Page 1

1


Å ªI prmwœmny nm: svyé Bvñqu suiKn: svyé sñqu inrwmXw: [ svyé BdRwix p¤Xñqu mw ki¤cd` du:KBwg` Bvyq` ]

ªI md`Bgvd gIqw (mo– (mo–dwiXnI) pWcvW AÎXwX ( kmé-sñXws Xog ) tIkwkwr pRmod kumwr ggé

2


pWcvW AÎXwX AÎXwX ( kmé-sñXws Xog ) Ajuén avwc sññXwsM kméxwM ÏÃx punXoé XoégM c SNsis A XçC‰yX EqXorykM qñmy bRUih suini>qm` ] 1 ] Ajuén boly-hy ÏÃx ! Awp kmoéN ky sNñXws kI AOr iPr kméXog kI pRSNsw krqy hYNA esilE en donoN myN sy jo Ek myry ilE BlI-BWiq ini>q k¬Xwxkwrk swDn ho, asko kihE ] 1 ] qwœpXé:-ijs pRkwr dUsry AÎXwX kI smwi‚q pr kméXog kI pirBwÀw ko qÈv sy n jwn lyny ky kwrx Ajuén kuC ivcilq sy huE idKweé dyqy hYNA AOr skwm kmoéN ko hI kméXog smJ bYTqy hYNA pRBu ky vcn kuC imly huE sy lgny ky kwrx Ajuén kuC duivDw myN pfy huE, alwhnw sw dyqy huE pUCqy hYN ik hy pRBu ! muJy ÆpÃt {p sy smJwny kI Ïpw kryNA prñqu XhW pr Ajuén ivcilq nhIN hYNA Ab Ajuén Xh jwn cuky hYN ik kmésñXws (zwnXog) AOr kméXog Xy donoN hI mwgé k¬XwxkwrI hYNA enmyN sy iksI BI mwgé pr #XoN n clw jwE Añqq: donoN kw Pl Ek hI hY-prmpd, prm Swiñq v mo– kI pRwi‚qA prñqu Ab Ajuén Aiñqm 3


inxéX lynw cwhqy hYN Apny gu{ pRBu ªI ÏÃx sy ik donoN mwgoéN myN sy muJy ini¤cq qOr pr Ek mwgé bqlw dyN jo myry ilE ^Xwdw AnukUl hoA hy ÏÃx ! Awp kBI qo kmésNñXws (zwnXog) kI AœXwiDk pRSNsw krqy hYN jYsw ik Awpny khw Xid qU AñX sb pwipXoN sy BI AiDk pwp krny vwlw hY, qo BI qU zwn {p nOkw ùwrw in:sñdyh sµpUxé pwp smudR sy BlI-BWiq qr jwEgw ; AOr iPr Awp ny khw ik jYsy pR^vilq Ai©n eéNDn ko BÆm kr dyqI hY asI pRkwr zwn {pI Ai©n sBI kmoéN ko BÆm kr dyqI hYA AOr iPr swQ hI swQ Xh BI khqy hYN ik qU smœv {p kméXog myN iÆQq ho jw AOr Xu) ky ilE KVw ho jwA hy pRBu ! mYN qo A¬pz bui) hUÂA Ïpw muJy Ek suini¤cq mwgé bqlwEN jo myry ilE k¬XwxkwrI hoA es pRkwr Ajuén kI duivDw sunkr pRBu khqy hYN-hy Bweé Ajuén ! mYnyN qo kméXog AOr kmésñXws donoN hI mwgoéN kI pRSNsw kI hY #XoNik donoN my sy iksI BI mwgé pr clny vwlw swDk myry prmDwm ko hI Awqw hYA AOr iPr Xh kh kr ik as zwn ko kméXog ky ùwrw Su)wñq:krx huAw mnuÃX Apny Awp Awœmw myN hI pw lyqw hYA AOr quJy kméXog myN iÆQq ho jwny ky ilE BI kh idXw QwA prñqu esy qU AçCI qrh sy smJ nhIN skwA Ab mYN quJy kmésñXws AOr kméXog donoN 4


kw rhÆX AOr BI ÆpÃt {p sy Kolkr smJwqw hUÂ ; iks pRkwr sy kméXog kmésñXws sy ªyÃT hY Xh BI ÆpÃt {p sy khUÂgwA Ab esy qU ÎXwnpUvék sunA

ªI Bgvwnuvwc sññXws: kméXog> in:ªy in:ªyXskrwvuBO A qXoÆqu kmésññXwswœkméXogo ivi¤ÃXqy ] 2 ] ªI Bgvwn boly-kmésñXws AOr kméXog-Xy donoN hI prm k¬Xwx ky krny vwly hYN, prñqu an donoN myN BI kmésñXws sy kméXog swDn myN sugm hony sy ªyÃT hY ] 2 ] qwœpXé:-kmésñXws-kmoéM ko pUxéqXw œXwg dyny sy AiBpRwX nhIN hY kmésñXws kwA jIvn qo Ek pRvwh hY kmoéM kwA kmésñXws sy AiBpRwX: hY Awp ky mn, vwxI AOr SrIr ùwrw hony vwlI sµpUxé ik®XwAoN myN kqwépn ky Bwv sy rihq ho jwnwA SrIr myN, sNswr myN AhNqw AOr mmqw kw pUxéqXw œXwgA sñXwsI sNswr kI iksI BI vÆqu Xw pdwQé myN ÆvwmIœv kw Bwv nhIN rKqwA AOr n hI Awny vwly smX ky ilE kuC sNgRh hI krky rKqw hYA bhuq swry log sñXwsI hony ky ilE Apny ±XwpwroN AOr ijµmydwirXoN ko smyt kr Cotw krny lg jwqy hYN ; Gr CoVkr cly jwqy hYN AOr PÂs jwqy hYN AwªmoN ky c#kroN myNA Gr CoVny sy 5


kuC nhIN hogwA CoVnw qo ÆvwmIœv kw Bwv hYA Cutkwrw qo Awsi#q sy pwnw hYA iPr cwhy Gr myN rho Xw iksI sñXws Awªm myNA es sNswr ko DméSwlw mwnkr rhqw hY sñXwsIA sñXwsI AOr kméXogI myN koeé BwrI Añqr nhIN hYA kmésñXws AOr kméXog donoN mwgoéN pr clny kw aÌy¤X qo Ek hI hY ; mNijl Ek hI hY AOr vh mNijl hY mo– ; prmpd kI pRwi‚qA inÃkwmqw AOr smqw Xh qo donoN myN hI honI AinvwXé hYA sñXwsI Eysw jwnkr ik gux hI guxoN myN brq rhy hYN vo kqwépn ky Bwv sy rihq ho jwqw hY AOr siçcdwnñdGn prmwœmw ky Æv{p myN AiBñn Bwv sy iÆQq rhqw hYA jbik kméXogI ky mn, vwxI v SrIr ùwrw ikE gE sBI kmé inÃkwm Bwv AOr prihq (lok ihÄwQé) ky ilE hI hoqy hYN esilE vh sBI kmé Xz-kmé hI hoqy hYNA prñqu kméXogI Apny ùwrw ikE gE sBI kmoéN ko v kmé PloN ko Bgvd Apéx kr dyqw hYA es pRkwr mNijl qk phuÂcny ky ilE do bwqoN kw honw AinvwXé hYA ^XoN hI Xy donoN bwqyN pUxéqXw is) ho jwqI hYN mnuÃX jIvn mu#q ho jwqw hYA Añqq: mo– ko pRw‚q hoqw hYA phlI bwq qo mnuÃX ùwrw jñmjñmwñqroN myN ikE gE kmoéN kw Pl-ijnkw ABI Bugqwn nhIN huAw AQwéq` vh sNicq kmé jo hmwry Añq:krx myN hmwry swQ-swQ hI rhqy hYNA AQwéq` mnuÃX kw vh Kwqw 6


sdYv clqw hI rhqw hYA as Kwqy ko AQwéq` an kmé PloN ko nÃt krnw hogwA dUsrI bwq ijn kmé PloN ky AwDwr pr hmyN Xh jIvn imlw hY ; AOr es jIvn kI pRœXyk piriÆQiqXW AOr GtnwEN Awid Xwin pRwr‹D ko Bugqqy huE v jIvn invwéh krqy huE kmé bñDn myN n PÂsnwA AQwéq` Kwqy myN nE kmé-PloM (SuB v ASuB) ko n juVny dynwA es pRkwr ^XoN hI kmé-Pl kw Kwqw brwbr hoqw hY qœkwl hI mnuÃX jIvn mu#q ho jwqw hY AOr Añqq: prmpd ko pRw‚q ho jwqw hYA Ab es kwXé ko zwnXog ky ùwrw is) kryN Xw kméXog ky ùwrw ? pRBu khqy hYN ik Xy donoN hI mwgé k¬Xwx ky krny vwly hYNA prñqu iPr BI kméXog kw mwgé Apnwnw hI ^Xwdw ªyÃT hY #XoNik kmésñXws sy kméXog ky mwgé pr clnw ^Xwdw Awswn hYA es pRkwr kméXog ko kmésñXws sy koeé byhqr nhIN khw gXw hYA donoN hI prm k¬Xwx ky krny vwly hYN prñqu swDk ky ilE kméXog ko Apny Awcrx myN aqwrnw, Apny jIvn myN Apnw lynw kmé sñXws ky Apnwny sy ^Xwdw Awswn hony kI dƒiÃt sy pRBu ny kméXog ko kmésñXws sy ªyà khw hYA

7


zyX: s inœXsññXwsI Xo n ùyiê n kw|– kw|–iq A inùé inùéñùo ih mhwbwho suKM bñDwœpRmuçXqy ] 3 ] hy Ajuén ! jo pu{À n iksI sy ùyÀ krqw hY AOr n iksI kI AwkwN–w krqw hY, vh kméXogI sdw sNñXwsI hI smJny Xo©X hY, #XoNik rwg-ùyÀwid ùñùoN sy rihq pu{À suKpUvék sNswr bñDn sy mu#q ho jwqw hY ] 3 ] qwœpXé:-AOr iPr Ajuén ! es bwq ko sdYv Æmrx rKnw ik inÃkwm kméXog ko pUxéqXw apl‹D huAw XogI qo sdw hI sñXwsI hY, inœX mu#q hYA Ab pRBu ªI ÏÃx kméXogI (inœX sñXwsI) ky l—xoN kw pRiqpwdn krqy huE khqy hYN ik jo XogI:“n ùyiê n kw|– kw|–iq” AOr “inéùñùo” jo iksI sy ùyÀ nhIN krqw, koeé AwkwN–w nhIN rKqw AOr sBI ùñùoN sy rihq hY Eysy kméXogI ky ilE kmé-sNg kBI bwDk nhIN ho skqwA sNswr myN bhuq kuC Eysw hY ijssy mnuÃX kw ±Xi#qœv sdYv pRBwivq rhqw hYA jYsy kBI mnuÃX pdpRiqàw, mwn-bVweé sy pRBwivq hoqw hY qo kBI Dn-dOlq sy, kBI {p sy pRBwivq hoqw hY qo kBI sNgIq syA ijssy BI mnuÃX pRBwivq hoqw hY asy hI pRw‚q krny kI kwmnw krqw hYA jYsy jb koeé mnuÃX mwn pwny kI kwmnw krqw hY qo jo log asy mwn dyqy hYN AOr mwn pRwi‚q myN shwXk 8


hoqy hYN anky pRiq as mnuÃX ko rwg ho jwqw hY AOr jhW sy Apmwn hony kI AwSNkw hoqI hY ansy ùyÀ krny lgqw hYA AOr iPr Agr mwn kI pRwi‚q ho jwE qo AhNkwr aœpñn ho jwqw hY AOr Agr Apmwn ho jwE qo ijnsy ùyÀ krqw hY anky pRiq k®oD aœpñn ho jwqw hYA prñqu mnuÃX jIvn qo Ek ndI kI qrh hYA jYsy ndI ky do iknwry hoqy hYN asI qrh hmwry jIvn myN Ek iknwry pr mwn qo dUsrw iknwrw Apmwn kw hYA Ek qrP jIq AOr dUsrI qrP hwr hYA Ek qrP duK qo dUsrI qrP suK hYA Awm qOr pr mnuÃX en donoN sy hI pRBwivq hoqw hYA prñqu pRBu khqy hYN ik jo mhwpu{À en smÆq ùñùoN sy pry hY ; iksI sy pRBwivq nhIN hoqw ; ijskI ApnI koeé psñd Xw nwpsñd nhIN rhI ; jo pRw‚q vÆqu ky cly jwny sy asy Xwd krky duKI nhIN hoqw AOr n hI iksI vÆqu ko pRw‚q krny ky ilE lwlwiXq hoqw hY ; es AvÆQw ko pRw‚q mhwpu{À ko kmé Blw kYsy bWD skqy hYNA Eysw inÃkwm kméXogI inœX hI sñXwsI hY AOr Eysw sñXwsI sdYv hI AK&V suK myN Ek rs rhqw hYA sw|`$XXogO pƒQ©bwlw: pRvdiñq n pi&fqw: pi&fqw:AA Ekm‚XwiÆQq: sµXguBXoivéñdqy Plm` ] 4 ] 9


ApXué#q sNñXws AOr kméXog ko mUKélog pƒQk-pƒQk Pl dyny vwly khqy hYN n ik pi&fqjn, #XoNik donoN myN sy Ek myN BI sµXk` pRkwr sy iÆQq pu{À donoN ky Pl{p prmwœmw ko pRw‚q hoqw hY ] 4 ] qwœpXé:-pRwi‚q qo as siçcdwnñdGn prmwœmw kI hI krnI hY ; as prmpd, prm Swiñq ko hI apl‹D honw hYA es mNijl qk phuÂcny ky ilE mu$X {p sy inÃTwEÂ do hI hYNA kmé-sñXws (sW$X inàw) AOr dUsrI inÃkwm kméXog (Xog inàw)A mgr en donoN hI iÆQiqXoN myN sy iksI Ek iÆQiq myN iÆQq swDk donoN ky Pl {p qœv zwn ko pRw‚q krky prmpd ko pRw‚q kr jwqw hYA donoN Xui#qXwM swDn pRxwlIXoN myN Byd hony pr BI Pl {p myN Ek hI hYNA jo log en donoN inàwAoN kI Ekqw AOr iksI Ek myN iÆQq hokr donoN ky Pl {p prmpd kI pRwi‚q ko nhIN jwnqy vh mUFæ hYNA añhyN pRBu ny bwlk bui) AQwéq` Aivkisq bui) khw hYA prñqu Ajuén-ijnkI bui) prmwœmw ky qÈv zwn ùwrw pirpUxé hY Eysy pi&Vqjn donoN inàwAoN myN Byd nhIN mwnqyA #XoNik pi&Vqjn jwnqy hYN ik cwhy koeé swN$X ky mwgé pr cly AOr cwhy koeé kméXog ky mwgé prA donoN sy hI prmwœmw ky qÈv zwn kI pRwi‚q honI hY 10


AOr as qÈv zwn ùwrw prmwœmw kI pRwi‚q Ævq: hI ho jwqI hYA kmé-sñXws (swN$X inàw) kw swDk Apny ko prmwœmw sy AiBñn mwnkr apwsnw krqw hY AOr sµpUxé pdwQoéM ko mƒgqƒÃxw ky jl kI BWiq mwXwmX mwnqw hY AOr Eysw jwn lyqw hY ik sµpUxé jgq ky kwXé pRÏiq ky qInoN guxoN ùwrw hI ikE jwqy hYN AQwéq` gux hI guxoN myN brq rhy hYNA es pRkwr sy jwnkr Apny SrIr, mn AOr eiñdRXoN ùwrw hony vwly smÆq kmoéN myN kqwépn ky Bwv sy rihq ho jwqw hY AOr as prmwœmw ky elwvw iksI kw koeé AiÆqœv hI nhIN; Eysw mwnkr as siçcdwnñdGn prmwœmw myN EkIBwv sy iÆQq ho jwqw hYA esy hI kmé-sñXws (zwnXog) khw jwqw hYA prñqu kméXogI kI iÆQiq kuC Alg sy hYA vh ÆvXM ko prmwœmw sy iBñn, prmwœmw kw ANS mwnqw hYA kméXogI vxé, Awªm, ÆvBwv AOr piriÆQiq ky Anuswr SwÆZ-ivihq kÄé±X kmé qo krqw hY prñqu an kmoéM myN AOr kméPl myN mmqw, Awsi#q v Pl kI AwkwN–w nhIN rKqwA kmoéM myN inÃkwmqw kw Bwv AOr prihq kw aÌy¤X hony sy kwXé kI isi) AOr Aisi) myN BI sm rhqw hYA es pRkwr sBI sNk¬poN kw œXwg krky smœv{p Xogw{Fæ ho jwnw hI Xoginàw hYA 11


ªI md`Bgvd gIqw ky Aiqir#q lgBg sBI SwÆZoN ny Bgvd pRwi‚q ky qIn mu$X mwgé bqlwE hYN-kmé, zwn AOr Bi#qA AQwéq` Xy qIn inàwEÂ bqweé geé hYNA prñqu gIqw jI myN Bi#q (apwsnw) ko Alg sy inàw nhIN mwnw hYA bi¬k Bi#q qo en donoN inàwAoN myN pirpUxé {p sy hYA jb koeé swDk (swN$X XogI) Apny ko prmwœmw sy AiBñn mwnkr prmwœmw kI apwsnw krqw hY qo vh Bi#qXu#q swN$X inàw hI qo hYA AOr kmé XogI swDk Apny SrIr, mn v eiñdRXoN ùwrw ikE gE smÆq kmoéN ko v kmé PloM ko Bgvd Apéx kr dyqw hYA smÆq kmé asI kI pRyrxw AOr Awzw ky Anuswr jYsy pRBu krvw rhy hYN vYsw hI krqw hUÂ ; Eysy smJkr krqw hYA Bgvwn myN pUxé ª)w v pRym rKkr smipéq Bwv sy kmé krqy rhny ko hI Bi#q pRDwn kméXog khw jwqw hYA es pRkwr Bi#q donoN hI inàwAoN myN pirpUxé hYA es pRkwr pRBu khqy hYN ik en donoN inàwAoN myN sy iksI Ek myN pUxé {p sy iÆQq pu{À donoN ky Pl {p qÈv zwn ko pRw‚q krky siçcdwnñdGn prmwœmw ko pRw‚q ho jwqw hYA

12


Xœsw|`$XY: pRw‚Xqy ÆQwnN qÖogYrip gµXqy A EkM sw|`$XM c XogM c X: p¤Xiq s p¤Xiq ] 5 zwnXoigXoN ùwrw jo prmDwm pRw‚q ikXw jwqw kméXoigXoN ùwrw BI vhI pRw‚q ikXw jwqw hYA esilE pu{À zwnXog AOr kméXog ko Pl{p myN Ek dyKqw vhI XQwQé dyKqw hY ] 5 ]

] hY, jo hY,

qwœpXé:-mnuÃX jIvn kw prm EvM crm l—X prmwQé qÈv kw zwn pRw‚q kr prmpd v prm Swiñq ko pRw‚q krnw hYA ijsy Ek sñXwsI AQwéq` swM$XXogI zwnXog ky mwgé pr clkr pRw‚q kr lyqw hY AOr asI l—X ko inÃkwm kméXogI kméXog ky mwÎXm sy pRw‚q kr lyqw hYA hmwry dyS Bwrq myN pwvn pivZ ndI gNgw jI aÄr sy di–x-pUvé kI qrP bhqI hYN AOr nmédw jI pUvé sy pi¤cm kI AorA prñqu donoN hI imlqI qo as mhwswgr myN hI hYNA cwhy koeé swN$X ky mwgé pr clny vwlw swDk sBI kmoéM myN kqwépn ky Bwv sy rihq hokr AùYq Bwv sy asI myN iÆQq ho jwE AOr cwhy koeé kméXogI smÆq kmoéN myN mmqw, PlAwkwN–w AOr Awsi#q kw œXwg krky kméSIl rhy AOr smÆq kmé v kméPl Bgvwn ky Apéx krqw rhyA donoM myN hI Añq:krx kI AvÆQw qo Ek hI hogIA AOr Añqq: Pl BI Ek hI hogwA 13


A#sr hm khqy hYN “ªI ÏÃx lIlw” v “ªI rwm lIlw”A pRBu ny jo lIlwE kI, añhyN nwtk {p myN idKwXw jwqw hYA Ab pRBu BI qo mnuÃX {p myN Avqirq hokr vhI kmé krqy hYN jYsy dUsry mnuÃXA qo iPr pRBu ky kmoéN ko lIlw #XoN khw jwqw hY ? kwrx bVw ÆpÃt hY ik jo mnuÃX kÄé±X kmoéM myN Pl kI AwkwN–w nhIN krqw an kmoéN ko Bgvd Apéx kr dyqw hYA inÃkwm Bwv AOr prihÄ ky aÌy¤X sy hI krqw hYA vh kmé krqw huAw BI kmoéN sy il‚q nhIN hoqwA asky ùwrw ikE gE kmé lIlw mwZ hI hoqy hYNA esIilE qo pRBu khqy hYN ik vhI XQwQé dyKqw hY, asI kw dyKnw hI aicq FNæg sy dyKnw hY ; pwrdSIé dyKnw hY jo donoN ko Pl{p sy Ek dyKqw hYA prñqu XQwQé vhI dyKqw hY ijsky Añq:krx sy moh-mmqw AOr AhNkwr kI bdlI ht jwqI hYA es sUZ myN pRBu ªI ÏÃx ny kmé-sñXws AOr kmé-Xog donoN kw Ek hI styts AOr donoN sy Ek hI Pl kI pRwi‚q bqlwkr an kméSIl mnuÃXoN ky mnobl AOr Awiœmk bl ko bFwny ky ilE apdyS ikXw hY jo smwj myN rhkr, gƒhÆQ jIvn ±XqIq krqy huE prihÄ ky kwXoéN myN slM©n rhqy hYNA smÆq jgq ky ivÀX-BogoN ky bIc rhkr BI an BogoM myN il‚q nhIN hoqyA vh qo inœX sñXwsI hYNA prñqu hm log Kws 14


qOr pr ijs dyS myN gIqw khI geé, ªI ÏÃx-Ajuén sNvwd {p myN Xh Gtnw GtI, as myry dyS Bwrq ky log pRBu ky es mwimék apdyS ko pRwX: BUl sy gEA hmwry dyS myN jo kméSIl log hYN, gƒhÆQI hYN anmyN ^Xwdwqr log Apny Awp ko Cotw v quçC mwnqy hYNA hm qo sNswrI v gƒhÆQI log hYN, kuC BI Bgvd kwXé nhIN kr skqy ; EysI mwñXqwAoN sy hInqw kI Bwvnw pYdw hoqI hYA ÆvXM ko dIn-hIn mwnkr Bgvd kwXoéN myN n lgwnw AnQé kI Aor ly jwqw hYA bhuq swry logoN kI Xh AvDwrxw hY ik gIqw qo sNswr CuVvw dyqI hY, swDu bnwny ky ilE hY ; ib¬kul inrQék AOr by-mwXny hYA pRBu ny qo gIqw jI myN Apny sµpUxé apdyS myN jgh-jgh pr (Su{ sy Añq qk) Ajuén ko Apnw kÄé±X-kmé inBwny kI Awzw dI hYA pRBu qo bVI hI Ad`Buq v AwlOikk vwxI ùwrw Alg-Alg DrwqloN sy hmyN inÃkwm kméXog kw apdyS dy rhy hYNA Ajuén ko XogI hony kI Awzw BI dyqy hYNA Agr smÆq kmé pRBu ky ilE nhIN kr skqy qo km sy km kmé Pl kI AwkwN–wAoN ko qo Bgvwn ky ªI crx-kmloN myN Aipéq kr doA esI sy quµhwrw k¬Xwx ho jwEgwA jo Ek sñXwsI swN$X-inàw myN iÆQq hokr pRw‚q krqw hY vhI prmpd quµhyM kméPl kI AwkwN–w ko œXwgny sy pRw‚q ho jwEgwA 15


sññXwsÆqu mhwbwho du:Kmw‚qumXogq: A XogXuËo muinbRéã nicryxwiDgçCiq wiDgçCiq ] 6 ] prNqu hy Ajuén ! kméXog ky ibnw sNñXws AQwéq` mn, eiñdRX AOr SrIr ùwrw hony vwly sµpUxé kmoéN myN kqwépn kw œXwg pRw‚q honw kiTn hY AOr BgvœÆv{p ko mnn krny vwlw kméXogI prczã prmwœmw ko SIGR hI pRw‚q ho jwqw hY ] 6 ] qwœpXé:-Añq:krx pr moh {pI bdlI ky Cw jwny sy Ajuén qo phly sy hI Apny kÄé±X-kmé ko CoVkr Bwg jwnw cwhqy QyA AOr rxBUim CoVkr sñXwsI ho jwnw cwhqy QyA iPr Ab qo pRBu ny BI kh idXw ik sñXws AOr kméXog donoN sy hI prmpd/ mo– kI pRwi‚q ho skqI hY AQwéq` donoN hI Pl {p sy Ek hI hYNA Ab khIN Ajuén kw mn iPr sy kmé CoVkr Bwg jwny ky p– myN n ho jwEA Ajuén kI mnodSw ko dyKkr pRBu ªI ÏÃx pun: khqy hYN ik hy Bweé Ajuén ! khIN Eysw mq soc lynw ik swN$X kw mwgé, kmé ky mwgé sy ^Xwdw sulB hYA #XoNik ibnw kméXog ko swDny sy sñXwsI ho hI nhIN skqwA kméXog ko swDny sy AiBpRwX: hY Añq:krx kI Sui)A jb Añq:krx qo rwg-ùyÀ, moh-mmqw, k®oD, AhNkwr, lwlc AOr kwmnwAoN sy Brw pVw hY qo iPr sNswr ko CoVkr khIN BI Bwg jwnw, sNswr vhIN inéimq ho jwEgwA Gr, dukwn AOr 16


PY#trI sy Bwgogy qo AwªmoN ky moh myN PÂs jwAogyA kwmnwAoN kw AOr AhM Bwvnw kw vws pdwQoéN myN nhIN hoqw vh qo Añq:krx myN hI hoqw hYA pRwX: Awj hm Bgvwn ky es mwimék apdyS ko BUl sy gE hYNA Ek AçCw eNswn bnny sy phly hm mhwn swDu/ sNq bnnw cwhqy hYNA Dwimék hony sy phly iksI Ek Dmé/ sµpRdwX ky pRiqiniD honw cwhqy hYNA Dwimék nyqw bnnw cwhqy hYNA jIvn myN Aweé piriÆQiqXoN kw qo swmnw nhIN kr skyA ân; myN kwm, k®oD, AhNkwr, lwlc AOr moh-mmqw Brw hoqw hY prñqu mwZ vÆZ bdl kr swDu bn jwqy hYNA XhI bwq pRBu khnw cwhqy hYN Ajuén ko Xw iPr Ajuén ky mwÎXm sy smÆq jgq ky mnuÃXoN ko, ik khIN EysI g¬qI mq kr lynw #XoNik Ajuén kh rhw Qw n ik mYN rxBUim sy Bwgkr sñXwsI ho jwnw cwhqw hUÂ ; iB–w mWgkr jIvn invéwh kr lUÂgwA iksI Kws rNg ky (sPyd, pIly, hry, kwly) vÆZ phn kr swDu nhIN huAw jwqwA swDuœv (sñXws) qo icÄ kI Ek Kws AvÆQw kw nwm hY ijsmyN mnuÃX ky ân; myN rwg-ùyÀ, kwm-k®oD AOr AhNkwr lyS mwZ BI nhIN rhqwA AOr iksI BI ivÀX ky pRiq Awsi#q nhIN rhqIA sb pRwixXoN myN Ek hI Awœmw kw AnuBv ho jwqw hY AOr jgq ky smÆq kmé pRÏiq ky guxoN ùwrw hI ikE jwqy hYN Eysw jwn lyqw hY qb asky ân; myN/ 17


Añq:krx myN Xh Bwv pYdw hoqw hY ik mYN qo kuC BI nhIN krqwA AOr n hI myrI koeé sÄw hYA AQwéq` kqwépn ky Bwv sy rihq ho jwqw hYA svéZ vwsudyv hI vwsudyv hYNA “ isXw rwm mX sb jg jwinA jwinA krhUÂ pRxwm wm joir jug pwin”]---pwin”]----bwlkw&V ----bwlkw&V pRBu khqy hYN ik es AvÆQw ko pRw‚q krny ky ilE swN$X kw mwgé kméXog ky mwgé sy AœXñq kiTn hYA esilE jo mYNny quJy inÃkwm kméXog kI iviD bqlweé hY vh AœXñq sugm BI hY AOr mNijl qk SIGR hI phuÂcw dyny vwlI hYA Apny smÆq kmoéN ko pRBu ky crxoM myN Aipéq krqw cl, qyry myN inÃkwmqw pYdw hogI, smBwv pYdw hogwA Eysw krny sy qU SIGR hI kméXog kI pUxéqw ko pRw‚q kr jwEgw AOr prmwœm qÈv ky zwn ko pRw‚q hokr prmwœmw ko/ prmpd/ prmSwiñq mo– ko pRw‚q hogwA XogXu XogXuËo ivSu)wœmw ivijqwœmw ijqyiñdRX: A svéBUqwœmBUqwœmw kuvéñnip il‚Xqy ] 7 ] ijskw mn Apny vS myN hY, jo ijqyiñdRX EvM ivSu) Añq:krx vwlw hY AOr sµpUxé pRwixXoN kw Awœm{p prmwœmw hI ijskw Awœmw hY, Eysw kméXogI kmé krqw huAw BI il‚q nhIN hoqw ] 7 ] 18


qwœpXé:-Ek swN$X XogI qo kmoéN sy il‚q nhIN hoqw #XoNik vh qo XhI smJqw hY ik jo BI ik®XwEN asky SrIr, mn v eiñdRXoNM ùwrw ho rhI hYN anmyN vh kuC BI nhIN krqwA gux hI guxoN myN brq rhy hYN ; myrw ensy kuC BI sµbñD nhIN hY prñqu Ek kméXogI qo ÆvXM ko kmoéN kw kqwé smJqw hYA qo iPr vh kméXogI kmoéN sy kYsy il‚q nhIN hoqw ? kYsy vh kmoéN sy nhIN bÂDqw ? khIN Ajuén ky mn myN Xh AwSNkw aœpñn n ho jwEA esilE kméXogI ky l—xoN kw vxén krky es AwSNkw kw BI smwDwn ikXw gXw hYA sNXog vS EvM sNqoN v pRBu kI Ïpw sy jb iksI mnuÃX ky ân; myN sNswr v ivÀX-BogoN ky pRiq vYrw©X AOr pRBu ky pRiq pRym kI ikrx PUtqI hY qo mnuÃX kI bui) myN ivvyk pRgt hony lgqw hYA socny lgqw hY mnuÃX ik Ab qk mYN Apny SrIr v SrIr sµbiñDq ijñhyN Apnw mwnqw rhw anky ilE bhuq skwm kmé ikEA ijn pdwQoéN myN suK FUÂFqw rhw vhI du:K ky kwrx huEA swrw jIvn duinXw ky cNd logoN ko pRsñn krny ky ilE lgw idXw mgr iksI ko BI pRsñn n kr skw ; JUTI vwh-vwhI myN pVw rhwA mgr Ab mYN Bgvwn ko pRsñn k{ÂgwA Ab mYN jo BI kmé k{Âgw vh pRwxI mwZ kI pRsñnqw ky ilE hoNgy ; inÃkwm Bwv sy k{Âgw AQwéq` sBI 19


kmé v kmé Pl as prmwœmw ky hI crx-kmloN myN Aipéq k{ÂgwA es ivvyk ky adX hony ko hI kméXog kw adX honw khw jwqw hYA pRBu khqy hYN ik kméXog kw swDn krqy-krqy jb swDk kméXog kI pUxé åÂcweéXoN ko CU lyqw hY qo vh ijqyiñdRX ho jwqw hY ; ivSu)wœmw, ivijqwœmw AOr svéBUqwœm-BUqwœmw ho jwqw hYA es AvÆQw myN phuÂcy huE XogI ko Blw kmé kYsy bWD skqy hYN ? ijqyiñdRX-ijsny ApnI eiñdRXoN pr ivjX pRw‚q kr lI hoA ivjX pRw‚q krny sy AiBpRwX: hY ik eiñdRXoN myN koeé vwsnw hI n rhIA jb eiñdRXoN myN vwsnwAoN kw hI Añq ho jwqw hY qo eiñdRXoN myN bui) ko ivcilq krny kI Si#q smw‚q ho jwqI hYA #XoNik kméXogI ùwrw prihÄ (lokihÄwQé) kwXé krnw qo askw ÆvBwv hI bn jwqw hYA vwlwA kméXogI kw ivS)wœmwwœmw-inmél-Añq:krx Añq:krx inmél ho jwqw hY #XoNik kméXogI ky ilE swNswirk pdwQoéN kw koeé mhœv hI nhIN rh jwqwA jb iksI swDk ky ilE iksI pdwQé kw, pd-pRiqàw kw, suK-suivDw kw koeé mhœv hI nhIN rhqw qo vh asy pwny kI eæçCw hI #XoN krygw ? inÃkwmqw Pilq hI qb hogI jb swNswirk pdwQoéN, ivÀX-BogoN eœXwid kw koeé mhœv hI n rhyA 20


ivijqwœmw-SrIr ko vS myN rKny vwlwA pRBu khqy hYN ik ivijqwœmw kméXogI Apny SrIr ky suK-Awrwm kI BI pRvwh nhIN krqwA SwrIirk kÃt AQwéq` by-AwrwmI asy Apny kÄé±XpQ sy nhIN rok skqIA lok-ihÄwQé kÄé±X kmoéN ko krny ky ilE SrIr ko vS myN rKnw Aiq AinvwXé hYA svéBUqwœmBUqwœmwwœmw-kméXogI ky l—xoN kw vxén krqy huE pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik kméXogI pRwxImwZ ky swQ ApnI Ekqw kw AnuBv krqw hYA #XoNik SrIr pr ivjX qBI pRw‚q ho skqI hY jb mnuÃX es bwq kw AnuBv krny lgqw hY ik mYN Xh SrIr nhIN hUÂ bi¬k Awœmw hUÂ AOr sb myN vhI Awœmw hY, jo Awœmw muJ myN hYA es pRkwr jb kméXogI ko ÆvXM kw AnuBv ho jwqw hY AOr mn sy vwsnwAoN kw Añq ho jwqw hY AQwéq` Awœmw AOr prmwœmw ky bIc kI dIvwr jb igr jwqI hY qo kméXogI pRwxImwZ ky as Awœm {p prmwœmw ko hI sBI pRwixXoN myN dyKqw hYA es pRkwr jb sb myN Ekœv kw AnuBv hoqw hY qo ÆvwBwivk hI hY ik vh sb ky ilE mNgl-kwmnw krygwA vh jo BI kwXé krygw sb ko suK phuÂcwny ky ilE hI krygwA pRBu khqy hYN ik Eysw kméXogI kuC BI kry vh kmoéN ko krqw huAw BI kmoéN sy il‚q nhIN hoqwA esilE kmé asy bWD nhIN skqyA ivnmRqw, inÃkwmqw, smqw, adwrqw 21


qo kméXogI kw ÆvBwv hI bn jwqI hYA Eysw kméXogI pUxé ÆvqNZ hY AOr sdYv mu#q hYA nYv iki«cœkromIiq XuËo mñXyq qÈvivq` A p¤X«¤wƒ&vñÆpƒSi«jGRñn¤nñgçCñÆvp«Ç±sn` n¤nñgçCñÆvp«Ç±sn` ] 8 ] pRlpiñvsƒjñgƒH&ñnuiñmÀiñnimÀñnip A eiñdRXwxIiñdRXwQyéÀu vqéñq eiq DwrXn` ] 9 ] qÈv ko jwnny vwlw swN$XXogI qo dyKqw huAw, sunqw huAw, ÆpSé krqw huAw, sUÂGqw huAw, Bojn krqw huAw, gmn krqw huAw, soqw huAw, Çvws lyqw huAw, bolqw huAw, œXwgqw huAw, gRhx krqw huAw qQw AWKoN ko Kolqw AOr mUÂdqw huAw BI sb eiñdRXW Apny-Apny AQoéN myN brq rhI hYYN-es pRkwr smJkr in:sñdyh Eysw mwny ik mYN kuC BI nhIN krqw hU ] 9 ] qwœpXé:-swN$X XogI ky swDn kw Æv{p bqlwqy huE pRBu khqy hYN-qÈvivq` Xu#q:q:-swN$XXogI qÈv ko jwnny vwlw hoqw hYA qÈv ko jwnny vwlw mnuÃX eiñdRXoN ùwrw hony vwly kmoéN kw mwZ sw–I ho jwqw hYA qÈvivq` XogI kw ivvyk jwgƒq ho jwny sy vh jwn jwqw hY ik SrIr, mn, AOr bui) 22


ùwrw jo BI ik®XwEÂ ho rhI hYN vh pRÏiq myN pRÏiq ùwrw hI ho rhI hYNA en ik®XwAoN kw myry swQ koeé sµbñD hY hI nhINA kqwépn kI mwñXqw kw pUxéqXw ABwv hokr Apny Æv{p kw AnuBv ho jwnw hI qÈvivq ho jwnw hYA pRÏiq sy AqIq qÈv myN n qo gux hY AOr n hI koeé ik®XwA vh inéivkwr qÈv hI svwéDwr, své±Xwpk AOr svéSi#qmwn hYA AQwéq` jo pRÏiq AOr pu{À ky ivBwg ko jwnqw hY vhI qÈvivq hYA czã kI inilé‚qqw ky ivÀX myN ÆvwmI rwmÏÃx prmhNs ny khw hY-“nryñdR kI Aor l—X krky-(ÆvwmI ivvykwnñd jI kw sñXwsI hony sy phly kw nwm) jwnqy ho nryñdR, czã kYsw hY ? jYsy-vwXuA jYsy dugéñD AOr sugñD vwXu ky swQ Aw rhI hY, ikñqu vwXu inéil‚q hYA iPr dUsry B#qoN ko l—X krky añhoNny khw-“ikñqu czã inéil‚q hY, Blw burw qo jIv ky ilE hY, sq` Asq` jIv ky ilE hYA jYsy dIpk ky swmny koeé Bwgvq pFæqw hY AOr koeé jwl krqw hY, ikñqu dIpk qo inéil‚q hYA Xid khodu:K, pwp, ASwiñq Xy sb #Xw hY ? eskw aÄr Xh hY ik vy sb jIv ky ilE hYN, czã inéil‚q hYA inéil‚q Awnñd Æv{p czã ky swQ Apny ko AiBñn smJnw hI XQwQé zwn hY, qÈvivq honw hYA 23


pRBu khqy hYN ik es sw–I Bwv ko pRw‚q hony ky ilE swN$X ky mwgé pr clny vwly swDk ko cwihE ik eiñdRXoN ùwrw jo BI ik®XwENy ho rhI hYN anmyN ÆvXM ko kqwé n mwnyA mgr Awm qOr pr hoqw qo a¬t hI hYA ijs kwXé myN hmyN sPlqw iml jwqI hY, kuC pRw‚q hony kI AwSw ho jwqI hY asky ilE qo hm khqy hYN ik Amuk kwXé mYNny ikXw hYA mYNny hI qo slwh dI QIA khqy hYN n“jIq ky sO bwp hoqy hYN mgr hwr XqIm hYA” ijs kwXé myN hwr ho jwE, kuC ivXog ho jwE, Xw hmwry kuC pRiqkUl ho jwE ; askw doÀ ivDwqw pr Awroipq kr dyqy hYNA prñqu XogI Eysw nhIN hoqwA vh jwn lyqw hY ik eiñdRXW hI eiñdRXoN ky AQoéN myN brq rhI hYN AOr mYN Xh pRwÏiqk SrIr nhIN hUÂA jo nwSvwn hY, AinœX v pirvqénSIl hYA mYN qo inœX hUÂ, Su)-bu) Awœmw hUÂA mYN qo as pu{À-aÄm (pu{ÀoÄm) kw ANS pu{À (Awœmw) hUÂA muJy Xh SrIr imlw hY Ek apkrx ky {p myNA ijskw mYNny aicq apXog krnw hY as pu{ÀoÄm siçcdwnñdGn prmwœmw sy Ek ho jwny ky ilEA swN$XXog ky swDk ko Apny ±Xvhwr kwl myN kYsy rhnw cwihE ? sw–I Bwv kYsy iniméq hoqw hY ? esky ilE bVI hI AdBuq Xui#q kw pRiqpwdn krqy huE pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik jb SrIr ko 24


BUK lgy qo swDk ko AnuBv krnw cwihE ik prmwœmw ky idE es miñdr (SrIr) ky pyt ko BUK lgI hYA esy suri–q rKny ky ilE Awhwr dykr pRsñnqw sy Apnw kÄé±X inBwEA jYsy iksI AwiPs myN Alg-Alg ivBwg hoqy hYN AOr pRœXyk ivBwg ùwrw Apnw-Apnw kwXé ho rhw hYA esmyN mYN kuC BI nhIN kr rhwA AiBpRwX: Xh hY ik XogI ko cwihE ik vh ApnI mYN ko smw‚q kr dyA jo kuC BI ho rhw hY vh prmwœmw kI eçCw sy prmwœmw ùwrw hI ho rhw hYA jb qk mYN AQwéq` AhNkwr hY qb qk hm sœX ky ghnqm Æv{p qk nhIN phuÂc skqyA mYN ky imty ibnw prm sœX kI AnuBUiq nhIN ho skqIA sNq iSromxI B#q kbIr jI khqy hYN:“jb mYN Qw qb hir nhIN, Ab hir hYN mYN nwihNA pRym glI Aiq swNkrI, qw myN do nw smweé ]” es pRkwr swDk ko cwihE ik vh Apny AhM-Bwv ko smw‚q krky, SrIr, mn v bui) ùwrw hony vwly smÆq kmoéN v ik®XwAoN ko pRÏiq ùwrw hony vwly mwnkr, sw–I Bwv sy rhyA kBI BI ÆvXM ko kqwé n mwnyA

25


czã&XwDwX kmwéix s|Ng œX#œvw kroiq X: A il‚Xqy n s pwpyn pÑpZimvwµBsw ] 10 ] jo pu{À sb kmoéM ko prmwœmw myN Apéx krky AOr Awsi#q ko œXwg kr kmé krqw hY, vh pu{À jl sy kml ky pÄy kI BWiq pwp sy il‚q nhIN hoqw ] 10 ] qwœpXé:-kméXogI AOr swN$XXogI kYsy kmoéN sy inéil‚q rhqw hY, Xh bqlwny ky bwd Ab Bi#qXu#q kméXogI Apny swDnw kwl myN kYsw ±Xvhwr krky kmoéN sy inéil‚q rhqw hY as Xui#q kw vxén krqy hYNA pRBu khqy hYN ik jo Bi#qXu#q kméXogI hY vh Apny SrIr, mn v eiñdRXoN ùwrw ikE gE smÆq kmoéN ko Bgvwn ky sñmuK Apéx kr dyqw hYA vh XhI mwnqw hY ik smÆq ik®XwEyN Bgvwn ùwrw, añhIN kI eçCw sy AOr añhIN ky ilE hI qo ho rhI hYNA SrIr, swNswirk vÆquEyN Awid jo BI hmyN pRw‚q ho rhw hY vh vwÆqv myN hmwrI hY hI nhINA en pr hmwrw ÆvqNZ AiDkwr hY hI nhINA jb hm iksI BI vÆqu/ pdwQé, mwnsµmwn, Dn-sµpiÄ, nwqy-ir¤qy Awid ko ApnI eçCw Anuswr rK nhIN skqy, apBog nhIN kr skqy, qo iPr kYsy Awp mwn skqy hYN ik Amuk vÆqu myrI hYA SrIrwid smÆq vÆquAoN ky ÆvwmI Bgvwn hI hYNA AOr iPr jb ÆvwmI Bgvwn hI hYN qo añhyN hI smpéx kr doA añhIN kI 26


syvw myN lgw doA es pRkwr ibnw iksI kwmnw, Awsi#q ky jo kméXogI Apny smÆq kmé Bgvwn myN Apéx kr dyqw hY vh jl sy kml ky pÄy kI qrh pwp sy il‚q nhIN hoqwA XhW pr pwp sy AiBpRwX: kméPl sy hY jo swNswirk bÂDn ky hyqu hYNA Eysw nhIN hY ik BgvdwQé kmé krny vwlw XogI isPé pwpoN sy inéil‚q rhqw hY bi¬k vh qo pu&X sy BI inélyp rhqw hYA jl ÆvçC ho Xw pRdUiÀq kml ky PUl kw pÄw iksI sy BI il‚q nhIN hoqwA qIs vÀé phly jb mYN AwTvIN k–w myN pFæqw Qw ; hmwry XhW snwqn Dmé miñdr myN SNkrwcwXé jI AwE huE QyA as sBw myN bçcoN ky ilE rwmcirq mwns kI cOpweXW AOr BjnoN kI pRiqXoigqw rKI geé QIA asmyN mYNny Ek kivqw khI QI AOr SNkrwcwXé jI ny Apny gly sy puÃpmwlw aqwrkr myry gly myN fwl dI QIA kivqw ky S‹d QyAb sONp idXw es jIvn kw, sb Bwr quµhwry hwQoN myN A hY jIq quµhwry hwQoN myN, AOr hwr quµhwry hwQoN myN ] myrw in¤cX bs Ek XhI, XhI, ek bwr quµhyN pw jwå mYN [ Apéx kr dU jIvn Br kw, sb ‚Xwr quµhwry hwQoN myN ] jo jg myN rhU qo Eysy rhUÂ, ^XoN jl myN kml kw PUl rhy A myry Avgux doÀ smipéq hoN, krqwr quµhwry hwQoN myN ] 27


Xid mwnuÀ kw muJy jñm imly, qo qyry crxoN kw pujwrI bnU [ muJ syvk kI ekek-ek rg kw, hr qwr quµhwry hwQoN myN ] jbjb-jb sNswr kw kYdI bnU , inÃkwm Bwv sy kmé k{ [ iPr Añq smX myN pRwx qjU , Bgvwn quµhwry hwQoN myN ] muJ myN quJ myM bs Byd XhI, mYM nr hU qum nwrwXx ho [ mYN hU sNswr ky hwQoN my myN, sNswr quµhwry hwQoN myN ] hm qumko kBI nhIN Bjqy, iPr BI qum hmyN nhIN qjqy [ a)wr pqn Ab myrw hY, Bgvwn quµhwry hwQoN myN ] mgr as smX mYNny kivqw qo kh dI prñqu bwlk bui) hony sy kivqw ky pUxé AQé n jwn skwA qIs vÀé bwd iPr vhI Gtnw bIqIA hir eæçCw czãwªm sNg{r myN prm pU^X ªI gu{dyv ÆvwmI ùwirkwXiq jI mhwrwj pDwry huE QyA Ab XhI kivqw cOdh-pNdRh vÀé ky Ek lVky ny sunweé, muJy vhI idn Xwd AwXwA #XoNik gu{dyv ny BI vhI ikXw-kivqw sunny ky bwd ApnI mwlw aqwrkr as lVky ky gly myN Vwl dIA qb ªI gu{dyv ny ‘jg myN rhU qo Eysy rhUÂ, ^XoN jl myN kml kw PUl rhy’ ky vwÆqivk AQoéN sy BI B#qoN ko Avgq krwXwA AOr sBI kmoéN ko Bgvd Apéx krny kI pRyrxw dIA BgvdwQé kmé krny sy mnuÃX iks pRkwr inélyp ho jwqw hY, kYsI pRsñnqw v prm Swiñq kw AnuBv krqw hY AOr kwXoéN myN eé¤vrIX Ïpw kw AwBws hoqw hY Xh qo ÆvXM krny sy hI 28


AnuBv ho skqw hYA es pRkwr pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik jo Bi#qXu#q kméXogI smÆq kwmnwAoN v Awsi#q ko œXwgkr smÆq kmé Bgvwn ky crx-kmloN myN Apéx kr dyqw hY, asy kml ky pÄy kI BWiq kmé kBI il‚q nhIN kr skqyA Eysw XogI prm Swiñq, prmwnñd v mo– ko pRw‚q kr jwqw hYA

kwXyn mnsw bu)Xw kyvlYiriñdRXYrip A Xoign: kmé kuvéiñq s|Ng œX#œvwœmSu)Xu ] 11 ] kméXogI mmœv bui) rihq kyvl eiñdRX, mn, bui) AOr SrIr ùwrw BI Awsi#q ko œXwgkr Añq:krx kI Sui) ky ilE kmé krqy hYN ] 11 ] qwœpXé:-es sUZ myN kméXog kI Aiñqm sIFæI kw vxén krqy huE bVw hI mwimék apdyS dy rhy hYN pRBu ªI ÏÃxA inÃkwm Bwv sy kméXog myN iÆQq XogI ko cwihE ik vo psNd rihq ho jwENA iksI BI pRkwr sy SwrIirk AOr mwnisk qOr pr kmoéN myN mmœv bui) n rKyNA kmoéN kI ikÆmoM v SYlI myN ApnI AnukUlqw-pRiqkUlqw ko dyKy ibnw kmé krny cwihEA adwhrxwQé-iksI BI zwn Xz kw AnuÃTwn cl rhw hoA vhW bqén Dony kw kwm BI ho 29


skqw hY, dirXW ibCwny kw BI, swP-sPweé kw BIA swDu-mhwœmwAoN ko Kwnw prosny kw BIA Ab mn qo krqw hY mhwœmwAoN kI syvw krny ko prñqu kwXé krnw pV jwE koeé dUsrwA kméXogI ko cwihE ik vh psNdrihq ho jwEA jYsw kwXé iml jwE vhI kryA XogIXoN ky eé¤vr Xogy¤vr pRBu ªI ÏÃx ky cirZ kI Aor dyKyNA kBI mwKn lIlw krqy hYN, kBI gwE crwqy hYN, kBI ùwirkwDIS bnkr Ajuén ky rQ kw swrQI bn jwqy hYNA kBI rwjsUX Xz myN JUTy pÄl BI aTwqy hYNA XogI ky ilE kmoéN myN psNdgInwpsNdgI kYsI ? es pRkwr jb koeé kméXogI kmoéM myN mmœv bui) ko œXwg kr kmé krqw hY qo Añq:krx kI Sui) hoqI hYA AQwéq` ijs Añq:krx ko AhNkwr, mmqw, rwg-ùyÀ Awid ivkwroN ky DuE ny Gyr rKw hoqw hY vh DuAW jb imt jwqw hY qo Añq:krx ÆPitk ky smwn swP/ Su) ho jwqw hY AOr Su) Añq:krx vwly XogI ky Añq:krx myN Awœmw kw pRiqibµb swP-swP idKweé pVny lgqw hYA AQwéq` Awœm-sw–wœkwr ko pRw‚q ho jwqw hYA

30


XuË: kméPlM œX#œvw Swiñqmw‚noiq nYiàkIm` A AXuË: kwmkwryx Ply sËo inbÎXqy ] 12 ] kmXogI kmoéM ky Pl kw œXwg krky BgvœpRwi‚q{p Swiñq ko pRw‚q hoqw hY AOr skwm pu{À kwmnw kI pRyrxw sy Pl myN Aws#q hokr bÂDqw hY ] 12 ] qwœpXé:-es sUZ myN Ek Eysy ivSyÀ rhÆX ko ÆpÃt ikXw hY pRBu ªI ÏÃx ny ik ijssy mnuÃX Apny jIvn myN hr – x Awnñd myN Swiñq sy rh skqw hY AOr jIvn aprwñq prmwnñd myN lIn ho skqw hYA kmé qo sBI krqy hYNA prñqu Ek qo vo log hYN jo skwm kmIé hYN AQwéq` vo log qBI koeé kwXé kryNgy jb kuC pRw‚q hony kI AwSw hoA AwkW–wAoN ky pwS myN bÂDkr hI kmé ikXw krqy hYNA miñdr, gu{ùwry, swDu-sNq, pIr-PkIr ky pws BI jwENgy qo swNswirk BogoN ko pRw‚q krny kI AwSwAoN syA iksI Dwimék ÆQwn pr syvw BI kryNgy qo syvw qo QoVI kryNgy, ijqwENgy ^XwdwA QoVI sI syvw krky Xw Dn dykr sNÆQwAoN myN Apnw ÆQwn bnwnw cwhyNgyA pœQr pr hmwrw nwm ilKw jwEA log hmyN dwnI khyN, smwjæ myN hmwrw sµmwn bFæyA Eysy logoN ko skwm kmIé khw gXw hYA es qrh ky log kmé-Pl myN Aws#q rhny ky kwrx kBI BI Swiñq pRw‚q nhIN kr skqyA 31


Swiñq v Awnñd pRw‚q krny v jIvn mu#q rhny ky ilE bVI hI suñdr v sugm Xui#q bqlw rhy hYN pRBu ik Apny kÄé±X kmoéN ko krqy huE, an kmoéN sy Pl kI AwkwN–w mq kroA Apny SrIr mn v eiñdRXoN ùwrw jo BI kmé kro, askw Pl prmwœmw ky Awgy Apéx kr doA iksI kI syvw krky, iksI igry huE kw shwrw bnkr, iksI rogI kw apcwr krvwny ky bwd, BUKy ko Bojn v ‚Xwsy ko pwnI iplwny ky bwd kBI DñXvwd pRw‚q krny kI AwkwN–w BI mq kroA Swiñq AOr Awnñd sdYv quµhwry swQ-swQ rhyNgyA esilE jo XogI Awkw–wAoN ko CoVkr, inÃkwm hokr Apny SrIr, mn v eiñdRXoN ùwrw ikE gE sBI ÏœX Bgvwn ky crx-kmloN myN smipéq kr dyqw hY vh Bgvq pRwi‚q {p prm-Swiñq v prm-Awnñd ko pRw‚q hoqw hYA XhI Ek hunr hY, jIvn jIny kI klw hY-PlwkwN–w kw œXwgA QoVI sI mnodSw hI qo bdlnI hY es Xui#q myNA kméPl kI isPé AwSw ko CoVnw hYA bs eqny myN hI hm Bgvq {p prm-Swiñq ko pRw‚q kr skqy hYN jo bVy-bVy swN$X XogI, bVI-bVI swDnwAoN v kTor XœnoN sy pRw‚q krqy hYNA jo XogI Pl kI AwkwN–w ko CoV dyqw hY ; esky mwXny Xh nhIN ik asy kuC pRw‚q hI 32


nhIN hoqwA vwÆqv myN vh qo sb kuC pRw‚q kr jwqw hYA prñqu skwm kmIé AQwéq` Pl kI AwSw sy bÂDkr kmé krny vwlw KwlI hwQ rh jwqw hYA jb koeé skwm kmIé koeé AnuÃTwn krqw hY, miñdr myN jwqw hY, dwn krqw hY qo asky ân; myN hjwroN amNgyN BrI hoqI hYNA AOr vh miñdr myN jwkr BI KwlI hwQ vwips Aw jwqw hY prñqu ijsny kméPl kI AwSw ko hI œXwg idXw vh inÃkwm kmIé miñdr myN pRvyS krqw hY qo askw ân; kwmnwAoN sy KwlI hoqw hYA vh miñdr myN jwqw hY isPé Bgvwn kw guxgwn krny, ankw DñXvwd krny ky ilEA prñqu Eysy inÃkwm kmIé kw ân; Br jwqw hY Ek AdBuq Awnñd syA ân; ky ùwr Kulny lgqy hYNA Bgvd Æv{p prm Swiñq ko pRw‚q kr jwqw hYA XhI Ek sœX hY, rhÆX hY jo pRBu ÆpÃt kr rhy hYN es sUZ myN ik jo mWgygw, kwmnwAoN kI pUiqé ky ilE hI kmé krygw, vh jIvn Br iBKwrI kI qrh mWgqw hI rhygw AOr jo mWgqw nhIN, kwXé kwmnwAoN kI pUiqé ky ilE nhIN krqw, Bwvnw inÃkwm hY ijskI vh duinXw kw hI nhIN smÆq jgq kw smRwt ho jwqw hYA jo sb kuC pRBu ky crxoN myN smipéq kr dyqw hY, CoV dyqw hY sb kuC pRBu pr vh svéÆv ko pw jwqw hYA

33


“ibn mWgy moqI imly, mWgy imly n BIK”A BIK”A svékmwéix mnsw sññXÆXwÆqy suKM vSI A nvùwry pury dyhI nYv kuvéñn ñn kwrXn` ] 13 ] Añq:krx ijsky vS myN hY Eysw swN$XXog kw Awcrx krny vwlw pu{À n krqw huAw AOr n krvwqw huAw hI nvùwroN vwly SrIr {p Gr myN sb kmoéM ko mn sy œXwgkr AwnñdpUvék siçcdwnñdGn prmwœmw ky Æv{p myN iÆQq rhqw hY ] 13 ] qwœpXé:-kméXog kw vxén krky Ab pRBu pun: swN$XXog kw ivÆqwrpUvék vxén krqy hYNA svékmwéix mnsw sNñXÆXXÆX sb kuC krqy huE BI mwnisk qOr pr es bwq ko pUxéqXw jwn lynw ik mYN qo kuC BI nhIN kr rhw AQwéq` kqwépn ky Bwv sy rihq hokr kmé krnwA esy khqy hYN kmoéN ko mn sy œXwgnwA XogI Ek EysI AvÆQw myN phuÂc jwqw hY jb SrIr, mn, bui), vwxI AQwéq` smÆq eiñdRXoN ùwrw lokihÄwQé ÏœX krqy rhnw askw ÆvBwv bn jwqw hYA vwxI ùwrw kuC krygw qo asmyN apdyS hI Brw hogwA askw shj bolnw hI ihÄopdyS ho jwqw hYA p–I chchwqy hYN, PUl Ku¤bU dyqy hYN, pyV Su) vwXu v Pl-PUl 34


Awid pRdwn krqy hYNA Xh ankw shj Dmé hYA sUXé swry jgq ko åjwé v pRkwS pRdwn krqw hYN, cWd SIqlqw pRdwn krqw hYN Eysw krqy huE añhyN kuC mhsUs nhIN hoqw ik vh kuC kr rhy hYNA esI pRkwr sy sñXwsI (zwnI) ky ilE, lokihÄwQé kmé shj hI hoqy rhqyy hYNA sdYv eé¤vr kw Æmrx krqy rhnw qo ankw shj Dmé hI ho jwqw hYA ijs pRkwr ivÀX-BogoN ko Bognw, Dn-sµpiÄ, mwnpRiqàw ky ilE jIvn Br dOVqy rhnw AOr Añqq: du:K pRw‚q krnw, ASwñq rhnw BogI logoN ky shj kmé ho jwqy hYNA asI qrh sy sb ky ihÄ ky ilE kwXé krnw, eé¤vr kw Æmrx krnw AOr prm Swiñq myN rhnw sñXwsI (zwnI) ky ilE shj kmé ho jwqw hYA kmé krqy huE BI asy nhIN lgqw ik myry ùwrw kuC ho rhw hY, XhI Akmé-dSw hY AOr esy hI sñXws khw jwqw hYA icÄ kI es AvÆQw kw nwm hI swN$X-Xog hY, kmé-sñXws hYA Ek sNq, Ek sñXwsI kmé krky BI koeé kmé nhIN krqw Xh askI Ek iÆQiq hY prñqu Ek phlU AOr BI hY sñqoN kwA vy kuC n krky BI sb kuC kr dyqy hYNA #XoNik jb kmé Akmé bn jwqy hYN qo as Akmé myN Anñq Si#q Br jwqI hYA AwcwXé ivnobw jI ny es Akmé kI Si#q kI qulnw Bwp sy kI hYA jb pwnI Bwp bn jwqw hY AOr vh rokI hueé Bwp ikqnw mhwn kwXé 35


krqI hYA bVI-bVI rylgwiVXoN AOr smudRI jhwjoN ko KINcqI hY, bVy-bVy aÖogoN ko clwqI hYA esI pRkwr Ek sNq myN Anñq pRyrk Si#q kw B&Vwr ho jwqw hY, vh as Si#q sy hjwroN-lwKoN logoN ko inÃkwm kmé myN pRvƒq krqw hYA Eysy sNq ijDr sy BI gujrqy hYN aDr hI prihÄ ky kwXoNé myN slN©n rhny kI pRyrxw, sb kI syvw krny kI pRyrxw, prm Swiñq, prmwnñd Apny Awp hI ibKrqy jwqy hYNA es pRkwr sñXwsI kuC n krqw huAw BI Anñq kmé kr jwqw hYA Xh sñXws kw dUsrw phlU hYA Awj smwj myN bhuq swry logoN kw Xh mwnnw hY ik sœsNg, kQwEN, XzoN eœXwid ky AnuÃTwn Awid qo idn pRiqidn bFæ rhy hYN prñqu sœsNg kw pRBwv Gtqw jw rhw hYA Eysw socnw hmwrI Azwnqw hYA #XoNik hmny qQwkiQq v#qwAoN ko hI sNq mwn ilXwA jo lwKoN {pXw lykr Bgvwn kI kQwEN khqy hYN, DÂDw bnw ilXw hY ijñhoNny Bgvwn kI kQwAoN koA Blw ankw pRBwv BI kYsw hogw ? QoVw ivcwr kIijE, koeé BI ±Xi#q jo ÆvXM Dn-sµpiÄ kw sNgRh krnw cwhqw hY, BogI hYA qo vh XogI hony ky ilE pRvcn kry qo askw pRBwv kYsy hogw ? prmwœmw qo svéZ mOjUd hYNA hmyN idKweé nhIN dyqy #XoNik hmwry Añq:krx ko ivÀX-BogoN ko Bogny kI kwmnwAoN ny, moh-mmqw, AhNkwr Awid ùñùoN ny Gyr rKw 36


hYA hm vwÆqiv#qw sy, sœX sy AniBz rh jwqy hYNA j{rq qo hY iksI mhwpu{À, iksI sd`gu{ kI jo en ùñùoN ko imtw dyny kI rwh idKw dyA hmwrI Awsi#q ivÀXoN sy htwkr Bgvwn ky ªI crx kmloN myN lgwny ky ilE pRyirq kryNA prñqu Bgvwn kI Srx myN vhI ly jw skqw hY jo ÆvXN Bgvwn kI Srx myN hoA prihÄ kwXoNé myN, sBI kI syvw krny myN hmyN vhIN sy pRyrxw iml skqI hY jo ÆvXN XogI hogw, sNq hogwA jo sbky BIqr asI Ek qÈv ko dyKqw hYA dUsroN ky duKoN ko dUr krny ky ilE Apnw svéÆv lgw dyqw hYA sBI ky suK kI mNgl kwmnw krqw hYA BwvwQé Xh hY ik jo vwÆqivk sNq hogw, asky swQ sNg kw pRBwv qo pVygw hIA “qhW idvs jhW Bwnu Bwnu pRkwsuA qhW AvD jhW rwm invwsu”A-mwns jhW sUXé hY, vhW pRkwS hogw hIA AXoÎXw vhIN hY jhW rwm hYNA vhIN vYku&T hY, prm Swiñq hY, prmwnñd hY jhW sNq invws krqy hYNA es pRkwr ijsky kmé Akmé bn jwqy hYN, kqwépn ky Bwv sy pUxéqXw rihq ho jwqw hYA Eysw Su) Añq:krx vwlw sñXwsI es nvùwroN vwly SrIr {pI pur myN, (ngrI myN) sb kmoéN ko mn sy œXwgkr n kuC krqw huAw AOr n kuC krvwqw huAw 37


Awnñd pUvék siçcdwnñdGn prmwœmw ky Æv{p myN iÆQq rhqw hYA “qum Xh SrIr nhIN bi¬k Su)bu), inéivkwr, inœX Awœmw hoA” SrIr ko nvùwroN vwlI ngrI AOr asmyN rhny vwly ÆvXM pu{À kI adwhrx dykr bVy hI suñdr AOr ÆpÃt S‹doN myN Xh GoÀxw kI hYA do nwiskw, do kwn, do AWKyN, Ek muÂh, apÆQ AOr gudw Xh SrIr ky nvùwr hYNA gIqw kI bVI hI ÆpÃt GoÀxw hY ik qum Xh nvùwroN vwlw SrIr nhIN bi¬k es nvùwroN vwly SrIr {pI ngr myN invws krny vwly hoA nvùwroN vwly SrIr myN rhkr BI swN$XXogI dyh Bwv sy hIn rhny ky kwrx vh kmoéN kw kqwé nhIN bnqw AOr n hI kmoéN ko krvwny vwlw hI bnqw hYA Eysw mhwpu{À nvùwroN vwlI SrIr {pI ngrI myN rhkr siçcdwnñdGn prmwœmw ky Æv{p myN hI Awnñd pUvék iÆQq rhqw hYA Eysw XogI jhW sy BI gujrygw vhIN pr pRsñnqw, Awnñd kI vÀwé krqw huAw hI gujrygwA

38


n kq郜vM n kmwéix lokÆX sƒjiq pRBu: A n kméPlsN PlsNXogM ÆvBwvÆqu pRvqéqy ] 14 ] prmyÇvr mnuÃXoNM ky n qo kqwépn kI, n kmoéN kI AOr n kméPl ky sNXog kI hI rcnw krqy hYN ; ikNqu ÆvBwv hI bqé rhw hY ] 14 ] pRBu:-smÆq jgq kI aœpiÄ krny vwly, pwln qwœpXé:-pR AOr sNhwr krny vwly svéSi#qmwn prmy¤vr ky sgux Æv{p ko ‘pRBu’ khw jwqw hYA vh prmy¤vr hI sguxswkwr Æv{p myN ApnI mwXw Si#q kw shwrw lykr ªI ÏÃx ky {p myN Avqirq huE hYNA añhIN ky muKwribñd sy k¬XwxkwrI, mo–dwiXnI gIqw inklI hYA iPr BI pRBu Akqwé hI hYNA jbik sµpUxé kmé pRÏiq ky ùwrw hI hoqy hYN prñqu AhNkwr vS v Azwnqw ky kwrx mnuÃX pRÏiq sy qwdwqµX pYdw kr lyqw hY AOr asky ùwrw hony vwly kmoéN kw kqwé bn jwqw hY prñqu Xh kqwépn kw Bwv Bgvwn ùwrw nhIN bnwXw jwqw AOr n hI pRBu mnuÃXoN ky kmoéM kI rcnw hI krqy hYNA AQwéq` Amuk mnuÃX Amuk kwl myN Eysw SuB Xw ASuB kmé krygw hI ; EysI kmoéN kI rcnw BI Bgvwn nhIN krqyA AOr n hI pRBu kméPl ky sNXog kI hI rcnw krqy hYNA kmoéN myN Awsi#q EvM Pl kI AwkwN–w rKkr kmoéN ky swQ sµbñD mnuÃX ùwrw hI joVw jwqw hYA 39


es pRkwr mnuÃX kI Awœmw AOr n hI prmwœmw iksI BI mnuÃX ko kmé krny kI Awzw nhIN dyqyA mnuÃX hI pRÏiq ky swQ sµbñD joVkr smÆq kmé krqw hY AOr kmoéN kw kqwé bn jwqw hY AOr kméPl ky swQ sµbñD joVkr suKI-du:KI hoqw rhqw hYA Awgy pRBu khqy hYN:-ÆvBwvÆqu ÆvBwvÆqu pRvqéqy-AQwéq` ÆvBwv hI brq rhw hYA pUvé jñm-jñmwñqroN myN ikE gE SuB-ASuB kmé sNÆkwr hmwry Añq:krx myN sNicq rhqy hYNA AOr vh kmé sNÆkwr hI vqémwn jñm myN pRwr‹D {p sy pRkt hoqy hYNA vy sNÆkwr hI qo kmébIj hYNA AOr Xh sNÆkwr AQwéq` kmébIj pRÏiq ky qInoN (swiœvk, rwjs AOr qwms) guxoN sy Xu#q hoqy hYNA ijn-ijn guxoN sy pRBwivq hmwry kmébIj hoqy hYN, AQwéq` sNicq kmé hoqy hYN vYsw hI hmwrw ÆvBwv hoqw hYA sƒiÃtck® kI qrh Xh kmoéM kw pRvwh Anwid kwl sy hI clw Aw rhw hYA hr Ek jIv Apny-Apny kmoéN ky Anuswr SrIr Dwrx krqw hY AOr Apny sNÆkwr ky Anuswr kmé krqw hYA es pRkwr jIv pRÏiq sy sµbñD joVkr EvM AhNkwr ùwrw moihq hokr ÆvXM ko smÆq kmoéN kw kqwé mwn lyqw hY AOr esI sy hI kmé AOr kméPl sy BI ankw sµbñD ho jwqw hY AOr kmoéM ky bñDn myN bÂD jwqw hYA Ab pRÏiq sy Apnw sµbñD ivçCyd krky, Apny Æv{p ko jwnkr kqwépn ky 40


Bwv sy rihq honw AOr kmé qQw kméPl sy mu#q rhny kw dwiXœv BI mnuÃX pr hI hYA esilE mnuÃX kmé krny myN ÆvqNZ hYA nwdÄy kÆXicœpwpM kÆXicœpwpM n cYv suÏqM ivBu:A AzwnynwvƒqM zwnM qyn muhŸwiñq jñqv: ] 15 ] své±XwpI prmyÇvr BI n iksI ky pwp kmé ko AOr n iksI ky SuB kmé ko hI gRhx krqw hY ; ikñqu Azwn ky ùwrw zwn Fkw huAw hY, asI sy sb AzwnI mnuÃX moihq ho rhy hYN ] 15 ] ivBu:-své±XwpI prmy¤vr jo sµpUxé jgq kw qwœpXé:-ivBu Apny sNk¬p ùwrw sNcwln krny vwly, svéSi#qmwn, své±XwpI, sgux-inrwkwr hr pRwxI ky ân; myN AñqéXwmI prmwœmw ky {p myN invws krny vwly hYN ; ivBu kI sNzw dI geé hYA bVy hI gUFæ rhÆX kI bwq kr rhy hYN pRBu es sUZ myNA jbik eé¤vr ivSyÀ {p sy sb pRwixXoN ky ân;oN myN invws krqy hYN AOr vhI AñqéXwmI prmwœmw sb pRwixXoN ko anky kmoNénuswr SrIr, bui), Si#q, eiñdRXW pRdwn krny vwly hYN prñqu iPr BI prmwœmw mnuÃXoN ky ùwrw ikE gE SuB-ASuB kmoéM ko gRhx nhIN krqy AQwéq` an kmoéN ky Pl ky BwgI nhIN bnqyA Bgvwn ky en vcnoN ko 41


mmé sy jwny ibnw bVI AwSNkw aœpñn ho skqI hYA #XoNik esI AÎXwX ky ANiqm ¤lok myN Bgvwn ny khw hY ik mYN sµpUxé Xz AOr qpoN ko Bogny vwlw hUæ ; nvyN AÎXwX ky 26vyN ¤lok myN pRBu khqy hYN:-“Apny B#qoN ùwrw Apéx ikE gE pZ, puÃp, jl, Pl Awid ko mYN sgux {p sy pRkt hokr pRIiq sihq Kwqw hUÂA” prñqu es sUZ myN pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik eé¤vr iksI ky BI SuB-ASuB kmoéN ky Bo#qw nhIN hYNA esy QoVw ÎXwn pUvék smJ lyNA SuB-ASuB kmé krygw kOn ? jo ±Xi#q kmoéN kw kqwé bn jwEgw, sBI kmoéM v kméPloN myN Pl kI AwkwN–w krygw ; BogoN kI pRwi‚q myN Aws#q hogwA AiBpRwX: Xh hY ik iniÀ) v skwm kmoéN ko eé¤vr gRhx nhIN krqyA sIDI sI bwq hY ik jo krygw, krny vwlw bnygw AOr Apny suK-Bog, moh-mmqw ky ilE krygw qo Bugqygw BI vhIA Bgvwn enky Bo#qw nhIN hoqyA prñqu jo B#q, XogI lok-ihqwQé ky ilE kmé krqy hYN ; Apny swry kmé v kméPl Bgvd Apéx kr dyqy hYN ; dUsroN ko suK phuÂcwny ky ilE ÆvXM kÃt shqy hYN ; Eysy XoigXoN v B#qoN ùwrw Apéx kI geé sBI ik®XwAoM ko v vÆquAoM ko Bgvwn ÆvIkwr krqy hYNA ÆvIkwr krky BI gRhx nhIN krqyA #XoNik Bgvwn ensy Apnw sµbñD ÆQwipq nhIN krqyA pRBu qo sBI jIvoN kI, 42


smÆq jgq kI sƒiÃt krny vwly hYN prñqu iPr BI Akqwé hI hYNA jñm lykr BI Ajñmw hYNA es pRkwr eé¤vr AñqéXwmI prmwœmw ky {p myN sbky ân; myN ivrwjmwn hokr, sbko Si#q pRdwn krny vwly hokr BI skwm kmIéN mnuÃX ky ùwrw ikE gE SuB-ASuB kmoéM ko gRhx nhIN krqy prñqu inÃkwm Bwv sy prihÄ ky ilE ikE gE sBI kmoéM ko qp, jp, dwn, Xz AOr B#qoN ky BwvoN ko ÆvIkwr krqy hYN AOr ÆvIkwr krqy huE BI ansy sµbñD ÆQwipq nhIN krqy, inélyp hI rhqy hYNA Anwid kwl sy hI AzwnvS jIvoN ùwrw pRÏiq sy sµbñD ÆQwipq ho jwny ky kwrx, pRÏiq ky sNXog sy jIvoN ny zwn ky Awgy Azwn {pI Awvrx Vwl ilXw hYA AOr esI kwrx sb AzwnI log moihq ho rhy hYNA Azwn sy AiBpRwX: ibnw zwn sy nhIN bi¬k Azwn sy AiBpRwX: hY A¬p zwn AQwéq` ADUrw zwnA bOi)k zwn ADUrw zwn hYA Xh ADUrw zwn hI qo hY jo Apny ko zwnI hony kw BRm pYdw krqw hYA vwÆqv myN zwn kw qo kBI ABwv nhIN hoqwA bui) ùwrw es ADUry zwn ko mhœv dyny sy, essy pRBwivq hony ky kwrx, vwÆqivk zwn kI qrP dƒiÃt hI nhIN jwqIA XhI Azwn ky ùwrw zwn kw Awvƒq honw hY AOr es ADUry zwn ùwrw hI sb jIv moihq ho rhy hYNA jYsy sidéXoN ky idnoN myN phwVoN pr DuÂD/ kohrw v 43


bPé pVny lg jwqI hY (mOnsUn ky idnoM myN Awsmwn pr kwlI GtwE Cw jwqI hYNA) AOr as kohry/ bwdloN kI vjh sy hmyN sUXé idKweé nhIN dyqwA XhW qk ik Agr kohrw QoVw ^Xwdw ho jwE qo hmyN pws pVI vÆquE BI idKweé nhIN pVqIA as smX bhuq swry log Eysw kh dyqy hYN ik Awj qo sUXé hI nhIN inklwA mgr Eysw nhIN hYA jbik sUXé v sUXé ky pRkwS myN kBI koeé kmI nhIN hoqIA pƒŒvI sy 3/4 iklomItr kI åÂcweé pr CwE huE QoVy sy bwdloN ky tukVy ky kwrx hmyN sUXé idKweé nhIN dyqyA jbik sUXé qo svéZ pƒŒvI, gRh, n–Z sb ko pRkwS pRdwn kr rhy hYNA sb Aor askw pRkwS PYlw huAw hYA as kohry ky kwrx/ bwdloN ky kwrx hmyN pRkwS mwlUm nhIN pVqwA TIk esI qrh sy AhNkwr, moh-mmqw ky bwdl mnuÃX ky Añq:krx ko Gyr lyqy hYN AOr mnuÃX Apny vwÆqivk Æv{p ko BUl jwqw hYA Apny ko SrIr mwn bYTqw hY AOr hr ik®Xw ko Apny ùwrw kI hueé mwnny lgqw hY AQwéq` kmoéN kw kqwé bnkr kméPl kI AwkwN–w krny lgqw hY AOr SwrIirk suK Bog ky ilE hI kmé krny lgqw hY, XhI Azwn hYA AOr es Azwn sy hI zwn Fkw huAw hY Eysw khw gXw hYA es pRkwr as Azwn sy hI sb AzwnI mnuÃX moihq ho rhy hYNA 44


zwnyn qu qdzwnM XyÀwM nwiSqmwœmn: A qyÀwmwidœXv^zwnM pRkwSXiq qœprm` ] 16 ] prñqu ijnkw vh Azwn prmwœmw ky qÈv zwn ùwrw nê kr idXw gXw hY, ankw vh zwn sUXé ky sdƒS as siçcdwnñdGn prmwœmw ko pRkwiSq kr dyqw hY ] 16 ] qwœpXé:-pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik jo jwg jwqy hYN, ivvykI pu{À hYN vo Apny ivvyk ùwrw AhNkwr, moh-mmqw {pI bdlI ko swP kr dyqy hYNA ivvyk ùwrw AivÖw kw nwS kr dyqy hYN an mhwpu{ÀoN ky Añq:krx myN zwn {pI sUXé kw pRkwS PYl jwqw hY jo prm qÈv ko pRkwiSq krny vwlw hYA Añq:krx qo sBI kw Su) hI hoqw hYA Xh qo dpéx kI BWiq hYA jo hm log ApnI BwÀw myN kh dyqy hYN ik Añq:krx kI Sui) v ASui) ; essy AiBpRwX: hY ik Añq:krx kw vwsnwAoN ùwrw iGr jwnw, moh-mmqw, AhMkwr ky DuEÂ sy iGr jwnwA jYsy dpéx pr DUl jm jwE qo dpéx myN kuC BI idKweé nhIN dyqwA prñqu DUl ko swP kr dyny pr hm Apnw cyhrw AçCI qrh sy dyK skqy hYNA es pRkwr Añq:krx qo dpéx kI BWiq hYA jb moh-mmqw-AhNkwr {pI DuEÂ kI bdlI assy ht jwqI hY qo zwn {pI sUXé kw pRiqibµb, askw pRkwS Añq:krx ko prmqÈv ky zwn sy pRkwiSq 45


kr dyqw hYA sUXé kI qrh prmqÈv ko pRkwiSq kr dyny sy AiBpRwX: XhI hY ik jYsy sUXé ky adX hony sy koeé neé vÆqu kw inmwéx nhIN ho jwqw bi¬k AñDkwr sy Fky jwny ky kwrx jo vÆqu idKweé nhIN dy rhI QI vh pRkwS myN idKweé dyny lg jwqI hYA esI qrh sy prmwœmw qo hr iksI ky ân; myN mOjUd hY ; prñqu ivvyk ky ùwrw Azwn ky Awvrx ko htwqy hI zwn {pI sUXé kw adX ho jwqw hY AOr qœkwl hI as Ævq: is) prmwœm qÈv kw AnuBv hony lg jwqw hYA es pRkwr jb Añq:krx pr Ek bwr zwn {pI sUXé kw pRkwS pV jwqw hY qb smÆq jgq myN koeé Byd-Bwv rh hI nhIN jwqwA BX AOr BRm kI kwilmw imt jwqI hY AOr mnuÃX swry jgq ko Awœm Æv{p myN hI dyKqw hY AOr Eysw AnuBv hony lgqw hY “Ahm` “Ahm` czãiÆm” mYN hI eé¤vr hUÂA qd`bu)XÆqdwœmwnÆqiñnàwÆqœprwXxw: XÆqdwœmwnÆqiñnàwÆqœprwXxw: A gçCñœXpunrwvƒiqM zwninDUéqk¬mÀw: ] 17 ] ijnkw mn qdRUp ho rhw hY, ijnkI bui) qdRUp ho rhI hY AOr siçcdwnñdGn prmwœmw myN hI ijnkI inrñqr EkIBwv sy iÆQiq hY, Eysy qœprwXx pu{À zwn ky ùwrw 46


pwprihq hokr Apunrwvƒiq ko AQwéq` prmgiq ko pRw‚q hoqy hYN ] 17 ] qwœpXé:-kTopinÀd myN mnuÃX ky SrIr ko rQ kI sNzw dI geé hYA es SrIr ko rQ, eiñdRXoN ko GoVy, mn ko lgwm AOr bui) ko swrQI khw gXw hYA essy pry Awœmw ko rQI khw gXw hYA es pRkwr rQ ko ikDr ly jwnw hY, iks mwgé sy ly jwnw hY Xh sb swrQI pr Xwin bui) pr hI qo inBér krqw hYA Awœm-sw–wœkwr ko apl‹D huE mhwpu{À kI iÆQiq v mhœv kw vxén krqy huE pRBu ªI ÏÃx khqy hYN-qd`bu)X-ijnkI bui) as prmwœmw myN hI mn inrñqr as prmwœmw qdRUp ho rhI hYA qdwœmn-ijnkw qdwœmn +inàw-ijnkI kw hI icñqn krqw rhqw hYA qiñnàw-qq` qiñnàw iÆQiq prmwœm qÈv myN hI hYA qœprwXxw:-as prmwœmw ky qœprwXxw: hI prwXx ho jwnwA kyñdR myN hY mnuÃX kI bui)A jb eiñdRX {pI GoVy mwXwmX sNswr kI chl-phl, ivÀXBogoN ko dyKkr pRBwivq hoqy hYN AOr mn {pI lgwm ko aDr hI KINcny kw AwgRh krqy hYN qb Xh bui) pr inBér krqw hY ik mn kI khI bwqoN ky pRloBn myN Awkr mn ky swQ ho jwE AOr lgwm aDr ko moV dyA Agr bui) myN ivvyk hY AOr pICy bYTy rQI kI Awvwj ko sunqw hY AQwéq` 47


AnuBv sy jwnw hY ijñhoNny as prm sœX koA mhwpu{ÀoN ùwrw khy gE SwÆZoN v sNqoN ky vcnoN ko mwn lyqw hY ik sµpUxé jgq mwXwmX hY, pirvqénSIl v ivnwSSIl hYA Asq` hYA Ek siçcdwnñdGn prmwœmw hI sœX hYA as ky isvw iksI kw koeé AiÆqœv nhINA sNswirk pdwQé AinœX v suKrihq hYNA vwÆqivk Awnñd qo as Awnñd Æv{p myN hI hYA jb koeé ivvykI mnuÃX SwÆZoN kI khnI AOr sNqoN kI vwxI pr Ek bwr Brosw krky cl pVqw hY qo vh bui) mn {pI lgwm ko prmwœmw ky zwn kI qrP moV dyqI hYA mn sNwswirk vÆquAoN kw icñqn krnw CoV dyqw hY AOr pRBu ky icñqn myN lg jwqw hYA gixq myN BI qo hm Eysw hI mwnkr clqy hYNA mwn lo A=100 Xw iPr kuC BIA Agr vwÆqivk jIvn myN Ek bwr Eysw mwnkr pRœX– kI BWiq pUxé Brosy myN cl pVo ik jo SwÆZoN myN ilKw hY, sNq mhwpu{À jo kh rhy hYN vh sœX hY AOr gIqw jI sw–wq ªI ÏÃx ky muKwribñd sy inklI hYN qo bwq bn jwEgIA ijñdgI ky svwl kw hl ho jwEgwA aÄr myN Awp pwAogy ik jo mwnkr cly Qy vhI aÄr hY, vhI sœX hYA es pRkwr ijs ivvykI mnuÃX kw mn sdYv hI ªI hir ky icñqn myN lgw rhqw hY, bui) asI myN lIn rhqI hY AOr EkIBwv sy asI myN iÆQq ho jwqw hYA 48


jb Awœmw AOr prmwœmw myN koeé Byd nhIN rhqw AQwéq` ÎXwqw, ÎXwn AOr ÎXyX kI iZputI kw Añq ho jwqw hY AOr kyvl EkmwZ siçcdwnñdGn prmwœmw hI rh jwqy hYN; EysI iÆQiq ko hI qiñnà honw AQwéq` prmwœmw myN EkIBwv sy iÆQq honw khw jwqw hYA es qrh sy jb mn, bui), pRwx sb kuC prmwœm {p hI ho jwqy hYN qb prmwœmw ky Aiqir#q AñX iksI kI sÄw nhIN rhqIA svéZ vwsudyv hI vwsudyv hYNA es AvÆQw ko prmwœmw ky prwXx honw khw jwqw hYA goÆvwmI qulsIdws jI mhwrwj ny qo Xh khkr ªI rwmcirq mwns ko hI ivrwm dy idXw:“kwimih kwimih nwir ipAwir ijim loiBih ipRX ijim dwmA dwmA iqim rGunwQ inrNqr ipRX lwghu moih rwm ]” XhI qiñnàw hY, qœprwXxqw hYA pRBu khqy hYN ik Eysy mhwpu{À ko prmwœmw ky qÈv zwn kI pRwi‚q ho jwqI hY AOr es qÈv zwn ùwrw as mhwpu{À ky SuB-ASuB kmé, rwg-ùyÀ, moh-mmqw, AhNkwr Awid sBI k¬mÀ nÃt ho jwqy hYN AQwéq` mnuÃX pwprihq ho jwqw hYA iPr askw punéjñm nhIN hoqwA vh lOtkr nhIN AwqwA lOtkr AwEgw BI iksky ilE ? iksko lykr AwEgw ? qd{pqw kw AQé hI hY ‘AhM Bwv’ kI smwi‚qA mYN kI smwi‚qA Ab bs qU hI qU hYA 49


ivÖwivnXsµpñny bRwãxy giv hiÆqin A Suin cYv DZpwky c pi&fqw: smdiSén: ] 18 ] vy zwnIjn ivÖw AOr ivnXXu#q bRwãx myN qQw gO, hwQI, kuÄy AOr cw&fwl myN BI smdSIé hI hoqy hYN ] 18 ] qwœpXé:-jb koeé XogI qdRUp ho jwqw hY siçcdwnñdGn prmwœmw myN, qo ivÀmqw kw qo koeé ÆQwn hI nhIN rh jwqwA koeé Byd-Bwv nhIN rh jwqwA smdSIé ho jwqw hYA Byd-Bwv idKweé hI qb pVqw hY jb AhNBwv hoqw hYA jb ÆvXM ko prmwœmw myN iÆQq kr ilXw qo AhM-Bwv kYsy itkygw ? AhMBwv ky nÃt hoqy hI smBwv Apny Awp Aw jwqw hYA smqw hI czã hYA sw–wq prmwœmw kw Æv{p hY smqwA ivÖwXu#q mnuÃX AQwéq` jo sBI SwÆZoN v vydoN kw zwqw ho AOr ivnXXu#q AQwéq` ivùwn hony ky bwvjUd BI ivnmR hoA ivnmRqw ijskw ÆvBwv bn geé hoA XhI bRwãxpn kI pUxéqw hY AOr Eysy mhwpu{À ko hI pi&Vq khw jwqw hYA XogI pu{À pi&Vq AOr cw&Vwl myN smdSIé hoqw hYA pi&Vq mnuÃXoN myN ªyÃT khw gXw hY AOr cw&Vwl sbsy nIc ªyxI kwA esI pRkwr gwX ko pSuAoN myN aÄm ªyxI, hwQI ko mÎXm AOr kuÄy ko nIc ªyxI kw khw jwqw hYA 50


prñqu jo swM$X XogI hY pRwxImwZ myN askw ivÀm Bwv nhIN hoqwA jb dƒiÃt EysI ho jwqI hY ik prmwœmw hI sb jIvoN myN vws kr rhy hYN ; as cyqn qÈv ky Aiqir#q iksI kI BI sÄw nhIN qo es pRkwr ky Byd-Bwv khW rh jwqy hYN ik Xh hwQI hY, GoVw hY ik gDw hY, cw&Vwl hY Xw bRwãx hYA koeé Apnw-prwXw nhIN rhqw; koeé myrw-qyrw nhIN rhqw AwidA vh ªyà hY Xw vh nIc hY ; en sb DwrxwAoN kw Añq ho jwqw hYA sb jIvoN ky pRiq smBwv ho jwqw hYA Xy smqw AOr ivnmRqw hI XoigXoN ky mu$X AwBUÀx hYNA prñqu smdSIé v smqwXu#q hony sy AiBpRwX ±Xvhwirk smqw sy nhIN hYA ±Xvhwr myN smqw ho BI nhIN skqIA pUjn bRwãx kw, sNq kw ho skqw hY cw&Vwl kw nhINA dUD gwX kw pIXw jw skqw hY kuiqXw kw nhIN; sµmwn dyS pr, kOm pr, mwnvqw pr mr imtny vwloN kw hoqw hY gÌwroN ko sµmwinq nhIN ikXw jw skqwA prñqu ±Xvhwr myN ivÀmqw hony pr BI XogI kI dƒiê es bwq pr rhqI hY ik sBI myN Ek hI prmwœmw pirpUxé hYA jb iksI jIv ko du:K phuÂcqw hY qo cwhy vo bRwãx ho Xw cw&Vwl, gwX ho Xw kuÄw ; vh sBI ky pRiq smBwv sy Ahsws krqw hY AOr ihÄ kI Bwvnw BI 51


smwn {p sy rhqI hYA ijs pRkwr mnuÃX Apny SrIr ky Alg-Alg ANgoN (mÆqk, hwQ, pYr, pyt, dWq, AWK eœXwid) sy Alg-Alg ±Xvhwr krqw hYA jo kwm miÆqÃk sy lyqw hY vh pYroN sy nhIN lyqwA iPr BI sBI ANgoN ky suK-du:K kw AnuBv smwn Bwv sy hI krqw hY AOr swry SrIr myN askw pRym Ek sw hI rhqw hYA sBI ANgoN myN smBwv hoqy huE BI ±Xvhwr myN ivÀmqw rhqI hYA vYsy hI qÈvzwnI pu{À kI svéZ czã dƒiê ho jwny ky kwrx lokdƒiê sy ±Xvhwr myN XQwXo©X Byd rhny pr BI askw AwœmBwv AOr pRym svéZ sm rhqw hYA ijs pRkwr mnuÃX SrIr ky iksI BI ANg pr cot lgny pr Xw askI sµBwvnw hony pr asky eélwj kI koiSS krqw hY vYsy hI qÈvzwnI pu{À BI jIv smudwX sy ±Xvhwr kI dƒiê Alg-Alg hony pr BI jIv smudwX pr iksI BI ivpiÄ ky Aw jwny pr sBI ky ihÄ AOr bcwv kI smwn cyêw krqw hYA ehYv qYijéq: sgoé XyÀwM swµXy iÆQqM mn:A mn:A indoéÀM ih smM czã qÆmwd` czãix qy iÆQqw: ] 19 ] ijnkw mn smBwv myN iÆQq hY, anky ùwrw es jIivq AvÆQw myN hI sµpUxé sNswrjIq ilXw gXw hY, #XoNik 52


siçxdwnñdGn prmwœmw indoéÀ AOr sm hY, essy vy siçcdwnñdGn prmwœmw myN hI iÆQq hY ] 19 ] qwœpXé:-smqw kI mihmw kw vxén krqy huE pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik ijnkI svéZ sm bui) ho geé hY AQwéq` ijnkw Añq:krx smqw myN iÆQq hY Eysw mhwpu{À es vqémwn jIvn myN sµpUxé sNswr ko jIq lyqw hY AQwéq` es jIivq AvÆQw myN hI sdw ky ilE jñm-mrx sy CUtkr jIvn mu#q ho jwqw hYA XhI mnuÃX jIvn kI pUxéqw hYA mnuÃX myN sBI ivÀmqwE AOr doÀ pRÏiq sy rwg pUvék sµbñD mwnny sy hI Awqy hYNA pRÏiq (Asq`) sy qwdqµX rhqy huE doÀoN AOr ivÀmqwAoN sy bcnw AsµBv hYA jb qk ân; myN swNswirk vÆquAoN ko pRw‚q krny kI kwmnw hY qb qk mnuÃX smÆq sNswr kw rw^X pRw‚q krky BI prwijq hI hYA #XoNik an swNswirk pdwQoéN myN hI askI mhœv bui) hYA vh an pdwQoéN ko hI mhœv dyqw hY AOr ÆvXM añhIN ky ADIn rhqw hYA jo eiñdRXoN ky, pdwQoéN ky ADIn rhy asy hI qo prwDIn khw jwqw hYA prñqu jo XogI, mhwpu{À pRÏiq ky sµbñD sy inéil‚q ho jwqw hY AQwéq` qInoN guxoN sy åpr aT jwqw hY qo asky ân; myN swNswirk pdwQoéN kw koeé mhœv hI nhIN rh jwqwA doÀ v ivÀmqw lyS mwZ BI nhIN rh jwqIA sb 53


pRwixXoN myN as prmwœmw kw hI AnuBv krqw hY AOr sdYv as siçcdwnñdGn prmwœmw myN hI iÆQq rhqw hY qo es AvÆQw myN phuÂcw huAw XogI sµpUxé sNswr ko jIq lyqw hY AQwéq` jIivq AvÆQw myN hI jIvn mu#q ho jwqw hYA indoéÀM ih smM czã-prmwœm qÈv pRÏiq ky sµbñD sy svéQw inéil‚q hYA esilE czã indoéÀ AOr sm hYA es indoéÀ AOr sm czã myN iÆQq hony ky ilE smqw AOr indoéÀ honw AinvwXé hYA Agr hm cwhqy hYN ik hmwrI bui) BI as prmwœmw myN iÆQq ho jwE qo es bwq kw sdYv $Xwl rKnw hogw ik Xh SrIr, smÆq jgq v jgq ky sBI pdwQé Asq` hYN AQwéq` pRiq–x pirvqénSIl hYN, AinœX hYNA bui) myN enkw koeé mhœv hI n rhyA #XoNik swNswirk pdwQoéN ko mhœv dyny sy hI hmwry BIqr kwmnwEN, eéÃXwé, k®oD, loB, moh AOr AhNkwr pYdw hoqw hYA esI kwrx hI hmwry BIqr ivÀmqwEN pYdw hoqI hYNA es pRkwr smBwv Aw nhIN skqwA hmwry kdm prmwœmw kI qrP bFæ hI nhIN skqyA esilE swNswirk pdwQoéN ko mhœv n dykr sb ky pRiq k{xw, pRym AOr sb ky ihÄ kI Bwvnw ko bFæwENA ân; myN EysI lgn lgwEN ik mYN dUsroN ko suK kYsy phuÂcw skqw hU ? sbkw k¬Xwx kYsy ho ? eskw inrñqr A™Xws hI hmwry BIqr smqw lykr AwEgwA kOn iks dyS kw hY, pRwñq kw hY; ByÀ kYsw hY, rNg kYsw hY, BwÀw kOn 54


sI hY, iks jwiq, vxé Xw Awªm kw hY, grIb hY, AmIr hYA Xy sb Byd imtwny hoNgyNA sb myN vh Ek hI prmwœmw qo hYA es pRkwr ^XoN-^XoN hmwry Añq:krx myN smqw kw Bwv bFæygw aqny hI hm Dwimék hoNgyN ; hmwry kdm prmwœmw kI qrP bFæny lgyNgyA AOr dUsrI bwq-dUsroN ky BIqr AvguxoN ko, dUsroN ky doÀoN ko mq dyKyNA #XoNik jb Awp dUsroN ky doÀ ko dyKqy hYN AOr Apny ko assy AçCw mwn lyqy hYN qo asI –x Awpky BIqr AhNkwr iniméq ho jwqw hYA duinXw myN bury sy burw AwdmI BI Eysw nhIN hY ijsmyN koeé AçCweé n ho AOr AçCy sy AçCy AwdmI myN BI koeé n koeé doÀ Kojw jw skqw hYA es pRkwr dUsroN ky doÀoN ko mq dyKo [ eskw inrñqr A™Xws hI Awpky k¬Xwx kw kwrx ho skqw hYA es pRkwr jb bui) myN smBwv iÆQq ho jwqw hY AQwéq` jo mhwpu{À sm AOr indoéÀ ho jwqw hY vh qo jIvn AvÆQw myN hI jIvn mu#q ho jwqw hY AQwéq` siçcdwnñdGn prmwœmw myN hI iÆQq ho jwqw hYA n pR pâÃXyiœpRXM pRw‚X noiùjyœpRw‚X cwipRXm` A iÆQrbui)rsµmUFo czãivd` czãix iÆQq: ] 20 ] jo pu{À ipRX ko pRw‚q hokr hiÀéq nhIN ho AOr AipRX ko pRw‚q hokr aiù©n n ho, vh iÆQr bui) sNSXrihq 55


czãvyÄw pu{À siçcdwnñdGn prczã prmwœmw myN EkIBwv sy inœX iÆQq hY ]20] qwœpXé:-siçcdwnñdGn prmwœmw ko pRw‚q smdSIé pu{À ky l—xoN kw vxén krqy huE pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik jo mhwpu{À sNswr ky iksI BI pdwQé, pRwxI, Gtnw, piriÆQiq Awid sy pRBwivq nhIN hoqw ; AQwéq` iksI BI ipRX ky pRw‚q ho jwny pr hiÀéq nhIN hoqw AOr n hI iksI AipRX kI pRwi‚q pr SokgRÆq hoqwA Eysw XogI siçcdwnñdGn czã myN sdw hI invws kr jwqw hYA AiBpRwX: Xh hY ik jb qk eñswn bwhrI jgq ky BogoN sy, logoN sy, pd-pRiqàw sy Xw iksI BI Gtnw Xw piriÆQiq sy pRBwivq hoqw rhqw hY qb qk asy AÎXwœm kI duinXw myN, AQwéq` BIqr kI duinXw myN pRvyS imlnw kiTn hI rhqw hYA prmwœmw myN EkIBwv sy iÆQq nhIN ho skqwA koeé BI pRwxI, pdwQé, piriÆQiq, Gtnw, ÆQwn Awid mnuÃX ky SrIr, mn, bui) v eiñdRXoN ky AnukUl hoqy hYN vh asy ipRX lgny lgqy hYN AOr jo pRiqkUl hoN vh asy AipRX lgny lgqy hYNA prñqu SuBASuB kI pRwi‚q XogI ky ân; myN koeé ivkwr aœpñn nhIN kr skqIA 56


iÆQrbui)rsµmUFo czãivd` czãix iÆQq:-prmwœm-qÈv kw zwn ho jwqw hY ijsy ; czã #Xw iÆQq: hY ? jgq #Xw hY ? czã AOr jgq kw #Xw sµbñD hY ? #Xw Byd hY ? Awœmw #Xw hY ? prmwœmw #Xw hY ? AQwéq` czã ky Æv{p ko jwn jwqw hY jo vhI czãivd hYA SNkrwcwXé ny Apny BwÃX myN khw hY:-“jo log SrIr myN hI AwœmwiBmwnI hNY, ipRX Xw AipRX kI pRwi‚q anky ilE hÀé Xw Sok kw kwrx hoqI hYA czã hI Awœmw hY, es pRkwr zwn kw AnuBv ijñhoNny ikXw hY anky ilE ipRX Xw AipRX kI pRwi‚q kI sµBwvnw nhIN rhqI [” es pRkwr SrIrwiBmwnI mnuÃX hI ipRX AOr AipRX ko pRw‚q hokr hiÀéq AOr ivÀwdgRÆq hoqy hYN, czãzwnI nhINA es qrh sy jwnw hY ijñhoNny ÆvXM ko, qÈv ko Eysy czãzwnI mhwpu{À kI bui) iÆQr hoqI hY, ini¤cXwœmk hoqI hYA prñqu jo zwn hmyN pRw‚q hoqw hY pFæ kr, sun kr, dyK kr AQwéq` ApnI eiñdRXoN, mn v bui) ùwrw asmyN hmwrI iÆQrqw nhIN ho skqIA Awj iksI ny kh idXw Amuk ±Xi#q bVy hI Dwimék hYN, smwj syvk hYN AOr hmny mwn ilXwA as pr iv¤vws krny lgyA prñqu kl iksI AOr ny kh idXw ik vh AwdmI ! vh qo bVy hI GitXw ikÆm kw AwdmI hY, FoNgI hY qo bs ihl geé hmwrI cyqnw, hmwrw iv¤vws assyA bhuq swry log khqy 57


hYN prmwœmw hY AOr hmny mwn ilXwA prñqu iksI ny kh idXw ik prmwœmw nhIN hYA Agr prmwœmw hoqw qo duinXw myN eqnw AœXwcwr #XoN hoqw ? Byd-Bwv #XoN hoqw ? Ek qrP AœXwiDk grIb, by-shwrw, dIn-duKI log hYN AOr dUsrI qrP bhuq ^Xwdw sµpñnqw hYA Ek ky rhny ky ilE Cq BI nhIN qo dUsrw mhloN myN rhqw hYA Amuk ±Xi#q byeémwn hY, durwcwrI hY, ju¬mI hY AOr iPr BI qr#kI kr rhw hY [ suKmX jIvn ±XqIq kr rhw hY, smwj myN askw sµmwn hY [ prñqu dUsrI qrP eémwndwr AwdmI hY jo myhnqI hY, sdwcwrI hY, Dwimék hY prñqu ijñdgI Br ivpiÄXoN sy AOr kÃt-klySoN sy iGrw rhqw hYA khW hY prmwœmw ? bs... ihl gXw iv¤vwsA ho geé AwSNkw asky hony myN BIA lgny lgw ik bwq qo TIk hYA koeé prmwœmw nhIN hYA VgmgwqI rhqI hY bui)A prñqu ÆvXM ùwrw ÆvXM ko jwn lyqw hY jo, AnuBv kr lyqw hY, Apny hony kw zwn ho jwqw hY ijsy Eysy AwœminÃT, czãzwnI mhwpu{À kI bui) kBI kwNpqI nhINA iÆQr bui) ho jwqw hY AOr iÆQr bui) mnuÃX myN iPr sNSX kYsw ? jb bui) Awœmw myN, czã myN EkIBwv sy iÆQq ho jwqI hY qo iPr bui) ini¤cXwœmk ho jwqI hYA jwn lyqI hY bui) ik suK swNswirk pdwQoéN myN nhIN AOr prmwnñd myN iÆQq ho jwqI hYA 58


AOr iPr prmwœmw koeé dUr QoVy hI hYNA vh qo svéZ mOjUd hYNA Pké eqnw hI hY ik hmwrI bui) iÆQr nhIN hY, kµpn hY asmyN AOr prmwœmw Thry huE hYNA hm BI Thr jwEN qo imln ho jwEgw qurñq Awœmw AOr prmwœmw kwA apl‹DI ho jwEgI as siçcdwnñdGn kI, prm Awñnd kIA AOr iPr swMswirk suK-du:K, ir¤qy-nwqy qo Awqy jwqy hYN prñqu jb prmwœm pRwi‚q ho jwqI hY, A– X suK kI pRwi‚q ho jwqI hY qo vh kBI CUtqw nhINA sdw-sdw ky ilE asmyN invws ho jwqw hYA esI myN EkIBwv sy iÆQiq ho jwqI hYA khqy hYN n-vo sWvirXw jb iksI kI bWh pkV lyqw hY qo iPr kBI CoVqw nhINA bwhŸÆpSyéÃvsËwœmw ivñdœXwœmin XœsuKm`A czãXogXuËwœmw suKm– s m–XmÇnuqy ] 21 ] bwhr ky ivÀXoN myN Awsi#qrihq Añq:krx vwlw swDk Awœmw myN iÆQq jo ÎXwnjinq swiÈvk Awnñd hY, asko pRw‚q hoqw hY ; qdñqr vh siçcdwnñdGn prczã prmwœmw ky ÎXwn {p Xog myN AiBñn Bwv sy iÆQq pu{À A–X Awnñd kw AnuBv krqw hY ] 21 ]

59


Xy ih sNÆpSéjw Bogw du:KXonX Ev qy A AwÖñqvñq: kOñqyX n qyÀu rmqy buD: ] 22 ] jo Xy eiñdRX qQw ivÀXoN ky sNXog sy aœpñn hony vwly sb Bog hYN, vy XÖip ivÀXI pu{ÀoN ko suK {p Bwsqy hYN qo BI du:K ky hI hyqu hYN AOr Awid-Añq vwly AQwéq` AinœX hYNA esilE hy Ajuén ! bui)mwn ivvykI pu{À anmyN nhIN rmqw ] 22 ] qwœpXé:-ijs swN$X XogI, sñXwsI kI czã myN EkIBwv sy iÆQiq ho jwqI hY vh mhwpu{À A–X suK, prmwnñd ko pRw‚q ho jwqw hYA pRBu ky muKwribñd sy Xh vcn sunkr Ajuén ho Xw iPr koeé BI ±Xi#q asky ân; myN Xh jwnny kI ijzwsw j{r aœpñn hogI ik czã myN EkIBwv sy iÆQiq hoqI iks pRkwr sy hY ? es ijzwsw kw smwDwn krny ky ilE v swDk ky ilE czã myN iÆQq hony kw mwgé bqlwqy huE pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik jo BI koeé swDk A–X suK ko, czãwnñd ko pRw‚q honw cwhqw hY qo sbsy phly asy czãwnñd kI mihmw v mhœv kw zwn honw cwihEA jb Awnñd ky mhœv kw pqw clygw qBI esy pRw‚q krny ky ilE swDn krygwA es pRkwr jb koeé swDk ÎXwn {p Xog myN bYTny kw A™Xws Su{ krqw hY qo asky swQ-swQ askw ân; smÆq jgq ky ivÀX-BogoN ko pRw‚q krny kI 60


cwh BI CoVqw jwEA askw ân; pRwÏq vÆqu mwZ ky sµbñD sy Awsi#q rihq ho jwnw cwihEA AiBpRwX: Xh hY ik swDk ko cwihE ik vh eiñdRXoN ùwrw ivÀXoN ky sµbñD sy jo Bog pRw‚q hoqy hYN anko mhœv n dyA ankI AinœXqw AQwéq` vwÆqivkqw kw AnuBv krky ik Xh sdw rhny vwly nhIN hYN, ankw œXwg krnw Su{ krdyA AOr iPr smÆq jgq ky Bog-pdwQé suK dyny vwly pRqIq hoqy hYN jbik vwÆqivk suK enmyN nhIN hYA AzwnI mnuÃX jIvn Br swNswirk BogoN v pdwQoéN ky pICy dOVqw rhqw hY Xh sockr ik Amuk vÆqu ko, Dn ko, pd ko pRw‚q krky SwXd mYN suKI ho jwåÂgwA Swiñq pRw‚q k{ÂgwA prñqu vhI askI dOV, vhI pdwQé asky ilE du:KoN kw kwrx ho jwqy hYNA XhI Azwnqw hYA prñqu jo koeé mnuÃX enkI vwÆqivkqw ko jwn lyqw hY AOr enmyN nhIN PMsqw vhI mnuÃX ivvykI hYA pRBu khqy hYN ik czã myN EkIBwv sy iÆQq hony ky ilE AQwéq` czãwnñd ko pRw‚q krny ky ilE phly as ivvyk ko jwgƒq krnw hogwA es pRkwr jo mnuÃX es BOiqk jgq ky bwhrI ivÀXoN myN Awsi#q rihq Añq:krx vwlw hY AQwéq` swNswirk vwqwvrx ky pRBwv myN Awny vwlw nhIN hY vhI mu#q hY, ÆvqNZ hY Agr iksI ny hmwrI inñdw kr dI, gwlI dy dI Xw Apmwn kr idXw qo 61


ho gXw mn KrwbA mUFæ AwPA Agr iksI ny qwrIP kr dI, mwn pRw‚q ho gXw qo ho gE AœXwiDk hiÀéqA ijs pr swNswirk suK-du:K, lwB-hwin, mwn-Apmwn kw koeé Asr nhIN pVqw vhI ÆvqNZ hY, XogI hYA jb Xh ivvyk pUxéqXw jwgƒq ho jwqw hY AOr swDk smÆq swNswirk BogoN kI AinœXqw AOr suK {p pRqIq hony vwly sBI BogoN kI vwÆqivkqw kw AnuBv kr lyqw hY qo as smX mnuÃX Awœmw myN iÆQq swiœvk suK ko pRw‚q ho jwqw hYA prñqu es swiœvk suK kI pRwi‚q ky bwd BI swDk ky Añq:krx myN “mYN suKI hU” “mYN zwnI hU” sU—m {p sy Eysw AhNkwr SyÀ rh jwqw hYA AOr jb qk swDk es swiœvk suK kw apBog krqw rhqw hY qb qk vh as AivnwSI suK ko AQwéq` czãwnñd ko pRw‚q nhIN hoqwA eskI invƒiq ky ilE EkmwZ pRmwœm qÈv sy AiBñnqw kw AnuBv krnw AinvwXé hYA ^XoN hI swDk es sU—m AhMBwv sy mu#q ho jwqw hY, askw Añq:krx inmél ho jwqw hYA qdñqr hI vh prczã prmy¤vr ky ÎXwn {p Xog myN AiBñn Bwv sy iÆQq huAw pu{À A–X Awñnd AQwéq` czãwnñd kw AnuBv krqw hYA

62


SknoqIhYv X: soFuN pRw#SrIrivmo– #SrIrivmo–xwq` A kwmk®oDod™vM vygM s XuË: s suKI nr: ] 23 ] jo swDk es mnuÃX SrIr myN, SrIr kw nwS hony sy phly-phly hI kwm-k®oD sy aœpñn hony vwly vyg ko shn krny myN smQé ho jwqw hY, vhI pu{À XogI hY AOr vhI suKI hY] 23]

qwœpXé:-smÆq jgq myN ijqny BI ivÀX hYN ankw SrIr, eiñdRX, mn AOr bui) ky swQ sNXog hony sy Bog inéimq hoqy hYN AOr AzwnI mnuÃX an BogoN ko hI suKoN kw kwrx smJkr añhyN Bogny kI cyàw krqy hYNA an BogoN ko pRw‚q krny kI eçCw ko hI kwm khw gXw hYA kwm kw AQé hI hY-dUsroN sy, bwhr sy suK pRw‚q krny kI eçCwA prñqu pRBu khqy hYN ik suK bwhrI ivÀX-BogoN myN nhIN hY bi¬k eñhyN Bogny kI eçCw hI mhwn du:KoN kw kwrx bnqI hYA vwÆqivk suK, Awnñd qo hmwry BIqr hI hYA swDk ko cwihE ik Apny ivvyk ko jwgƒq kry AOr Apny ivvyk ùwrw Añq:krx sy ankI Awsi#q AQwéq` añhyM Bogny kI eçCw ko smw‚q kryA as siçcdwnñdGn prmwœmw ky inœX-inrñqr ÎXwn sy aœpñn A–X suK AQwéq` czãwnñd kw AnuBv kryA Ajuén ky mwÎXm sy smÆq jgq ky mnuÃXoN ko XhI bwq smJwny ky ilE pRBu Alg-Alg 63


AwXwmoN sy, DrwqloN sy khny kI cyàw kr rhy hYNA koeé kYsy BI smJ ly ? es sUZ myN pRBu asI bwq ko es AwXwm sy smJw rhy hYN ik jo koeé BI mnuÃX kwm AOr k®oD sy aœpñn hony vwly vyg ko shn krny myN smQé ho jwqw hY vhI XogI hYA esky swQ-swQ Ek bwq AOr BI khqy hYN pRBu ªI ÏÃx ik mnuÃX SrIr myN pweé jwny vwlI en kwmk®oD {pI Si#qXoN ko inXiñZq krky shI idSw myN moVnw, pRvƒq krnw hogw AOr vo BI es SrIr ky rhqy huE AQwéq` SrIr ky nwS hony sy phly-phlyA Xy kwm AOr k®oD bVI hI Si#qSwlI hvwEN hYN jo mnuÃXoN ko pYroN qly sy aKwV dyqI hYNA brbwd kr dyqI hYN mnuÃX ky jIvn koA prñqu gIqw khqI hY ik mnuÃX ky BIqr EysI Si#q hY, EysI sµBwvnwEN hYN ijñhyN jwnkr mnuÃX en kwm-k®oD {pI hvwAoN ky vyg ko shn krny myN smQé ho skqw hYA shn krny mNy smQé ho jwny sy AiBpRwX hY-es vyg ko aTny hI n dynwA jb BI koeé mnuÃX sNswr kI iksI BI vÆqu, pdwQé Xw ±Xi#q Awid sy pRBwivq hoqw hY qo asky mn myN asy pRw‚q krny kI cwh jñm ly lyqI hYA jYsy iksI Swñq srovr myN pœQr PYNk dyN qo as srovr myN cwroN qrP lhryN inéimq ho jwqI hYNA asI qrh sy jb iksI vÆqu, pdwQé 64


Awid ko pwny kI kwmnw mn myN aT jwqI hY qo mn {pI srovr myN cwroN qrP hlcl mc jwqI hYA iPr mn as vÆqu ko pRw‚q krny ky ilE bui) ko khqw hYA bui) asy pRw‚q krny ky ilE jYsy-jYsy inxéX lyqI hY mnuÃX asy pwny ky ilE vYsy hI dOVqw iPrqw hYA es pRkwr mn myN kwmnwAoN ky jñm hoqy rhny ko hI kwm kw vyg khw gXw hYA AOr jb iksI kwmnw kI pUiqé myN koeé {kwvt Aw jwE qo k®oD aœpñn hoqw hYA ijs ±Xi#q ky kwrx {kwvt Aw geé Xw jo BI koeé ±Xi#q pRiqkUl piriÆQiqAoN ky pYdw hony kw kwrx bnny lgw qo asky pRiq Gƒxw aœpñn ho jwqI hYA ùyÀ hony lgqw hY assyA Añdr Ek aÄyjnw pYdw ho jwqI hY asy Blw burw khny kIA mnuÃX dUsroN ko Blw burw khny v krny ko qYXwr ho jwqw hYA AOr Xh k®oD mnuÃX jIvn kw ivnwS kr jwqw hYA es pRkwr kwm-k®oD {pI Si#qXW jo bwhr ibKr rhI hYN AOr mnuÃX jIvn kw ivnwS kr rhI hYN mnuÃX ko ivÀwd kI Aor DkylqI hYNA Agr eñhyN BIqr hI rok ilXw jwE qo XhI Si#q, XhI åjwé Awnñd bn jwEgIA vhI kwmnw ijsy bwhr koeé {kwvt KVI kry qo k®oD kw {p Dwrx kr lyqI hY prñqu Agr BIqr esy rok lyN qo XhI kwmnw –mw bn jwqI hYA es pRkwr sIK ilXw hY ijsny shn krnw es vyg ko 65


AQwéq` jo mnuÃX mn {pI Swñq srovr myN kwmnwAoN {pI lhroN ko inéimq nhI hony dyqw vhI suKI hY, XogI hYA jo swDk Eysw krny myN smQé ho jwqw hY vhI suKI hY-mgr Ek Sqé AOr BI hYA pRBu khqy hYN ik es SrIr ky nwS hony sy phly-phlyA nwS hony sy phly kw AQé mƒœXu sy phly nhIMA SrIr ky nwS hony sy phly-phly sy AiBpRwX: hY ik jb qk SrIr v SrIr kI eiñdRXW pUxé{p sy kwm kr rhI hoNA jb Dn pws myN hY qo mnuÃX as Dn ko lok ihÄwQé myN lgwkr as Dn kw sdupXog kr skqw hY prñqu Xid pws myN Dn hI nhIN qo Dn kw œXwg BI Kwk krygw ? es pRkwr Xh bVw hI mhwn sñdyS hY pRBu ªI ÏÃx kw nOjvwnoN ky ilXyA jvwnI myN BIqr åjwé pirpUxé hoqI hYA zwn v kmyéiñdRXW pUxéqXw ÆvÆQ hoqI hYNA es åjwé ko mnuÃX bwhrI pdwQoéN ko pRw‚q krny AQwéq` kwmnwAoN kI pUiqé myN BI lgw skqw hYA k®oD myN ±XQé krky jIvn ko ivÀwdgRÆq bnw skqw hY AOr mnuÃX cwhy qo smÆq åjwé ko BIqr rok kr prmwnñd ko, A–X suK ko apl‹D ho skqw hYA jYsy koeé ndI pwnI sy BrI hueé ho AOr jb pwnI ^Xwdw Br jwE, bwFæ Aw jwE qo edéigdé kI PsloN ko brbwd kr jwqw hYA pRwxImwZ ky jIvn kw ivnwS ho jwqw hYA prñqu Agr as pwnI ko bWD 66


bnwkr rok ilXw jwE qo as bWD sy mnuÃX nhryN inkwlkr PsloM kI isNcweé kr skqw hY, ibjlI pYdw kr skqw hY, AnykoN lwB ly skqw hYA TIk esI qrh sy kwm-k®oD myN pirixq ho rhI åjwé, jo ivnwS kr rhI hY mnuÃX jIvn kw, jo du:KI AOr ivÀwdgRÆq bnw rhI hY mnuÃX jIvn ko, asy BIqr rokny kI klw sIK jwqw hY jo vh mnuÃX A–X suK ko pRw‚q kr skqw hYA mgr Xh hogw qo qBI jb pwnI ndI myN hogwA jb ndI myN pwnI hI n hogw qo bWD bnwkr BI #Xw krogy ? iksko rokogy JIl myN ? XhI kh rhy hYN pRBu ªI ÏÃx ik SrIr ky nwS hony sy phly-phly smQé ho jwqw hY jo es åjwé ko BIqr rokny myN, vhI XogI hY AOr vhI suKI hYA Xo· Xo·ñq:suKo· o·ñqrwrwmÆqQwñq^Xoéiqryv X:A X:A s XogI czãinvwéxM czãBUqo· o·iDgçCiq ] 24 ] jo pu{À Añqrwœmw myN hI suK vwlw hY, Awœmw myN hI rmx krny vwlw hY qQw jo Awœmw myN hI zwn vwlw hY, vh siçcdwnñdGn prczã prmwœmw ky swQ EkIBwv ko pRw‚q swM$XXogI Swñq czã ko pRw‚q hoqw hY ] 24 ] qwœpXé:-Ab Ek AOr nE AwXwm sy, bVy hI Ad`Buq Drwql sy XogI kI pUxé iÆQiq v asky l—xoN kw vxén 67


krqy huE khqy hYN pRBu ªI ÏÃx ik swM$X XogI suK BI FUÂFqw hY, Awrwm BI FUÂFqw hY qo ApnI Awœmw myN FUÂFqw hYA AQwéq` AñqémuKI hoqw hY sñXwsI, bwhrmuKI nhINA XhI Pké hY ivÀX-BogI v XogI myNA BogI Apny ilE sb kuC Awœmw ky bwhr sMswr myN hI FUÂFqw hYA askI pUxéqXw inBérqw dUsroN pr rhygIA Koj qo XogI ùwrw ho Xw BogI ùwrw, vh Ek hI hoqI hYA cwhy koeé suK ko FUÂFy, Awrwm ko FUÂFy Xw zwn koA prñqu XogI AOr BogI donoN ky Koj krny ky qrIky Alg-Alg hYMA BogI bwhr Kojqw hY AOr Añqq: duK hI pRw‚q hoqw hY ; XogI BIqr Kojqw hY AOr A–X suK, AQéwq` sq`+icd`+Awnñd ko apl‹D kr jwqw hYA bVy hI ÆpÃt }p sy smJwny kI cyÃTw kr rhy hYN pRBu ªI ÏÃx smÆq logoN ko ik suK, Awrwm, Swiñq v zwn bwhrI pdwQoéM myN nhIN bi¬k Awnñd kw, zwn kw Apwr Kjæwnw qo quµhwry BIqr hI hYA FUÂFo asyA ijqnI myhnq, ijqny pRXœn suKI hony ky ilE v Swiñq pRw‚q krny ky ilE hm swNswirk pdwQoéN kw sNgRh krny ky ilE krqy hYN, assy bhuq km myhnq AñqémuKI hony kI kr loA ApnI Awœmw myN Apny mn v bui) ko kyiñdRq krny kw pRXœn kro, A™Xws kroA Ek idn 68


Awœmsw–wœkwr ko apl‹D ho jwAogyA prm Swñq v suKI ho jwAogyA zwn {pI dIpk ÆvXN pRkt ho jwEgwA mgr hmny qo ijæd pkV rKI hYA pRBu ky en vcnoN ko sunkr BI suny-Ansuny kr dyqy hYNA Xh jwnqy huE BI ik Ek qrP qo mƒg-qƒÃxw vwlw jl hY AOr dUsrI qrP ivSwl, AsIimq smudR hY Amƒq kw, Awnñd kwA mgr iPr BI hm mƒg-qƒÃxw vwly jl kI Aor hI dOV rhy hYNA XhI Azwnqw hYA kbIr swihb khqy hYN:“qyrw sweéN quJmyN hY jwg sky qo jwgA jwgA kÆqUrI ku&fl bsy mƒg FUÂFy bnvws”] es pRkwr swN$X ky mwgé pr clny vwlw swDk jb ApnI Añqrwœmw myN hI Awnñd pRw‚q krny lgqw hY, zwn {pI dIpk adX ho jwqw hY qo vh czã invwéx ko pRw‚q ho jwqw hYA Ab askw suK, Swiñq iksI BI swNswirk pdwQé Xw pRwxI pr inBér nhIN krqwA vh pUxé ÆvqNZ ho jwqw hYA #XoNik jb BI hm iksI sy kuC pRw‚q krny kI cwh rKqy hYN, iksI BI pRwxI Xw pdwQé pr inBér hoqy hYN qBI hmwry ân; myN dInqw kw Bwv Aw jwqw hYA Agr Amuk ±Xi#q AwpkI eçCw Anuswr Awpkw kwXé kr dy qb qo TIk hY vrnw Awp duKI ho jwENgyA Amuk pd kI, pdwQé kI pRwi‚q ho jwE Xw bnw rhy qb qo AwpkI kuC kImq hY vrnw kuC BI nhINA Xh AvDwrxw hI 69


qo dInqw hYA prqNZqw hYA prñqu jo mhwpu{À pUxéqXw ÆvqNZ hY, iksI ky ùwr pr KVy hokr BIK nhIN mWgqw Eysw XogI czãBUq: czã myN ApnI iÆQiq kw AnuBv krqw hYA AQwéq` czã {p ho jwqw hYA #XoNik jb iksI ky jIvn kI hr KuSI, Swiñq dUsroN pr hI inBér ho, iksI BI vÆqu, pd, pdwQé pr inBér ho qo vh iBKwrI hI qo hYA prñqu pUxéqXw ÆvqNZ, czã ky swQ EkIBwv sy iÆQq huAw swN$X XogI czã invwéx ko pRw‚q hoqw hYA . lBñqy czãinvwéxmƒÀX: –Ixk¬mÀw: A iCñnùYDw Xqwœmwn: svéBUqihqy rqw: ] 25 ] ijnky sb pwp nê ho gE hYN, ijnky sb sNSX zwn ky ùwrw invƒq ho gE hYN, jo sµpUxé pRwixXoN ky ihÄ myN rÄ hYN AOr ijnkw jIqw huAw mn in>l Bwv sy prmwœmw myN iÆQq hY, vy czãvyÄw pu{À Swñq czã ko pRw‚q hoqy hYN ] 25 ] qwœpXé:-– –Ixk¬mÀw: Ixk¬mÀw:-nwS ho gE hYN sb pwp AOr doÀ ijskyA pwpoN v doÀoN kw jñm hI qb hoqw hY jb hm Apny ÆvwQé ky ilE, swNswirk pdwQé, ±Xi#q, DnsµpiÄ, pd-pRiqàw Awid ko pRw‚q krny ky ilE dUsroN ko pIVw phuÂcwny kI cyàw krqy hYNA jb BI koeé ±Xi#q Apny ivcwr myN, Bwv myN Xw ÏœX myN iksI dUsry ko du:K phuÂcwnw 70


cwhqw hY asI –x vh pwpI ho jwqw hYA prñqu jb swDk EysI AvÆQw myN phuÂc jwqw hY ik sNswr ky ivÀX-Bog asy pRBwivq nhIN kr skqy qo añhyN pRw‚q krny ky ilE vh dUsroN ko du:K #XoN phuÂcwEgw ? es pRkwr jb mnuÃX iksI BI pRwxI ko du:K nhIN phuÂcwnw cwhqw qo vh sb pwpoN sy rihq ho jwqw hY AQwéq` asky sb pwpoN kw nwS ho jwqw hYA iCñnùYDww-ùYDw kw AQé hY-duivDw AQwéq` sNSXA jb prmwœmw ky Æv{p kw XQwQé zwn ho jwqw hY qo sb sNSX imt jwqy hYNA Xqwœmwn: Xqwœmwn:-ijsky mn myN koeé cNclqw n rhyA AQwéq` vS myN ikE huE mn vwlwA es pRkwr EysI AvÆQw ho jwqI hY ijs XogI kI qo vh Awœm zwn ky inmél pRkwS kI shwXqw sy smÆq jgq ko ÆvXM Apny myN hI dyKqw hYA AQwéq` smqw ko pRw‚q ho jwqw hYA lBñqy czãinvwéxmƒÀX:-AOr Eysw czãinvwéx ko pRw‚q huAw X AQwéq` czã ky swQ Ek huAw XogI §iÀ ho jwqw hYA mgr kb hoqw hY §iÀ ? pRBu khqy hYN ik jb vh XogI, svéBUqihq rqw: rqw:-jb vh ApnI swrI Si#q dUsroN kI Blweé ky ilE, KuSI ky ilE, ihÄ ky ilE lgwny lgqw hYA AiBpRwX: Xh hY ik swN$XXogI kI pUxéqw ko pRw‚q hokr 71


BI jo sNswr myN Awkr sNswr ky logoN kI Blweé v ihÄ ky ilE kwXérÄ rhqw hY vhI §iÀ hYA mhwœmw hYA ÆvwmI rwmÏÃx prmhNs XhI qo khw krqy Qy-“mnuÃX ko Xid swNswirkqw myN ÆvwQIé nhIN honw cwihE, qo asy AÎXwiœmkqw myN BI ÆvwQIé nhIN honw cwihEA asy pRœXyk jIv ko iSv mwnkr askI syvw krnI cwihEA” XhI qo huAw prmhNs jI ky prm ipRX iSÃX ÆvwmI ivvykwnñd ky swQA jb ÆvwmI ivvykwnñd jI inéivk¬p smwiD ko apl‹D hoqy hYN qo prmhNs jI ivvykwnñd ko as A–X suK ko œXwgny kI bwq khqy hYN-“Ab jb mW ny quµhyN svéÆv kw sw–wœkwr krw idXw hY, quµhwrw Xh suK sNdUk myN bñd rhygw AOr askI kuNjI myry pws rhygIA quµhyN bhuq swrw kwm krnw hYA jb qum myrw swrw kwm kr logy qo quµhwrw Xh suK quµhyN lOtw idXw jwEgwA” nryñdR (ÆvwmI ivvykwnñd jI kw purwnw nwm) Ekdm cONky ivi–‚q ho gE“ijskI Æmƒiq hI pwgl bnw dyqI hY, hy gu{dyv-Ïpw krky muJy asI iÆQiq myN rhny dIijEA” ÆvwmI rwmÏÃx prmhNs boly-“ÆvwQIé mq bno nryñdR ! mW kI Ïpw sy Xh iÆQiq qyry ilE shj ho jwEgIA quJy as smwiD sy BI Awgy jwnw hYA” 72


nryñdR (ÆvwmI ivvykwnñd jI) ny donoN hwQ joVkr, crxoN myN mwQw rKkr, gu{dyv kI Awzw kw pwln krqy huE khw, “jYsI AwpkI eçCwA”AOr vhI ikXw ÆvwmI ivvykwnñd jI nyA

mhwœmw bu) ko BI jb invwéx kI pRwi‚q hueé qo añhoNny khw-“mYN es Apwr mwnvqw ko du:K sy pIiVq AvÆQw myN CoV, invwéx suK nhIN cwhqwA jb qk sNswr kw Ek BI jIv du:K ky pwS myN bÂDw hY, mYN ankI shwXqw ky ilE esI sNswr myN rhUÂgwA”AOr XhI ikXw mhwœmw bu) ny cwlIs vÀé qkA inrñqr duinXw myN zwn bWtqy rhy ijssy pRwxImwZ suKI rh sky AOr ApnI Awœmw ko jwn sky AQwéq` ÆvXM ko jwn sky ik mYN kOn hUÂA ÆvwmI rwmÏÃx prmhNs hoN Xw ÆvwmI ivvykwnñd, mhwœmw bu) hoN Xw mhwvIr ÆvwmI, gu{ nwnk dyv jI hoN Xw iPr koeé BI mhwpu{ÀA iv¤v myN Kwskr Bwrq BUim myN Ek nhIN AnykoN §iÀ huE hYN AOr Awj BI hYNA mgr añhyN phcwnny myN, Kojny myN hmwrI smQéqw km hYA ân; myN ª)w BrI AWK v qœprqw nhINA §iÀ qo Awj BI mOjUd hYN AOr hmySw rhyNgy mgr hm añhyN jwn nhIN pwqyA #XoNik vwÆqivk §iÀ FæoNg nhIN krqy, duinXw ko gumrwh nhIN krqyA vy qo Apny kwXé krqy rhqy hYN, sBI ky ihÄ ky ilE, sBI ky mNgl ky ilEA 73


esilE es sUZ myN pRBu ªI ÏÃx zwn kI Aiñqm sIFæI kw ijækr krqy huE khqy hYN:svéBUqihqy rqw: rqw:-jo sµpUxé pRwixXoN ky ihÄ myN rÄ hYNA es pRkwr bhuq swry log hYN jo inrñqr Bgvwn ko Xwd krqy hYN, añhIN kw ismrn krqy hYN, añhIN sy pRym krqy hYNA Bgvwn myN hI pUxé ª)w EvM Brosw rKny vwly hYN [ prñqu kuC Eysy mhwpu{À BI hoqy hYN ijñhyN Bgvwn inrñqr Xwd krqy rhqy hYN ; Ek pl BI ansy dUr nhIN rh skqyA vo vhI log hoqy hYN jo-svéBUqihqy rqw: AOr vhI log mhwpu{À hYN, mhwœmw hYN, sNq hYN, §iÀ hYNA hm BI pRBu ky ipRX ho jwEN asky ilE krnI qo Ek hI bwq hogI-svéBUqihqy rqw: Awp cwhyN qo swN$X ky mwgé pr clkrA Awœm-sw–wœkwr krny ky bwd Xh kwXé kr lyN Xw kméXog ky mwgé pr clkr, phly inÃkwm Bwv sy prihÄ kw kwXé krqy-krqy Añq:krx kI Sui) ho jwny pr Awœm-sw–wœkwr ko pRw‚q ho jwEN AOr pRBu ky ipRX §iÀ bn jwENA AwcwXé Swiñqdyv ky gRNQ “boiDcXwévqwr” kI vh ai#q Xwd Aw rhI hY ijsmyN kiv hwQ joVkr pirinvwéxwiBmuK (mo– cwhny vwly) bu)oN sy pRwQénw krqw hY ik “vy invwéx pRw‚q krny myN SIGRqw n kryN, Anñq k¬poN qk ThryN, qwik sNswr myN 74


ANDyrw n ho jwE AOr jgq ky du:KI pRwxI Btk-Btk kr mrny n lgyN_ _A” kwmk®oDivXuËwnwM XqInwM Xqcyqswm` A AiBqo czãinvwéxM vqéqy ividqwœmnwm` ] 26 ] kwm-k®oD sy rihq, jIqy huE icÄ vwly, prczã prmwœmw kw sw–wœkwr ikE huE zwnI pu{ÀoN ky ilE sb Aor sy Swñq prczã prmwœmw hI pirpUxé hYN ] 26 ] qwœpXé:-kwm-k®oD sy rihq-mhwpu{ÀoN ky SrIr, eiñdRXoN, mn v bui) ùwrw jo BI ÏœX hoqy hYN vh lok-ihÄwQé hI hony ky kwrx ankw Añq:krx inmél ho jwqw hYA jb swNswirk pdwQoéN v BogoN ky pRiq koeé Awsi#q hI n rhI, qo anky pRiq vwsnwEN kYsy inéimq ho skqI hYN ? AnukUlqw v pRiqkUlqw n rhI AQwéq` koeé ipRX AipRX n rhw qo k®oD BI ikssy AOr #XoN hogw ? kwm AOr k®oD sy rihq ho jwqw hY jo vhI sNq hY, §iÀ hY, mhwœmw hYA Ab cwhy koeé Apmwinq kr dy, ikqnI BI pRiqkUl piriÆQiqXW Aw jwEN, jb koeé kwrx hI nhIN rh jwqw k®oiDq hony kw AOr vwsnwAoN ky jñm lyny kwA Eysw mhwpu{À “AiBqo czã invwéxN vqéqy 75


ividqwœmnwm`A” Akyly myN, BIV myN, kwm krqy huE, soqy huE, jwgqy huE AQwéq` hr –x czã myN hI iÆQq rhqw hYA AOr sb pRwixXoN myN as czã ky hI dSén krqw hYA svéZ vwsudyv hI vwsudyv hYN Eysw jwnkr sb ky ihÄ ky ilE kwXé krqw hY, sBI ky ilE mNgl kwmnw krqw hYA ÆpSwéñÏœvw bihbwéhŸwN>–u>Yvwñqry BRuvo: A pRwxwpwnO smO Ïœvw nwsw™XñqrcwirxO ] 27 ] XqyiñdRXmnobui)muéinmoé–prwXx: A ivgqyçCwBXk®oDo X: sdw muË Ev s: ] 28 ] bwhr ky ivÀX-BogoN ko n icñqn krqw huAw bwhr hI inkwlkr AOr nyZoN kI dƒiê ko BƒkutI ky bIc myN iÆQq krky qQw nwiskw myN ivcrny vwly pRwx AOr Apwn vwXu ko sm krky, ijskI eiñdRXW, mn AOr bui) jIqI hueé hYN-Eysw jo mo–prwXx muin eçCw, BX AOr k®oD sy rihq ho gXw hY, vh sdw mu#q hI hY ] 27-28 ] qwœpXé:-svwl qo swNswirk pdwQoéN v ivÀX-BogoN ky pRiq Anws#q hony kw hI hYA hmwrw mn ivÀXoN kw icñqn CoVkr pRBu ky Æv{p myN lIn ho jwEA esky ilE phly qo 76


pRBu ny kméXog kw mwgé bqlwXwA ApnI smÆq eiñdRXoN ko prmwQé {pI KyqoN myN joq do AOr Dmé kI KyqI kroA jb Awpkw pRœXyk kwXé inÃkwm Bwv AOr prihÄ ky aÌy¤X sy hony lg jwEgw qo eiñdRXoN v mn ùwrw ivÀXoN kw icñqn honw Apny Awp hI bñd ho jwEgwA Añq:krx Su) ho jwEgwA AOr Su) Añq:krx huAw XogI Awœm-sw–wœkwr ko pRw‚q ho jwqw hYA dUsrI iviD bqlweé geé swN$X kIA AñqémuKI ho jwAoA siçcdwnñdGn prmwœmw quµhwry BIqr hI hYA Apny mn v bui) ko asI myN lIn kr doA AOr swN$X ky mwgé pr clny vwlw XogI Añqq: kwm-k®oD sy rihq hokr Swñq prczã prmwœmw ko pRw‚q ho jwqw hYA jbik hmwrI eiñdRXW v mn qo jñm-jñmwñqroN sy Awid ho cuky hYN bwhrI jgq sy sµbñD ÆQwipq krny kyA Ek Awdq sI pV geé hY bwhrI jgq ky pdwQoéN myN suK FUÂFny kIA Ajéun ky ân; myN Ek ijzwsw aœpñn hoqI hY ik iks FæNg sy Anwid kwl sy pRBwivq mn kI Awdq ko bdlw jwEA EysI kOn sI iviD hY ijsy Apnwkr mYN AñqémuKI ho skUNA kwm-k®oD sy Cutkwrw pw skUNA es ijzwsw kw hI smwDwn ikXw gXw hY en sUZoN myN v Agly AÎXwX ÎXwn Xog myNA Xy do sUZ CTy AÎXwX kI BUimkw {p myN hI hYA 77


mn ko iÆQr krky, mn, bui) ko Apny BIqr mOjUd prmwœmw myN EkwgR krny kI iviD kw pRiqpwdn krqy huE pRBu ªI ÏÃx khqy hYN:-pR pRwxwpwnO smO Ïœvw nwsw™XñqrcwirxOnwsw™XñqrcwirxO-nwiskw myN ivcrny vwly pRwx AOr Apwn vwXu ko sm krkyA hmwry ¤vws lyny kI ik®Xw myN, jo vwXu nwiskw ùwrw bwhr inkwlI jwqI hY asy pRwx vwXu khw jwqw hY AOr nwiskw ùwrw BIqr jwny vwlI vwXu ko Apwn vwXu khw jwqw hYA ÆvBwivk qOr pr hmwry pRwx AOr Apwn kI giq Ek hI nwiskw ùwrw hoqI hYA kBI qo pRwx AOr Apwn vwXu hmwrI bwXIN nwiskw myN ivcrqy hYN AOr kBI dwXIN nwiskw syA AQwéq` hmwry ¤vws lyny v CoVny kI ik®Xw nwiskw ky Ek hI Bwg ùwrw hoqI hYA kBI bwEÂ Bwg sy qo kBI dwEÂ Bwg syA Xh ik®Xw mnuÃX ky mn ko cNcl bnwqI hYA prñqu pRBu khqy hYN ik XogI phly qo pRwx AOr Apwn ko sm kryA AQwéq` phly qo Apwn vwXu ko bwXIN nwiskw sy BIqr ly jwE AOr iPr pRwx vwXu ko dwXIN nwiskw sy bwhr CoVyA AOr iPr Apwn vwXu ko dwXIN nwiskw sy BIqr ly jwE AOr pRwx vwXu ko bwXIN nwiskw sy bwhr inkwlyA es pRkwr sy kuC smX A™Xws krny sy ivÀm Bwv sy ivcrny vwly pRwx AOr Apwn kI giq ko donoN nwiskwAoN myN smwn Bwv sy kr dynw hI anko sm 78


krnw hYA pRwx AOr Apwn kI giq sm hony pr mn kI cNclqw AOr ASwiñq Apny Awp hI nÃt ho jwqI hY AOr aÌy¤X prmwœmw kI pRwi‚q hony sy mn sy ÆvBwivk hI prmwœmw kw icñqn hony lgqw hYA ÎXwn Xog myN es pRwxwXwm kI svépRQm Awv¤Xkqw hYA c–u>Yvwñqry BRuvo:o:nyZoN kI dƒiÃt ko donoN AWKoN ky åpr, BƒkutI ky bIc ÎXwn ko EkwgR krkyA nwiskw sy jwqy huE AOr Awqy huE ¤vws ko sm krky AQwéq` pRwx AOr Apwn vwXu ko sm krky BƒkutI ky mÎX myN ÎXwn ko iÆQr krnw hYA #XoN khw ik nyZoN kI dƒiê ko donoN AWKoN ky åpr Bƒkuit ky mÎX myN ÎXwn ko EkwgR kro ? #XoNik mwQy ky bIc myN jo ck® hY, Xog kI dƒiê sy asy Awzw-ck® khw jwqw hYA AOr Xh kyñdR hY hmwrI sNk¬p Si#q kwA ijs ±Xi#q kw Xh ck® sik®X ho jwqw hY, jwgƒq ho jwqw hY vh eiñdRXoN kw ÆvwmI ho jwqw hYA sBI eiñdRXW askI Awzw mwnny lgqI hYNA AOr ijs ±Xi#q kw Xh Awzw ck® jwgƒq nhIN hoqw vh ApnI eiñdRXoN kI Awzw mwnqw hYA esIilE qo Xog kI dƒiê sy es ck® kw nwm Awzw-ck® rKw gXw hYA hmwry SrIr kI jo ÆQUl eiñdRXW hYN vh BI qBI kwm krqI hYN jb hmwrw ÎXwn as eiñdRX pr hoqw hYA mwn lo hmny ApnI AWK sy kwm lynw hY qo 79


hmyN ApnI AWK kI qrP ÎXwn dynw hogwA vnwé swmny pVI vÆqu BI idKweé nhIN dyqIA en eiñdRXoN kI BWiq hmwry SrIr ky BIqr BI swq ck® hYNA Xy ck® qBI jwgƒq hoqy hYN jb ÎXwn ansy juVqw hYA Xh Awzw ck® CTw ck® hYA pRBu Ajuén ko es CTy ck® ko jwgƒq krny ky ilE kh rhy hYNA qwik Ajuén kw Xh Awzw ck® jwgƒq ho jwE AOr Ajuén Apny BIqr pRvyS pw skyA kwr ky gyXr kI qrh jb BI Awp gyXr bdlyNgy qo phly asy Ek –x ky ilE ñXUtl myN Awnw hI pVygwA esI qrh sy jb hm ¤vws BIqr lyqy hYN AOr iPr bwhr CoVqy hYN qo Ek –x Eysw BI hoqw hY jb ¤vws n qo BIqr jw rhI hoqI hY AOr n hI bwhrA asI – x myN ÎXwn TIk sy itkw huAw ho qo Awzw ck® sik®X ho jwqw hYA Awzw ck® ky sik®X hony pr swDk AnuBv krqw hY ik asky BIqr jo åjwé, jo Si#q kwm-k®oD pr pirviqéq ho rhI QIA Ab vhI åjwé Ek sNk¬p myN bdl geéA dƒFæqw lwny ky ilE ho geéA Ab ÎXyX ho prmwœmw pRwi‚q kw qo vhI åjwé –mw bn jwqI hY, k{xw bn jwqI hYA esIilE qo pRBu ªI ÏÃx khqy hYN:-Xqy XqyiñdRXmnobui)muéinmoé–prwXx: prwXx:-jb koeé swDk vYrw©X AOr ivvyk ùwrw AñqémuKI ho jwqw hY, Bgvqinà ho jwqw hY AOr ÎXwn ùwrw AQwéq` nyZoN kI dƒiÃt ko BƒkutI ky 80


mÎX iÆQq krky Awzw ck® ko jwgƒq kr lyqw hY ; Eysw muin eiñdRXoN, mn v bui) pr ivjX pRw‚q kr jwqw hYA jo eDr aDr cNcl mn v eiñdRXW ivÀXoN ky pRloBn myN Awkr dOVqI QI, vh Eysy muin ky ADIn ho jwqI hYNA jo bui) iksI in¤cX pr Atl nhIN rhqI QI vh iÆQr ho jwqI hYA AOr Eysw muin mo–prwXx ho jwqw hYA mo–prwXx sy AiBpRwX hY ; EkmwZ prmwœmw kI pRwi‚q ky ilE hI pRXœn krnw AOr asI myN rÄ rhnwA mo– ivgqyçCwBXk®oD:D:-Eysy prwXx mnuÃX kI koeé eçCw rhqI hI nhIN isvwX prmwœmw kI pRwi‚q kyA iksI BI vÆqu ko pRw‚q krny kI eçCw BI qBI qo hogI jb askw ABwv mhsUs kryA esI pRkwr sy BX BI qBI hogw ik khIN koeé Ainê n ho jwEA AOr iPr k®oD BI qBI hoqw hY jb kwmnwAoN myN iv%n pVy Xw iPr koeé BI kwXé Apny mn kI AnukUlqw sy n hoA ÎXwn Xog kw swDn krqy-krqy jb koeé swDk is) ho jwqw hY qo iPr vh inrñqr prmwœmw kw hI AnuBv krqw hYA askI ApnI koeé kwmnw nhIN rhqIA AnukUlqw AOr pRiqkUlqw nhIN rhqIA qo iPr BX ikssy AOr k®oD BI iks ilE AOr iks pr krygw ? es pRkwr sy hr piriÆQiq, hr Gtnw sy inrñqr eçCw, BX AOr k®oD sy rihq mnuÃX sdw hI mu#q hYA Bvswgr ko pwr kr jwqw 81


hY AQwéq` swNswirk bñDnoN sy sdw ky ilE CUtkr prmwœmw ko pRw‚q ho jwqw hYA es bwq myN kuC BI sNdyh nhIN hYA BoËwrM XzqpswM svélokmhyÇvrm` A sâd svéBUqwnwM zwœvw mwM SwiñqmƒçCiq ] 29 ] myrw B#q muJko sb XzoN AOr qpoN kw Bogny vwlw, sµpUxé lokoN ky eé¤vroN kw BI eé¤vr qQw sµpUxé BUqpRwixXoN kw suâd AQwéq` ÆvwQérihq dXwlu AOr pRymI, Eysw qÈv sy jwnkr Swiñq ko pRw‚q hoqw hY ] 29 ] qwœpXé:-mYN sb XzoN v qpoN kw Bo#qw hUÂ, mhy¤vr hU AOr Akwrx hI sb pr dXw krny vwlw AQwéq` k{xwinDwn hUÂA jo muJy Eysw qÈv sy AQwéq` AnuBv sy jwn jwqw hY, vh myrw ipRX B#q, prm-Swiñq ko pRw‚q ho jwqw hYA pRBu khqy hYN, mYN sb XzoN v qpoN kw Bo#qw hUÂA Eysw nhIN khw ik SuB-ASuB kmoéN kw Bo#qw hUÂA QoVw ivcwr kryNA Xz sy AiBpRwX: hI hY inÆvwQé, inÃkwm Bwv sy lok-ihÄwQé ky aÌy¤X sy ikE gE kÄé±X kméA myrw B#q iksI dirdR kI, dIn-duKI v rogI kI syvw krqw huAw, BUKy ko Añn v ‚Xwsy ko pwnI AOr Btky huAoN ko rwh idKwqy smX ; mwqw-ipqw, gu{, dyvqw Awid kI syvw v pUjw krqy smX XhI smJqw hY 82


ik Bgvwn hI sbky Awœmw hYNA dIn-duKI, bRwzãx, gu{, sNq, mwqw-ipqw Awid ky {p myN iÆQq hokr Bgvwn hI syvw pUjw Awid gRhx kr rhy hYNA es pRkwr sy pRwxImwZ myN askI Bgvd`bui) ho jwqI hY AOr syvw krqy huE Eysw AnuBv krqw hY ik mYN Bgvwn kI hI syvw kr rhw hUÂA AOr Eysw Bwv hony ky kwrx vh prm-Swiñq ko pRw‚q kr jwqw hYA mnuÃX ijssy pRym krqw hY, ijsky pRiq ªdw rKqw hY; askI syvw krny ky ilE qœpr rhqw hYA cwhy vo gu{ hoN, mwqw-ipqw, piq-pœnI hoN, Bweé, bhn Xw imZ hoN ; koeé BI ho, ijsky pRiq pRym hY, ª)w hY vh mnuÃX askI ^Xwdw sy ^Xwdw syvw krnw cwhqw hY AOr as syvw ko Apnw sOBw©X smJqw hYA ijqnI syvw krqw hY aqnw hI askw Awnñd bFæqw jwqw hY AOr Apny ân; myN Swiñq v sNqoÀ kw AnuBv krqw hYA QoVw ivcwr kryN ik jb swNswirk pRym myN kI geé syvw BI eqnI Swiñq, eqnw Awnñd pRdwn krw dyny vwlI hY qo pRBu kw sçcw B#q jo pRwxImwZ myN Apny ipRXqm Bgvwn ko phcwn kr ankI syvw krqw hY, pUjw krqw hY qo asy ikqnw AOr kYsw AwlOikk Awnñd imlqw hogw ? ikqnI id±X Swiñq imlqI hogI ? esy S‹doN myN kYsy khw jwE ? pRBu kI Ïpw 83


sy ijsy Eysw sOBw©X pRw‚q hoqw hY vhI eskw AnuBv kr skqw hYA Ab iksy imlqI hY prm Swiñq v prmwnñd ? pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik jo muJy smÆq lokoN ky eé¤vroN kw BI eé¤vr Eysw qÈv sy jwn lyqw hYA Bgvwn hI svyé¤vr hYNA skl czãw&V kI sƒiê krny vwly, sb ky inXñqw, sb kw pwln krny vwly v sNhwr krny vwly hYNA eñdR, Xmrwj, czãw Awid sBI lokoN ky lokpwl v dyvI-dyvqw Bgvwn sy hI Si#q pRw‚q krky Apny-Apny kwXoéN myN rÄ hYNA vh AsIimq hYM, svéSi#qmwn v své±Xwpk hYNA Bgvwn smÆq czãw&VoN kI aœpiÄ, iÆQiq AOr sNhwr krqy huE sbko inXñZx myN rKqy hYNA es pRkwr sy jo B#q Bgvwn ko svélok mhy¤vr smJqw hY AOr anky pRBwv AOr rhÆX kw AnuBv krqw hY qo vh –x Br ky ilE BI asy nhIN Bulw skqwA vh inrñqr añhIN kw icñqn krqw rhqw hYA Eysw B#q ÆvBwivk hI siçcdwnñdGn prmwœmw AQwéq` sœX+zwn+Awnñd ky mhwswgr myN VUbw rhqw hYA AOr pRBu ªI ÏÃx khqy hYN ik jo koeé myrw B#q Apny AnuBv sy Eysw jwn lyqw hY ik mYN sb kw suâd hU ; AQwéq` sb kw pRymI v Akwrx hI sb pr dXw krny vwlw hU ; vh BI prm Swiñq ko apl‹D ho jwqw hYA hogw BI kYsy nhIN ? es sNswr myN jb iksI 84


swDwrx mnuÃX ky pRiq iksI pRSwsink açcwiDkwrI v iksI mñZI Awid kw suâdBwv ho jwqw hY qo vh mnuÃX BI inBéX AOr ini¤cñq ho jwqw hYA AœXwiDk suK kw AnuBv krqw hYA qo iPr ijs mnuÃX ko Eysw ivvyk ho jwqw hY ik svéSi#qmwn Bgvwn myrI r–w krny vwly hYN, muJsy pRym krqy hYN AOr muJ pr Akwrx hI Ïpw krny vwly, k{xw krny vwly hYN qo asy kYsI icñqw ? #Xw Eysw mnuÃX kBI BX, BRm, AsNqoÀ v ASwiñq ko pRw‚q ho skqw hY ? kBI nhINA pRBu khqy hYN ik dƒFæqwpUvék ijsny myry k{xwinDwn v pRym rs ky Æv{p ko jwn ilXw vh mnuÃX prm Swiñq ko pRw‚q ho jwqw hYA ikqnI ApUvé Swiñq v AwlOikk Awnñd ko pRw‚q ho jwqw hY eskw Anumwn nhIN lgwXw jw skqwA es pRkwr sy Bgvwn sµpUxé XzoN v qpoN ky Bo#qw hYN ; svélokoN ky mhwn eé¤vr hYN, qQw hmwry prm imZ, pRymI, r–k v Akwrx hI dXw krny vwly hYNA es qInoN bwqoN myN sy iksI Ek bwq pr BI Brosw ho jwE Xw iPr hmwry AnuBv myN aqr AwE qo Bgvq` pRwi‚q {p prm Swiñq kI pRwi‚q ho jwqI hYA es AvÆQw ko pRw‚q krny ky ilE Bgvwn myN ª)w v pRym cwihEA sNqoN v mhwœmwAoN kw sNg krny sy swDk Bgvwn ky Æv{p, pRBwv, qÈv AOr guxoN ko smJkr ankI Ïpw 85


kw pwZ ho skqw hYA Bgvwn kI Bi#q v ankI Srx pRw‚q kr skqw hYA es pRkwr Å, qq`, sq`-en Bgvq nwmoN ky açcwrx pUvék czãivÖw AOr Xog SwÆZmX ªI md`BgvdgIqopinÀd{p ªI ÏÃx Ajéun sMvwd myN ‘kmésñXwsXog’ nwmk pWcvW AÎXwX pUxé huAw] Å qœsidiq ªI md`BgvdgIqw sUpinÀœsu czãivÖwXwN XogSwÆZy ªI ÏÃxwjuénsNvwdy kmésñXwsXogo nwm p«cmo· p«cmo·ÎXwX: ] 5 ]

86

mokshdayini 5  

mokshdayini 5

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you