierde.

Maarhuizen 3 Winsum | 06-41910316 / 06-51309453 | www.ennejansheerd.nl

Bel voor boekingen of meer informatie met de familie Drijver: 0519-297992 www.dageraad.org

Noordergat staat in directe verbinding met het Lauwersmeer en biedt daarmee mogelijkheden voor vaartochten naar het Groninger land, Groningen stad, en ook naar de Friese meren. Op slecht 300 meter ligt de Robbengatsluis, die toegang geeft tot de Waddenzee en daarmee de Waddeneilanden en Noordzee.

YogaHuis Saaxumhuizen

Het YogaHuis is een helende plek om thuis te komen. Een plek waar je stil kunt worden en wilt mediteren. Maar ook een plek waar je het fysieke lichaam kunt ervaren. Een plek van yoga, meditatie, muziek, eten, lezingen en persoonlijke coaching. Het YogaHuis organiseert ook yogaweken, yogaweekenden en combinaties van yoga en lekker eten.

www.ms-tender.nl 06-22903225

Saaxumhuizerweg 2 Saaxumhuizen | 06-13607111 | 06-49925410 | www.yoga-huis.nl

addenlandMagazine 2019

75


TUINEN Domies Toen - Een botanisch pronkjewail

Aan de voet van de Petruskerk in het dorp Pieterburen ligt Domies Toen. Een botanische tuin, erkend als museumtuin. Domies Toen, ook wel de tuin van de dominee, heeft op een bescheiden oppervlak een verrassende verscheidenheid aan sferen: het parkachtige van vijvers en oude bomen, formele vormen van buxushaagjes en rozenperken, het weelderige van bloemenweiden vol inheemse plantensoorten, en in het voorjaar vele stinzenplanten.

Hoofdstraat 76 Pieterburen | 0595-528636 | www.domiestoen.nl

De Kleine Plantage

‘een heel bijzonder plekje in Zoutkamp’

Hagen en gazons, ritme en rust, zijn de belangrijkste elementen temidden van de weelderige borders en moerbedden van tuin en kwekerij. Het weidse met groen omzoomde landschap van het Groninger Hogeland vindt zijn weerklank in de tuin. Op de ruim 1 ha. groeit een enorme verscheidenheid aan vaste planten, clematissen en rozen. Tevens tuingalerie, leestafel en gelegenheid voor koffie en thee.

Handerweg 1 Eenrum | 0595-491604 | www.dekleineplantage.nl

Borgtuin Verhildersum

De borgtuin is een symmetrische stijltuin met invloeden uit de Renaissance en de Barok. Naast de borders, met vaste en eenjarige planten en eenjarige planten en een kruidentuin, kunt u in de tuin meer dan 90 soorten rozen en 50 soorten clematissen bewonderen. Het prieel en de banken nodigen uit om even tot rust te komen.

www.verhildersum.nl

KUNST Galerie Het Raadhuis

Galerie het Raadhuis toont figuratieve kunst van schilderijen en beelden tot keramiek. Zes keer per jaar worden er exposities gehouden in het Raadhuis van een vaste groep kunstenaars. Het gaat hier zowel om gerenommeerde kunstenaars als jonge, veelbelovende talenten.

ing voor isolatie door het gebruik

Camping ‘de Rousant’ in het hoge noorden van de provincie Groningen heeft voor u een zee van ruimte. Een eindeloos lijkende weg tussen ‘t water door, met aan uw linkerzijde ongekende variatie aan landschappelijk schoon en een grote verscheidenheid aan plekjes waar u een onderkomen kunt vinden voor tent of caravan.

van natuurlijke producten: isolatie

www.rousant.nl

Isolatie is belangrijk om energie te kunnen besparen. Goldshell heeft de oploss-

Raadhuisstraat 17 Eenrum | 0595-497002 | www.galeriehetraadhuis.nl

Galerie Gewaagd

Galerie GEWAAGD in Hornhuizen is gevestigd in een voormalige zaaddrogerij met de nog originele weegbrug, daarom GEWAAGD. Vanaf Pasen t/m november is de galerie te bezoeken. Meestal zijn er 2 exposanten, waarvan de één met hangend werk en de ander met ruimtelijk werk. Om de 6 weken is er een nieuwe expositie van overwegend regionale kunstenaars. Koffie en thee met zelfgebakken lekkers, zoals boterkoek gebakken van speltmeel wordt geserveerd in de koffieschenkerij of op het terras.

Dijksterweg 2 Hornhuizen | 0595-487071 | www.galeriegewaagd.nl

Annemarie Mayers – Atelier & Huisgalerie

De wereld een beetje lichter maken, dat is wat kunstenares Annemarie Mayers met haar werk wil laten zien. De oude koeienstal op woonboerderij Noorderloft is omgetoverd tot huisgalerie waar keramiek in verschillende vormen en in intense kleuren tentoongesteld zijn. In de schuur bevindt zich een ruim atelier waar onder andere Vedic Art workshops gevolgd kunnen worden.

Ommelanderweg 6 Hornhuizen | 0595-481080 | www.annemariemayers.nl

door middel van schelpen.

Atelier Trudy Beekman

www.goldshell.nl

Beeldend kunstenaar Trudy Beekman werkt in haar atelier in Warffum aan botanische tekeningen, schetsen en ander beeldend werk. Inspiratiebronnen zijn de vergezichten en wolkenluchten van het Groningse Hogeland en haar omvangrijke verzameling natuurobjecten (‘vindsels’). Bezoek het atelier, de bibliotheek, de tuin en de winkel.

Hoofdstraat 5 Warffum | 06-30288306 | www.trudybeekman.nl

Hotel de Marne Hotel De Marne is een digitaal platform waarop ruim 40 ondernemers zijn vertegenwoordigd: B&B’s, campings, restaurants, galeries, producenten van streekproducten en meer. Zij delen graag hun kennis over dit lege, ruige en wonderschone gebied aan de Waddenzee en het Lauwersmeer. Welkom in het NIETS dat boven Groningen gaat!

Garnalenafslag

Goldshell

Goldshrimp

Camping

www.hoteldemarne.nl 76

addenlandMagazine 2019

Fietsverhuur

De Groene Kicker

Guikema Rijwielhandel

Waddenhoeve

Zuiderweg 3 9891 TC Ezinge 0594-621890 www.guikemarijwielhandel.nl

Middendijk 2 9988 TC Noordpolderzijl 06-29377763 www.waddenhoeve.com

Hoofdstraat 102 9968 AH Pieterburen 06-25238304 www.waddenhoes.nl

77


Huur een tuktuk,

het leukste uitje van Groningen

Evenementen en Exposities Waddenland 2019 EVENEMENTEN 27 april

Wandeltocht Naar de Bollen

Een wandeltocht door de bollenvelden van Waddenland. 3 routes van 10, 25 en 40 kilometer. www.naardebollen.nl

11 mei

Dag van de Garnaal

Tal van activiteiten in de haven van Lauwersoog waaronder garnalen pellen en proeven, paling roken, shantykoren, expositie “50 jaar Lauwersoog”, rondvaarten, netten boeten en braderie. www.dagvandegarnaal.nl

Een aanrader voor het ! hele gezin

12 mei

Lauwersmeer Marathon

50 jaar Lauwersmeer wordt groots gevierd met o.a. de eerste echte Lauwersmeer Marathon. Tevens Halve Marathon en meerdere afstanden recreatielopen. www.40mijl.nl

06 83 33 22 22 www.tuktuklauwersoog.nl

12 mei

Culifair Openluchtmuseum Het Hoogeland

Vertrekpunt het echte wadlopen in Pieterburen!

addengenot.nl

6:45 maandag 16

16:30

maandag 1

12:30 vrijdag 17

14:00 woensdag 26 8:45 zondag 4

18:00 dinsdag 17

17:00

dinsdag 2

14:15 zaterdag 18

15:00 donderdag 27 10:30 dinsdag 6

8:00 donderdag 19 7:00

woensdag 3

14:45 zondag 19

April

Pieterburen Beleef het eilandgevoel op het vaste land...

donderdag 16 13:30 dinsdag 25

15:45 vrijdag 28

10:45 woensdag 7

8:00 vrijdag 20

7:30

donderdag 4 15:00 maandag 20

16:00 zaterdag 29

12:00 donderdag 8

9:00 zaterdag 21

7:00

vrijdag 5

15:30 dinsdag 21

16:30 zondag 30

13:00 vrijdag 9

9:15 zondag 22

7:45

zaterdag 6

16:00 woensdag 22 17:00

10:15 maandag 23

9:30

zondag 7

16:30 donderdag 23 17:30 maandag 1

11:45 dinsdag 24

11:00

14:00 zondag 11

17:00 vrijdag 24

7:30 dinsdag 2

14:45 maandag 12

13:00 woensdag 25 11:45

17:30 vrijdag 24

18:30 woensdag 3

15:45 dinsdag 13

14:00 donderdag 26 13:30

vrijdag 12

8:00 zaterdag 25

7:00 donderdag 4 16:30 woensdag 14 15:00 vrijdag 27

14:00

zaterdag 13

9:00 zondag 26

7:30 vrijdag 5

15:00

17:00 donderdag 15 15:30 zaterdag 28

zondag 14

10:00 maandag 27

9:30 zaterdag 6

7:15 vrijdag 16

16:00 zondag 29

15:45

maandag 15

11:30 dinsdag 28

9:30 zaterdag 6

18:15 zaterdag 17

16:45 maandag 30

16:15

dinsdag 16

12:30 woensdag 29 10:30 zondag 7

7:00 zondag 18

17:30

woensdag 17 14:00 donderdag 30 12:00 maandag 8

8:00 maandag 19

7:00 woensdag 2

donderdag 18 15:00 vrijdag 31

9:00 dinsdag 20

7:15 vrijdag 4

15:45

Juni

12:45 dinsdag 9

Oktober

woensdag 10 8:30 woensdag 21 7:30 zaterdag 5

7:00 7:45 7:15

zaterdag 20

16:00 zaterdag 1

13:45 donderdag 11 10:00 donderdag 22 8:00 zondag 6

8:15

zondag 21

16:30 zondag 2

14:30 vrijdag 12

11:00 vrijdag 23

7:30 maandag 7

10:00

maandag 22

17:00 maandag 3

15:00 zaterdag 13

12:15 zaterdag 24

8:15 dinsdag 8

11:30

dinsdag 23

17:30 dinsdag 4

15:30 zondag 14

13:15 zondag 25

9:15 woensdag 9

13:00

vrijdag 26

8:00 woensdag 5

16:15 maandag 15

zaterdag 27

8:30 donderdag 6 16:45 dinsdag 16

14:00 maandag 26

10:30 donderdag 10 13:30

15:15 dinsdag 27

11:30 vrijdag 11

13:45

zondag 28

9:30 vrijdag 7

17:30 woensdag 17 16:00 woensdag 28 13:00 zaterdag 12

14:30

maandag 29

10:30 zaterdag 8

7:30 donderdag 18 16:30 donderdag 29 14:00 zondag 13

15:15

dinsdag 30

12:30 zaterdag 8

19:00 vrijdag 19

Mei

zondag 9 13:30 maandag 10

donderdag 2 14:15 dinsdag 11

17:00 vrijdag 30

15:00 maandag 14

15:30

16:15 dinsdag 15

15:45

7:15 zaterdag 20

6:45 zaterdag 31

8:15 zaterdag 20

17:45

10:00 zondag 21

7:00 zondag 1

September

donderdag 17 7:00

17:00 vrijdag 18

7:15

vrijdag 3

14:45 woensdag 12 10:15 maandag 22

7:30 maandag 2

6:30 zaterdag 19

7:30

zaterdag 4

15:00 donderdag 13 12:30 dinsdag 23

8:00 dinsdag 3

7:00 zondag 20

7:45

zondag 5

15:45 vrijdag 14

12:45 woensdag 24 7:15 woensdag 4

7:30 dinsdag 22

9:15

maandag 6

16:00 zaterdag 15

13:30 donderdag 25 9:00 donderdag 5

8:00 woensdag 23 10:30

dinsdag 7

16:30 zondag 16

14:45 vrijdag 26

8:45 vrijdag 6

8:00 donderdag 24 12:00

woensdag 8

17:00 maandag 17

15:00 zaterdag 27

9:45 zaterdag 7

8:45 vrijdag 25

donderdag 9 17:30 dinsdag 18

15:45 zondag 28

13:00

11:00 zondag 8

9:45 zaterdag 26

13:30

vrijdag 10

6:30 woensdag 19 16:30 maandag 29

12:30 maandag 9

11:30 zondag 27

13:30

vrijdag 10

18:30 donderdag 20 17:00 dinsdag 30

13:30 dinsdag 10

13:45 maandag 28

14:00

zaterdag 11

7:15 vrijdag 21

17:30 woensdag 31 14:30 woensdag 11 13:45 dinsdag 29

zondag 12

8:15 zaterdag 22

7:00

maandag 13 10:00 zaterdag 22 dinsdag 14 11:30 zondag 23 woensdag 15 12:00 maandag 24

1

zaterdag 10

maandag 8

woensdag 1

Advertentie Waddenland Magazine 190x136 mm 2019.indd 78

Juli

dinsdag 9

vrijdag 19

WWW.WADLOPEN-PIETERBUREN.NL

9:00 zondag 4

Augustus

donderdag 12 14:30

18:00 donderdag 1 15:45 vrijdag 13 7:00 vrijdag 2 16:30 zaterdag 14 8:00 zaterdag 3 17:30 zondag 15

adlopen-

Pieterburen.nl Beleef het eilandgevoel op het vaste land... Kijk voor alle tijden en tochten op

www.wadlopen-pieterburen.nl het hele jaar door, ook in de winter!

Hier bruist het Wad en het vakantiegevoel. Geulen, slik, zandbanken en zeehonden, tijdens het wadlopen maak je alles mee. Kijk op onze website voor alle tijden en tochten! Wadloopschoenen/laarzen, zijn te huur in onze Wadloopwinkel of restaurant Waddengenot aan Zee

15:00 woensdag 6 9:30 15:45 donderdag 7 11:00 16:30 vrijdag 8 12:00

26 mei

Highland Games Winsum www.ovgwinsum.nl

1 juni

Lauwersmeermars en Kennedymars

Restaurant Waddengenot

8 - 9, 15 - 16, 22 - 23 juni

Café de Après Wad-bar Wadlopen-Pieterburen.nl Start Pieterpad Diverse wadlooptochten Hotel Waddenweelde*** Badhuis Waddenwellness Waddengenot aan Zee Speeltuin en kinderfeestjes

05-02-19 16:15

40Mijl Midzomernacht Wandeltocht Deze wandeltocht start ’s avonds en loopt over de dijken van het Reitdiep, langs het Lauwersmeer en de zeedijk met uitzicht op Schiermonnikoog. Afstanden 25 km, 40 km en 40 mijl. www.40mijl.nl

27 juni t/m 30 juni Op Roakeldais

Vier dagen lang genieten van internationale dans- en muziek van folkloristische dansgroepen uit de hele wereld. De dansers laten je kennis maken met hun prachtige cultuur in de straten van Warffum. info@oproakeldais.nl

juni t/m november Open Boerderij- en Visserij Dagen

Altijd al eens willen weten waar je eten vandaan komt? Kom dan naar de Open Boerderij- en Visserij Dagen in Waddenland en neem een vers visje of groenten rechtstreeks van het land mee naar huis. Tevens smakelijk recepten. www.waddenland.groningen.nl/ boerenland

Dag van het Wad

Pizzeria/Grill Bij de Buren van Pieter

Reserveren en/of informatie: www.wadlopen-pieterburen.nl info@wadlopen-pieterburen.nl Tel: +31 (0)595 - 528 558 Hoofdstraat 84 9968 AG Pieterburen

22 juni

29 en 30 juni

De Lauwersmeermars is een route van 45 km om het Lauwersmeer. De deelnemers wandelen door en langs het natuurgebied Nationaal Park Lauwersmeer. De Kennedymars is een wandeltocht van 80 km die binnen 20 uur gelopen dient te worden. www.40mijl.nl

14:30

November

Gezellige fair met op en rond het museumterrein, foodtrucks en kraampjes lekker eten en van alles óver lekker eten. www.hethoogeland.com

het binnenhalen van de Garnalenkoningin. www.pinksteren-zoutkamp.nl

Tuin Kunst Hogeland

Een rondje langs vier tuinen en galerieën: De Kleine Plantage in Eenrum, Parktuin Oosterhouw in Leens, Bij de Kunstenaars in Ulrum, Anne Wine in Kloosterburen. www.tuinkunsthogeland.nl

9 en 10 juni

Pinksterfeesten en Vlaggetjesdag Zoutkamp

25 versierde garnalenkotters liggen aangemeerd in Zoutkamp. Met live muziek, markten en demonstraties. Hoogtepunt is

Viering 10 jaar UNESCO Waddenzee Werelderfgoed. Met activiteiten langs de Waddenkust en op het Wad, waaronder wadlopen, kweldertochten, vaartochten, muziek, eten & drinken. www.waddenland.groningen.nl

25 augustus

Bauke Mollema tocht Stad en Provincie Fietsen met professioneel wielrenner Bauke Mollema door het Groninger land. Bauke heeft zelf de route uitgestippeld. De start en finish zijn in de stad Groningen. www.baukemollematocht.nl

10 en 11 augustus

Historische Dagen Borg Verhildersum Leens Het Groninger verleden komt tot leven. Maak kennis met oude ambachten, het boerenbedrijf van weleer, oude gewassen en historische dierenrassen. Met eten, drinken, dans en muziek. www.verhildersum.nl

31 augustus

ZomerJazzFietsTour Vier fietsroutes door het prachtige Reitdiepdal, ten noordwesten van Groningen, met onderweg meerdere concerten in middeleeuwse kerkjes en boerenschuren. www.zjft.nl

28 en 29 september Tocht om de Noord

Dit tweedaags wandelevenement staat in het teken staat van ‘De vergezichten van de Ploeg”; dit kunstgenootschap bestaat 100 jaar. De wandelaars zien het landschap door ‘kunstenaars’ ogen. www.todn.nl

26 oktober

Nacht van de Nacht Beleef de duisternis in Dark Sky Park Lauwersmeer. Met activiteiten waaronder nachtwandelingen en sterren kijken. www.nachtvandenacht.nl

Begin oktober

Aardappelfeest – Hornhuizen Midden in het gebied waar de beste piepers ter wereld worden geteeld. Met muziek, kunst en natuurlijk lekker eten. Ontmoet boeren, koks, singer-songwriters en heel veel aardappeleters. www.aardappelfeest.nl

EXPOSITIES 6 april - 2 november

Tentoonstelling ‘Terug naar School, lager onderwijs 1800-1920’ Openluchtmuseum Het Hoogeland toont een prachtig overzicht van het lager onderwijs van 1800 tot 1920. In 2019 tevens tal van activiteiten ter gelegenheid van het 60-jarig bestaan van het museum. www.hethoogeland.com

6 april t/m 31 oktober

50 jaar afsluiting Lauwerszee, het verdriet van Zoutkamp Een expositie met veel foto- en filmmateriaal over de afsluiting van de Lauwerszee en de invloed hiervan op het leven in het vissersdorp Zoutkamp. www.visserijmuseum.com

18 mei t/m 18 augustus Expositie Het Hogeland

Het Hogeland: een oud zeekleigebied, dat zich kenmerkt door karakteristieke dorpen, weidse uitzichten en de ligging aan Werelderfgoed Waddenzee.

Werken van 25 kunstenaars ter ere van de nieuwe gemeente Het Hogeland. www.galeriehetraadhuis.nl

11 mei t/m 6 oktober

Expositie ‘Syrië’. Tells, de wierden van het Midden-Oosten? Syrië kent vergelijkbare woonheuvels als in Waddenland: tells, die duizenden jaren ouder blijken dan de ‘onze’. Museum Wierdenland toont de overeenkomsten en verschillen tussen een tell en een wierde. Te zien zijn in veiligheid gebrachte en niet eerder getoonde Syrische stukken uit het deels verwoeste museum in Raqqa. www.wierdenland.nl

30 maart t/m 3 november De terugkeer van Edzard Jacob Tjarda van Starkenborgh

Het portret van Edzard Jacob Tjarda van Starkenborgh (16571716) van de hand van Martinus van Grevenbroeck hangt weer in volle glorie op ‘zijn’ de Borg Verhildersum. Edzard Jacob was vanaf 1673 tot zijn overlijden in 1716 heer op Verhildersum. www.verhildersum.nl

Streekmarkt Verhildersum Een twintigtal standhouders presenteren hun lekkernijen. Van boerenkaas tot gerookte makreel, van ambachtelijk brood tot pure chocola. • za. 20 april 2019 • za. 18 mei 2019 • za. 15 juni 2019 • za. 20 juli 2019 • za. 17 augustus 2019 • za. 21 september 2019 • za. 19 oktober 2019 • za. 16 november 2019 • za. 21 december 2019

Kwekerij De Kleine Plantage

• za. 25 en zo. 26 mei: Groenten en meer • za. 6 en zo. 7 juli: Schaduwplanten en de nieuwste hostacultivars • za. 3 en zo. 4 aug.: Zomerfleur met groot assortiment dahlia’s. • Za. 7 en zo. 8 sept: Liefhebberijdagen – Bollen, boeken en planten

www.dekleineplantage.nl

voor meer evenementen en activiteiten zie www.waddenland.groningen.nl addenlandMagazine 2019

79


COLOFON

Toeristische Informatie Punten en andere belangrijke adressen

© April 2019 SAMENSTELLING: MarneDrukkers info@marne.nl www.marnedrukkers.nl Stichting Promotie Waddenland info@toerismewaddenland.nl

Toeristische Informatie Punten Waddenland Bezoekerscentrum Waddenkust

Spar

Hoofdstraat 83 9968 AB Pieterburen 0595-528522 www.groningerlandschap.nl

Hoofdstraat Winsum 44 9951 AC Winsum www.spar.nl

Het Informatie Paviljoen

Onderdendamsterweg 33B 9951 TD Winsum www.aldi.nl

Haven 6 9976 VN Lauwersoog 0519-349070 www.waddenland.groningen.nl/over-waddenland

Visserijmuseum Zoutkamp Reitdiepskade 11 9974 PJ Zoutkamp 0595-401957 www.visserijmuseum.com

Museum Wierdenland Van Swinderenweg 10 9891 AD Ezinge 0594-621524 www.wierdenland.nl

Kerk Klein Wetsinge Valgeweg 12 Klein Wetsinge 06-54685405 www.kerkkleinwetsinge.nl

Bibliotheek Winsum Regnerus Praediniusstraat 2 9951 CB Winsum 0595-441577 www.waddenland.groningen.nl/over-waddenland

Supermarkten Spar Dorpsstraat 1 9974 PN Zoutkamp www.spar.nl

Aldi

Aldi

De Dorpswinkel Oude Winsumerstraatweg 12 9771 AB Sauwerd www.dorpswinkelsauwerd.nl

Coop Heerestraat 16 9953 PJ Baflo www.coop.nl/baflo

CoopCompact Marneweg 39 9977 PH Kruisweg www.coop.nl/kruisweg

Coop Raadhuisstraat 10 9967 RB Eenrum www.coop.nl/eenrumsmit

Attent Ubbels Torenstraat 5 9891 AE Ezinge www.buurtsuperubels.nl

Tankstations BP Garnwerderweg 2A 9951 TP Winsum

Q8 Het Aanleg 18A 9951 SJ Winsum

De Nije Nering 16 9965 NA Leens www.aldi.nl

Esso

Jumbo

Shell

De Nije Nering 2 9965 NA Leens www.jumbo.com/winkels/jumbo-leens-de-marren

Provincialeweg WZ 1 9964 XX Wehe- den Hoorn

Halma Agro

Albert Heijn

De Streekweg 2 9956 PS Den Andel

Obergon 2 9951 HL Winsum www.ah.nl

80

Torenweg 2 9774 PJ Adorp

www.waddenland.groningen.nl VORMGEVING en ONTWERP MarneDrukkers Walter van der Zwaan ACQUISITIE en DRUK: MarneDrukkers FOTOGRAFIE Cover: Piet Bijma FOTOGRAFIE Piet Bijma, Annemarie Bergfeld, St. Oude Groninger Kerken, Gerrit Alssema, Landgoed Verhildersum, Katja Staring, Christophe Jacobs, Rens Kalsbeek, via Marketing Groningen: Bas Meelker, Marcel Kerkhof, Jur Bosboom

TEKST Cecile Bol / Studio Vuurvogel, Annemarie Bergfeld, Ineke Noordhoff, Rens Kalsbeek VERANTWOORDING: Alle gegevens zijn met grote zorgvuldigheid verzameld en

KOM LANGS & ONTDEK DE WERELD VAN DE ZEEHOND jouw bezoek helpt zeehonden terug naar zee!

verwerkt. Stichting Promotie Waddenland en De Marne Drukkers kunnen echter niet aansprakelijk gesteld worden

#zodichtbijwasjenognooit

voor eventuele onjuistheden.

www.zeehondencentrum.nl dagelijks geopend 10:00-17:00 uur