Organ i ShoqatĂŤs Klubi kulturor “Mirditaâ€?
E PĂ‹RMUAJSHME SOCIALE DHE KULTURORE
ÇMIMI 50 LEKË;
26 NENTOR 2013;
MIRDITA
NR: 2(55)
gazeta
VDEKJA E HEROIT KOMBĂ‹TAR I ZHVENDOSI DREJT DETIT. JU TREGOJMĂ‹ FISET
MirditorĂŤt u vendosĂŤn nĂŤ HimarĂŤ, pas SkĂŤnderbeut
1s ÂżOOLP HUGKsQ Qs 9XQR X VKWULQs Qs Ws JMLWKs %UHJXQ Faqe 5
PORTRET RTRET T
Ndue TUSHA njĂŤ intelektual i shquar i MirditĂŤs MARK TIRTA
Faqe 6
ALEKSANDĂ‹R MEKSI SHTETI I ARBRIT U NGRIT NĂ‹ MIRDITĂ‹N E SOTME
AKTIVITETET
Mirdita e bashkuar nĂŤ ndarjen e re administrative, shoqatat tĂŤ bashkohen
Aspekte tĂŤ historisĂŤ sĂŤ MirditĂŤs gjatĂŤ MesjetĂŤs. Kuvendi i Dukagjinit nĂŤ MirditĂŤ qĂŤ i dha primatin e luftĂŤs ndaj pushtuesit
GJON LLESHAJ Faqe 6
SHKRUAR NGA NJĂ‹ MIK I MIRDITORĂ‹VE
.RQVXOOL DXVWULDN Qs -DQLQs *HRUJH YRQ +DKQ VKNUXDQ VH ³6KTLSHQ LD PsVRL $SRVWRO 0HNVL Ts NLVKWH PELHPULQ Ps Ws YRQs 3DQDMRWL GKH Ts ¿VL L 0HNVDMYH PELHPULQ H SDUs Ws ¿VLW H NLVKWH 'RGD 6KXPs SUHM W\UH WUDQVPHWRMQs SsUPHV WUDGLWsV JRMRUH VH MDQs Ws DUGKXU SUHM 0LUGLWH GLNX QJD VKHNXOOL L Ws GKH VH NXU Qs PHVLQ H VKHNXOOLW Ws Ws PLUGLWRUsW PH Qs NU\H /OHVKLQ H =L ]EULWHQ SRVKWs SsU Qs *UHTL WKDQs 0RV L SUHNQL VH MDQs WDQsW´ Faqe 3
VEPRIMTARI
RUBIK NGA GJERGJ MARKU
HISTORI DR. NIKOLLĂ‹ TOMA
Keqmenaxhimi, shteti humb 170 mln $ nga Bakri e Ari
Mirdita nĂŤ udhĂŤkryqet e historisĂŤ mĂŤ tĂŤ vjetĂŤr tĂŤ ShqipĂŤrisĂŤ
E vĂŤrteta e industrisĂŤ sĂŤ rrĂŤnuar tĂŤ bakrit. SpecialistĂŤt ankohen pĂŤr shkatĂŤrrimin e industrisĂŤ nĂŤ MirditĂŤ, u pĂŤrjashtuan nga puna
N
jĂŤ grup specialistĂŤsh tĂŤ bakrit, mĂŤ 1 dhjetor tĂŤ vitit 2007 i janĂŤ drejtuar kryeministrit dhe qeverisĂŤ me njĂŤ letĂŤr tĂŤ gjatĂŤ nĂŤn shĂŤnimin: “Mbi domosdoshmĂŤrinĂŤ e rishikimit tĂŤ konçensionit tĂŤ industrisĂŤ sĂŤ bakrit dhe pezullimin e demolimit tĂŤ UzinĂŤs sĂŤ bakrit Rubik, si objekt i tijâ€? . JanĂŤ kĂŤta specialistĂŤ, qĂŤ me Faqe 2 dhimbje nuk janĂŤ dĂŤgjuar pĂŤr afro 20 vite rresht,...
Studiuesi francez prof. Zhan Klod Faveirial: Bib Doda, princi iu MirditĂŤs, qĂŤ luftoi deri nĂŤ Krime dhe vendosi ekuilibret mes orientit dhe oksidentit
N
ĂŤ vitin 2004, si njĂŤ surprizĂŤ interesante vjen botimi mĂŤ i ri i studiuesit francez Zhan Klod Faveirial, ish profesor nĂŤ liceun vlleh tĂŤ Manastirit, libĂŤr qĂŤ padyshim ĂŤshtĂŤ njĂŤ pasXULP L +LVWRULRJUDÂżVs 6KTLSWDUH 1s OLEULQ SUHM IDTHVK tĂŤ ndarĂŤ nĂŤ 117 kapituj, autori argumenton se vendi ynĂŤ pĂŤr shkak tĂŤ Faqe 4 SR]LFLRQLW Ws WLM JMHRJUDÂżN VKSHVK KHUs L
PÍrvjetori i çlirimit, njÍ festÍ ndryshe pÍr mirditorÍt GJON PËRNOCA
siç e kemi njohur dhe siç nuk e kemi njohur Minatori i pÍrndjekur politik qÍ mbante ditar, donte librat dhe kishte njÍ ÍndÍrr, tÍ trajtohej i barabartÍ me shokÍt dhe qÍ nuk arriti tÍ shohÍ lirinÍ..
NIKOLLĂ‹ LOKA Faqe 7
Faqe 5
2
26 NENTOR 2013
Organ i ShoqatĂŤs Klubi kulturor “Mirditaâ€?
MIRDITA
Shteti humb mbi 170 milionĂŤ dollarĂŤ nga keqmenaxhimi i Bakrit dhe Arit E vĂŤrteta e industrisĂŤ sĂŤ rrĂŤnuar tĂŤ bakrit. SpecialistĂŤt ankohen pĂŤr shkatĂŤrrimin e industrisĂŤ nĂŤ MirditĂŤ, u pĂŤrjashtuan nga puna (nĂŤ njĂŤ letĂŤr tĂŤ vitit 2007)
N
jĂŤ grup specialistĂŤsh tĂŤ bakrit, mĂŤ 1 dhjetor tĂŤ vitit 2007 i janĂŤ drejtuar kryeministrit dhe qeverisĂŤ me njĂŤ letĂŤr tĂŤ gjatĂŤ nĂŤn shĂŤnimin: “Mbi domosdoshmĂŤrinĂŤ e rishikimit tĂŤ konçensionit tĂŤ industrisĂŤ sĂŤ bakrit dhe pezullimin e demolimit tĂŤ UzinĂŤs sĂŤ bakrit Rubik, si objekt i tijâ€? . JanĂŤ kĂŤta specialistĂŤ, qĂŤ me dhimbje nuk janĂŤ dĂŤgjuar pĂŤr afro 20 vite rresht, deri sa e kanĂŤ parĂŤ me sytĂŤ e tyre kĂŤtĂŤ industri, nĂŤn thundrat e pĂŤrdhunĂŤs tĂŤ koncesioneve tĂŤ dhĂŤna pa kriter dhe tĂŤ pazbatuara nĂŤ pikat e marrĂŤveshjes. Duke i bĂŤrĂŤ njĂŤ historik tĂŤ shkurtĂŤr industrisĂŤ sĂŤ bakrit, funksionimit me cikĂŤl tĂŤ plotĂŤ tĂŤ saj nĂŤ vendin tonĂŤ, ata i theksojnĂŤ kryeministrit se gjatĂŤ periudhĂŤs sĂŤ tranzicionit politik dhe ekonomik, kjo industri ashtu si dhe sektorĂŤ tĂŤ tjerĂŤ tĂŤ ekonomisĂŤ, u ndesh me shumĂŤ fenomene qĂŤ solli pamundĂŤsinĂŤ e vazhdimit nĂŤ kushtet e nje administrimi shtetĂŤror, e pĂŤr rrjedhojĂŤ nĂŤ vitin 1999 u ndĂŤrpre aktiviteti i saj. PĂŤr mundĂŤsinĂŤ e riaktivizimit nĂŤpĂŤrmjet administrimit privat, me ligjin nr. 8761, datĂŤ 02.04. 2001, ĂŤshtĂŤ miratuar “MarrĂŤveshja e konçesionit e formĂŤs “BOTâ€? ndĂŤrmjet MinistrisĂŤ sĂŤ EkonomisĂŤ Publike dhe Privatizimit dhe shoqĂŤrisĂŤ sĂŤ tĂŤ drejtĂŤs turke “BER–ONERâ€?, pĂŤr disa objekte tĂŤ industrisĂŤ sĂŤ bakrit dhe tĂŤ kromit, si dhe dhĂŤnien e disa stimujve dhe garancive pĂŤr konçesionarin e kĂŤsaj marrĂŤveshjeâ€?. Objekti i marrĂŤveshjes ishte dhĂŤnia me konçension e objekteve kryesore tĂŤ industrisĂŤ sĂŤ bakrit, qĂŤ O.SH.Aja (organ i autorizuar nga K.Ministrave) ia beson koncesionarit pĂŤr Ws UHDOL]XDU UHKDELOLWLPLQ PRGHUQL]LPLQ ÂżQDQFLPLQ GKH VKIU\Ws]Lmin e tyre, e transferimin e investimit tĂŤ kryer nĂŤ fund tĂŤ periudhĂŤs. MĂŤ tej ata rendisin sipas marrĂŤveshjes, njĂŤ listĂŤ tĂŤ gjatĂŤ objektesh pĂŤr marrjen nĂŤ dorĂŤzim pĂŤr rehabilitim, modernizim, zhvillim dhe shfrytĂŤzim objektet si: miniera e bakrit MunellĂŤ, Lak-Rosh, KarmĂŤ( 6KNRGsU PH UH]HUYD Ws YHULÂżNXDUD IDEULND H SDVXULPLW )XVK $UUs] fabrika e pasurimit MjedĂŤ(ShkodĂŤr), Uzina e bakrit Rubik(fabrika e VKNULUMHV GKH UDÂżQLPLW LPSLDQWL L WKDUMHV GKH IUDNVLRQLPLW Ws VNRUMHYH ShĂŤngjin ( objekt i UzinĂŤs Rubik), miniera e kromit Vllahen, miniera e kromit Perollaj, fabrika e pasurimit Golaj, leje kĂŤrkimi, zbulimi dhe shfrytĂŤzimi pĂŤr pothujase tĂŤ gjithĂŤ vendburimet e bakrit tĂŤ zbuluara e shfrytĂŤzuara mĂŤ parĂŤ etj. Duke qĂŤmtuar nĂŤ pikat e marrĂŤveshjes ata theksojnĂŤ detyrimin qĂŤ do tĂŤ kishte kompania e shfrytĂŤzimit si me realizmin e investimit prej rreth 20 milion $, pĂŤr rehabilitimin e objekteve tĂŤ industrisĂŤ sĂŤ bakrit, sipas tre fazave tĂŤ ndĂŤrvarura nga QMsUD WMHWUD UHIHUXDU JUDÂżNXW Ws SDUDTLWXU Qs DQHNVLQ H PDUUsYHVKMHV brenda vitit 2006, duhej tĂŤ ishin kryer plotĂŤsisht investimet e parashikuara duke realizuar ciklin e plotĂŤ tĂŤ pĂŤrpunimit nĂŤ vend tĂŤ pasurisĂŤ natyrore. SpecialistĂŤt i`a rendisin nĂŤ letrĂŤn e tyre kryeministrit Berisha QMs SsU QMs PDQJsVLWs GXNH ÂżOOXDU PH 1. Kompania konçensionare nuk ka zbatuar strukturĂŤn dhe nivelin e investimeve tĂŤ miratuara, si nĂŤ vlerĂŤ dhe afatet kohore tĂŤ projektit.. 2- Kompania ka marrĂŤ nĂŤ dorĂŤzim dhe operon nĂŤ dy objekte PLQHUDUH 0XQHOOs GKH /DN 5RVK IDEULNsQ H SDVXULPLW )XVK ArrĂŤz (objekt pranĂŤ kĂŤtyre dy vendburimeve) si dhe impiantin e tharjes dhe fraksionimit tĂŤ skorjeve ShĂŤngjin. -3- GjatĂŤ kĂŤsaj periudhe nĂŤ mĂŤnyrĂŤ tĂŤ njĂŤanshme dhe mungesĂŤ transparence ka lĂŤnĂŤ jashtĂŤ marrĂŤveshjes shumicĂŤn e objekteve, si minierĂŤn KarmĂŤ, fabrikĂŤn e pasurimit MjedĂŤ, UzinĂŤn e bakrit Rubik etj. -4- Puna e kĂŤsaj kompanie ĂŤshtĂŤ pĂŤrqĂŤndruar nĂŤ shfrytĂŤzimin selektiv tĂŤ minierĂŤs sĂŤ bakrit MunellĂŤ, vendburimit mĂŤ tĂŤ madh tĂŤ zbuluar deri tani nĂŤ vendin tonĂŤ, me rreth 8,5 milion rezerva bakri. QoftĂŤ dhe duke analizuar kĂŤtĂŤ trup minerar, ata theksojnĂŤ dĂŤmin e madh qĂŤ po i shkaktohet shtetit shqiptar nga keqshfrytĂŤzimi dhe mosrespektimi i marrĂŤveshjes konçensionare. Ky trup minerar ka mbi 700 mijĂŤ ton rezerva e sipas analizave pĂŤrmban
rreth 5 %bakĂŤr, 3 % zink, 4 gr/ton ar, 60 gr/ton argjend, kadmium, stibium etj.,-theksojnĂŤ nĂŤ letrĂŤn pĂŤr kryeministrin ata. NĂŤ kampione tĂŤ veçanta tĂŤ analizuara, rezulton se ka raste qĂŤ bakri ĂŤshtĂŤ mbi 5 % dhe ari arrin deri 24 gram/ton e argjendi 120 gr/ton. PĂŤr sa mĂŤ sipĂŤr me ecurinĂŤ e deritanishme, ne mendojmĂŤ se kjo kompani ka cĂŤnuar plotĂŤsisht objektin dhe qĂŤllimin e marrĂŤveshjes GXNH VMHOOs SDVRMD Ws PsGKD HNRQRPLNH ÂżQDQFLDUH VRFLDOH GLVD prej tĂŤ cilave janĂŤ: -1- Sipas tĂŤ dhĂŤnave, deri tani janĂŤ shfrytĂŤzuar rreth 200 mijĂŤ ton mineral i pasur GXNH UHDOL]XDU SsUÂżWLP Ws UUHWK mijĂŤ ton koncetrat bakri pĂŤr eksport. Nga pĂŤrpunimi me tregues shumĂŤ tĂŤ ulĂŤt teknikĂŤ, vetĂŤm pĂŤr rreth 30 % tĂŤ rezervave tĂŤ trupit Ws SDVXU SROLPHWDORU PHJMLWKsVH NRPSDQLD ÂżWRQ Qs PsQ\s Ws QGMHVKPH GsPL L NULMXDU UH]XOWRQ L ODUWs VHSVH QXN SsUÂżWRKHQ rreth 2000 ton metal bakri e konvertuar me rreth 10 mijĂŤ ton koncetrat bakri, rreth 500 kg ar, 3900 kg argjend, rreth 8500 ton koncetrat zinku, tĂŤ cilat me vlerĂŤn e tregut arrrijnĂŤ rreth 35 milion $. SqarojmĂŤ se veprimtaria pĂŤr shfrytĂŤzimin e kĂŤtij trupi shoqĂŤrohet me kosto tĂŤ ulĂŤt nĂŤ raport me vlerĂŤn qĂŤ sigurohet QJD VKLWMD H SsU UUMHGKRMs NHPL ÂżWLP Ws lartĂŤ nĂŤ favor tĂŤ kompanisĂŤ, pamvarĂŤsisht se gropos vlerat e sipĂŤrmendura nĂŤ pasurim. Konkretisht me çmimet e tregut pĂŤr sasinĂŤ e koncetratit tĂŤ prodhuar e VKLWXU NRPSDQLD VLJXURQ ÂżWLP rreth 22 milion $, ndĂŤrsa shteti posedues i kĂŤsaj pasurie vetĂŤm 2 % rente minerare ose rreth 300 mijĂŤ $. (!) Dihet qĂŤ çdo subjekt kĂŤrkon Ws ÂżWRMs SRU Qs QMs SDUWQHULWHW Ws WLOOs GXKHW QMs UDSRUW RSWLPDO H me interes reciprok. MĂŤ tej ata japin alarmin se “nĂŤse do tĂŤ vazhdojĂŤ kjo ecuri, vetĂŤm pĂŤr trupin e pasur polimetalor mbi 700 mije ton, vlera e munguar nga shfrytĂŤzimi jo efektiv i elementeve pĂŤrbĂŤrĂŤs tĂŤ tij kalon 100 milion $.â€? 2- Nga lĂŤnia jashtĂŤ marrĂŤveshjes e objekteve tĂŤ tjerĂŤ tĂŤ sipĂŤrmendur, tĂŤ cilat janĂŤ dĂŤmtuar e parashikohen tĂŤ demolohen pĂŤr skrap, vetĂŤm nga infrastruktura e UzinĂŤs sĂŤ bakrit nĂŤ Rubik, kemi njĂŤ dĂŤmtim tĂŤ rreth 15 milion $ pasuri.. 3- ShfrytĂŤzimi nĂŤ mĂŤnyrĂŤ selektive i rezervave tĂŤ pasura tĂŤ vendburimit kryesor bakĂŤr mbajtĂŤs tĂŤ MunellĂŤs (rreth 40 % tĂŤ rezervave), shoqĂŤrohet me vĂŤshtirĂŤsi dhe pĂŤrkeqĂŤsim tĂŤ kostos sĂŤ nxjerrjes tĂŤ rreth 60 % rezerva tĂŤ varfĂŤra nĂŤ periudhĂŤ tĂŤ mĂŤvonshme, madje propabiliteti ĂŤshtĂŤ qĂŤ ato tĂŤ mbeten pa u shfrytĂŤzuar. 4- Efektet e lehtĂŤsirave fiskale, pĂŤrjashtim pĂŤr 5 vite takse doganore, T.V.SH si dhe deri nĂŤ vitin 2010 QJD WDWLP ÂżWLPL YHWsP QJD shfrytĂŤzimi i kĂŤtij trupi tĂŤ pasur analizuar me çmimet tepĂŤr tĂŤ favorshme tĂŤ tregut tĂŤ metaleve, shteti humbet rreth 30 milion $, ndĂŤrkohĂŤ qĂŤ vlera e investimit pĂŤr objektet e lĂŤna jashtĂŤ marrĂŤveshjes (objektet KarmĂŤ, MjedĂŤ dhe Uzina e Rubikut )nuk kalon 15 milion $. 5- NjĂŤkohĂŤsisht kjo ecuri krijon probleme sociale, sepse sipas marrĂŤveshjes nĂŤ rastin e zbatimit korekt tĂŤ projektit, duhej tĂŤ punĂŤsoheshin rreth 600 veta, ndĂŤrkohĂŤ qĂŤ kemi punĂŤsim tĂŤ rreth 100 vetĂŤve. NĂŤse do tĂŤ pranojmĂŤ njĂŤ pagesĂŤ qĂŤ shteti kryen pĂŤr zona tĂŤ tilla, pĂŤrkrahje sociale pĂŤr 500 familje nĂŤ kĂŤtĂŤ periudhĂŤ 4 vjeçare arrin njĂŤ vlerĂŤ rreth 1,5 milion $. (!) -6- Realisht sipas ecurisĂŤ sĂŤ kĂŤsaj marrĂŤveshje, ka humbur SORWsVLVKW HÂżoHQFD H NRQoHQVLRQLW VHSVH NRPSDQLD UHDOL]RQ ÂżWLP maksimal edhe me shfrytĂŤzim jo efektiv tĂŤ vlerĂŤs sĂŤ pasurisĂŤ sĂŤ dhĂŤnĂŤ nga shteti pĂŤr zhvillim me interes reciprok. Duke vazhduar
mÍ tej ata e sqarojnÍ kryeministrin se me ecurinÍ e deritanishme, kuadrin ligjor nÍ fuqi, ligjin pÍr koncesionet, ligjin minerar si dhe eksperiencÍn e vendeve tÍ zhvilluara, ky koncesion ka devijuar plotÍsisht nga objekti i marrÍveshjes sÍ miratuar me ligj e nuk plotÍson asnjÍ kriter pÍr tÍ vazhduar me tej nga kjo kompani. .sUNHVDW SsU EDNsU Qs WUHJXQ ERWsURU MDQs Qs UULWMH UUHWK nÍ vit) e rezervat minerare nÍ pakÍsim, qÍ shoqÍrohen me çmime tepÍr tÍ favorshme tÍ bakrit, arit, argjendit etj. Koncesione tÍ tilla marrin vlerÍ e janÍ nÍ interes publik, nÍ rastin e realizimit nÍ vend tÍ ciklit tÍ plotÍ tÍ nxjerrjes, shkrirjes dhe UD¿QLPLW SsU SsU¿WLPLQ H HOHPHQWsYH Ws GRELVKsP Ws PLQHUDOHYH Ws bakrit, qÍ sigurohen me projekte konkuruese e investitore serioze e strategjike. Nga statistikat rezulton se vendi ynÍ importon mesatarisht çdo vit rreth 5 mijÍ ton tela dhe kabllo bakri. Sipas vlerÍsimit tonÍ, me njÍ shfytÍzim optimal tÍ rezervave tona bakÍr PEDMWsVH UUHWK PLOLRQ WRQ PH EDNsU GXNH SsUGRU LQfrastrukturÍn ekzistuese tÍ industrisÍ sÍ mbetur (me rehabilitimet e domosdoshme pÍr teknikÍ bashkÍkohore me zgjidhje mjedisore ) rezulton mÍ efektiv pÍrpunimi nÍ vend me cikÍl tÍ plotÍ, se sa eksport tÍ gjysÍm produkteve si p.sh. koncetrat bakri. Me kÍtÍ VNHPs SsU¿WRMQs Qs UDSRUWH Ws SUDQXHVKPH VXEMHNWL L interesuar pÍr konçension edhe shteti si pronar i kÍtyre pasurive. ,QGXVWULD H EDNULW PH ]DQD¿OOs QJD NRQFHVLRQL L YLWHYH 30-tÍ tÍ qeverisÍ sÍ Zogut, ka funksionuar me cikÍl tÍ plotÍ, si rrjedhojÍ e investimeve tÍ kryera nÍ vite, falÍ edhe vlerÍs sÍ pasurive minerare. TheksojmÍ se Uzina e bakrit Rubik, njÍ sektor i rÍndÍsishÍm nÍ kÍtÍ industri, me njÍ investim qÍ nuk kalon 10–12 milion $, si pjesÍ e njÍ marrÍveshje tÍ tillÍ unike, ÍshtÍ plotÍsisht kompetitive dhe sÍ bashku me koncesionin e UzinÍs se Telave dhe Kabllove ShkodÍr, mund tÍ realizojnÍ ciklin e plotÍ tÍ pÍrpunimit tÍ bakrit, duke zÍnÍ pozicionin e duhur jo vetÍm nÍ tregun vendas por edhe atÍ rajonal si Mali i Zi, KosovÍ etj. PÍr sa mÍ sipÍr, nisur edhe nga programi dhe objektivat e qeverisÍ, ku ndÍr tÍ tjera ÍshtÍ kontrolli dhe rivleresimi i konçensioneve tÍ dhÍna deri tani, me synim pÍrmirÍsimin e qÍllimit tÍ tyre nÍ shÍrbim te interesave tÍ vendit mendojmÍ se kÍrkohet ndÍrhyrja e autoritetit Tuaj pÍr: 1-Pezullim tÍ aktivitetit tÍ kompanisÍ nÍ pasurim minerali tÍ vendburimit polimetalor tÍ MunellÍs, deri nÍ njÍ vendimmarrje objektive. 2- Kontroll tÍ ecurisÍ sÍ kÍtij koncHVLRQL QJD ¿OOLPL GHUL WDQL 3-Monitorimin dhe rivlerÍsimin e marrÍveshjes sÍ koncensionit pÍr objektet e industrisÍ sÍ bakrit, bazuar nÍ ligjin pÍr koncensionet dhe ligjin minerar, pÍrcaktim tÍ dÍmit tÍ krijuar nga moszbatimi i saj, penaliteteve pÍr zhdÍmtim etj. 4-Pezullimin e procedurave tÍ demolimit tÍ UzinÍs sÍ Bakrit Rubik, si dhe shfuqizim tÍ procedurave pÍr kÍtÍ qÍllim, mbajtje nÍ konservim e tÍ gjithÍ objekteve tÍ saj nÍn monitorimin e vetÍ MinistrisÍ( mundÍsisht me tÍ ardhurat e kÍsaj kompanie, nga vlera e mallit gjendje, duke vlerÍsuar edhe dÍmin e krijuar nÍ kÍtÍ UzinÍ ), e trajtim tÍ kÍtij objekti domosdoshmÍrisht si pjesÍ e marrÍveshjes sÍ koncesionit. MirÍpo çfarÍ ndodhi mÍ tej? Po kÍta specialistÍ, mÍ 24 korrik 2008, i bÍjnÍ njÍ letÍr tjetÍr qeverisÍ, ku i theksojnÍ se trajtimi i kÍsaj letre nga METE sipas porosisÍ sÍ tij, ishte bÍrÍ me cinizÍm, madje edhe injoruese, duke kapÍrcyer plotÍsisht etikÍn profesionale e kodin e procedurave administrative, pÍr praktika tÍ tilla, madje pak muaj mÍ vonÍ, ata marrin ndÍshkimin duke i hequr nga puna! E ndÍrkaq demolimi i uzinÍs Rubik vazhdon me abuzime ditÍn pÍr diell, ashtu siç po vazhdon sot e asaj dite shfrytÍzimi i mineralit tÍ bakrit pa i`u pÍrmbajtur marrÍveshjes koncesionare, me humbje kolosale pÍr shtetin shqiptar PËRGATITI: GJERGJ MARKU
MIRDITA
M
26 NENTOR 2013
Organ i ShoqatĂŤs Klubi kulturor “Mirditaâ€?
irdita ĂŤshtĂŤ njĂŤ nga krahinat me histori pĂŤr shqiptarizĂŤm, qĂŤ me tĂŤ drejtĂŤ i bĂŤn banorĂŤt e saj tĂŤ krenohen me tĂŤ shkuarĂŤn e vendit tĂŤ tyre. PĂŤr historinĂŤ e saj ka burime tĂŤ shumta historike ashtu siç ka dhe periudha qĂŤ mbeten pĂŤr t’u ndriçuar. Ne do tĂŤ Ă€DVLP NsWX SsU G\ QJMDUMH PH UsQGsVL nga historia e MirditĂŤs dhe jo vetĂŤm e saj. PĂŤr peshkopatĂŤn e ArbĂŤrit dhe Kuvendin e Dukagjinit tĂŤ vitit 1602. PĂŤrmendjen e parĂŤ tĂŤ njĂŤ peshkopate tĂŤ ArbĂŤrit “.. Lazaro albanensiâ€? dhe “ Lazarus episcopus Arbanensisâ€? e kemi nĂŤ aktin e shugurimit tĂŤ kishĂŤs sĂŤ ShĂŤn Trifonit nĂŤ Kotor nĂŤ vitin 1166, ku krahas Lazarit, i cili shuguron altarin nĂŤ tĂŤ majtĂŤ tĂŤ kryesorit, marrin pjesĂŤ dhe “Andreas prior Albanensisâ€?e Georgio abbate sancti Salvatoris Arbanensis (i Rubikut). Kjo peshkopate dhe principata e ArbĂŤrit qĂŤ lidhet me tĂŤ, janĂŤ objekt kĂŤrkimesh tĂŤ shumta shkencore qĂŤ kanĂŤ synuar tĂŤ ndriçojnĂŤ anĂŤ tĂŤ ndryshme tĂŤ historisĂŤ sĂŤ tyre, shpeshherĂŤ dhe me rezultate tĂŤ ndryshme. NjĂŤ vit mĂŤ vonĂŤ (1167) papa Aleksandri III i drejtohet “Lazarum episcopum de Arbaniaâ€? duke e lavdĂŤruar qĂŤ dĂŤshiron tĂŤ mohoj ritin grek (ortodoks) : ke vullnet ti shmangesh nĂŤ shume raste kur tĂŤ paraqitet mundĂŤsia ritit grek. NĂŤ tĂŤ QMsMWsQ GLWH SDSD Qs QMs OHWsU WMHWsU L NRQÂżUPRQ kryepeshkopatĂŤs sĂŤ RaguzĂŤs shufraganĂŤt e saj ndĂŤr tĂŤ cilĂŤt nuk ishte peshkopata e ArbĂŤrit , e cila nuk njihet si e tillĂŤ edhe nĂŤ mjaft bula tĂŤ tjera papnore tĂŤ PsSDUVKPH Ts NRQÂżUPRMQs VKXIUDJDQsW H 5DJX]sV NĂŤ tĂŤ tilla rrethana menduam se kemi tĂŤ bĂŤjmĂŤ me njĂŤ peshkopate tĂŤ krijuar jo prej shumĂŤ kohĂŤsh, nĂŤ njĂŤ territor tĂŤ mitropolisĂŤ ortodokse tĂŤ DurrĂŤsit, pra nĂŤn VXQGLPLQ EL]DQWLQ Ts SsU Ws DÂżUPXDU THQLHQ H YHW DSR dhe pĂŤr bindjet fetare, lidhet me kryepeshkopatĂŤn e RaguzĂŤs (pak mĂŤ vonĂŤ Antivarit), qĂŤ deri nĂŤ kĂŤtĂŤ kohĂŤ nuk pĂŤrmendej nĂŤ listat e shufraganĂŤve. Krijimi i njĂŤ peshkopate tĂŤ re nĂŤ kushtet e mesjetĂŤs, duke iu shkĂŤputur strukturave tĂŤ mĂŤparshme kishtare me njĂŤ traditĂŤ tĂŤ gjatĂŤ nuk mund tĂŤ kuptohet pa pĂŤrkrahjen e njĂŤ fuqie shtetĂŤrore ose tĂŤ njĂŤ feudali nĂŤ zotĂŤrimet e tĂŤ cilit ndodhej dhe i ndihmuar nga rrethana politike dhe fetare . Nga burimet dhe dokumentacioni historik nuk dĂŤshmohet ndonjĂŤ pushtim i kĂŤtyre trevave nga sundimtarĂŤt e ZetĂŤs apo tĂŤ RashĂŤs, ashtu siç mendojmĂŤ qĂŤ prapa kĂŤtij veprimi nuk mund tĂŤ jetĂŤ pushteti bizantin me qendĂŤr nĂŤ DurrĂŤs, megjithĂŤqĂŤ nĂŤ kohĂŤn kur zhvillohet ceremonia nĂŤ fjalĂŤ nĂŤ Kotor, nĂŤn pushtetin bizantin ishte dhe bregdeti Dalmatin çka kuptohet dhe nga akti i sipĂŤrpĂŤrmendur. Kemi parasysh nĂŤ kĂŤtĂŤ tĂŤ fundit dĂŤshirĂŤn e sunduesve dhe prelatĂŤve tĂŤ ArbĂŤrit (apo arbĂŤror) qĂŤ tĂŤ lidhen me kishĂŤn latine, kryepeshkopatĂŤn e Tivarit. Duket se nĂŤ kĂŤtĂŤ gjĂŤ veç tĂŤ tjerave do tĂŤ ketĂŤ luajtur njĂŤ rol dhe abacia e ShĂŤn Aleksandrit nĂŤ Mal tĂŤ Shenjt, dikur njĂŤ manastir ortodoks nga vjen dhe emri i vendit Orosh (agjios oros=mali i shenjtit) ,ndĂŤrkohĂŤ e lidhur me benediktinĂŤt ashtu dhe abaci tĂŤ tjera katolike si ajo e Rubikut, kisha e sĂŤ cilĂŤs dĂŤshmon qartĂŤ pĂŤr lidhje arkitekturore me botĂŤn katolike. ÇÍshtja tjetĂŤr qĂŤ duhet tĂŤ pĂŤrcaktojmĂŤ, pĂŤr aq sa ĂŤshtĂŤ e mundur, lidhet me kohĂŤn nĂŤ tĂŤ cilĂŤn ĂŤshtĂŤ krijuar kjo peshkopate. Nga sa thamĂŤ het qĂŤ kjo mĂŤ sipĂŤr kuptorrethana tĂŤ ka ndodhur nĂŤ njĂŤ periveçanta politike, mi, qoftĂŤ udhĂŤ dobĂŤsipushtetit dhe relativ, tĂŤ bizantin, ashtu dhe pĂŤr alemundĂŤsinĂŤ anca qĂŤ mund sigutĂŤ
Shteti i Arbrit u ngrit nĂŤ MirditĂŤn e sotme
njĂŤ kryengritje tĂŤ pĂŤrgjithshme. NĂŤ kĂŤtĂŤ Kuvend u vendos qĂŤ t’i drejtohen RepublikĂŤs sĂŤ Venedikut, me shpresĂŤn qĂŤ ajo e nxitur dhe nga interesat e veta, do t’i ndihmonte nĂŤ luftĂŤn me turqit. Njoftimin pĂŤr kĂŤtĂŤ mbledhje tĂŤ rĂŤndĂŤsishme e gjejmĂŤ nĂŤ letrĂŤn e ruajtur qĂŤ Kuvendi i dĂŤrgoi Venedikut 5). NĂŤ tĂŤ Kuvendi i kĂŤrkon SinjorisĂŤ ndihma pĂŤr Ws ÂżWXDU OLULQs “..siç e patĂŤn nĂŤ kohĂŤn e Gjergj SkĂŤnderbeut..â€?, si dhe qĂŤ tĂŤ presĂŤ si ambasadorĂŤ tĂŤ shqiptarĂŤve ipeshkvin e SapĂŤs dhe SardanjĂŤs dhe Pal Dukagjinin, tĂŤ cilĂŤt i ngarkojnĂŤ tĂŤ negociojnĂŤ drejtpĂŤrsĂŤdrejti duke ju blatuar dhe kĂŤshtjellĂŤn e KrujĂŤs, duke u angazhuar t’i venĂŤ nĂŤ dispozicion dhe dyzetmijĂŤ luftĂŤtarĂŤ, ndĂŤr mĂŤ trimat, me tĂŤ cilĂŤt do tĂŤ bashkohen dhe shqiptarĂŤt ortodoks, madje dhe sllavĂŤt dhe qĂŤ sĂŤ bashku mund tĂŤ mblidhen njĂŤqindmijĂŤ burra trima me armĂŤ pĂŤr tĂŤ luftuar barbarĂŤt. /HWUD TDUWsVLVKW ÂżUPRVHW Ps VKNXUW Ws YLWLW nĂŤ ShĂŤn Aleksandrin e krahinĂŤs sĂŤ Dukagjinit (Sant’ Alessandro della provintia di Ducagini). NĂŤ letrĂŤn SDVRMQs ÂżUPsWDUsW VLSDV NUDKLQDYH Ws 'XNDJMLQLW Ws SerbisĂŤ, tĂŤ DibrĂŤs, tĂŤ ShkodrĂŤs, tĂŤ SapĂŤs (Zadrima me LezhĂŤn), tĂŤ Matit, tĂŤ Kurbinit, tĂŤ KrujĂŤs, tĂŤ PetrelĂŤs, tĂŤ Elbasanit, tĂŤ DurrĂŤsit, tĂŤ MyzeqesĂŤ, tĂŤ PadeniaSpaderica(?) . Letra vazhdon mĂŤ tej qĂŤ Venediku do denjojĂŤ t’i pranojĂŤ e mbĂŤshtesĂŤ si shĂŤrbĂŤtorĂŤ besnikĂŤ dhe tĂŤ vĂŤrtetĂŤ. SĂŤ pari kĂŤrkojnĂŤ tĂŤ caktohet nga Senati njĂŤ Kapiten i PĂŤrgjithshĂŤm pĂŤr t’i qeverisur, ashtu siç do ta mendojĂŤ Venediku. Gjithashtu i kĂŤrkojnĂŤ RepublikĂŤs qĂŤ KrerĂŤt kryesorĂŤ, ata qĂŤ do zgjedh Serenissima, d.m.th Gjenerali i mĂŤsipĂŤrm, tĂŤ bĂŤhen KolonelĂŤ, Drejtues dhe KapitenĂŤ tĂŤ ushtrisĂŤ, me atĂŤ rrogĂŤ qĂŤ ajo do ta shoh tĂŤ arsyeshme, tĂŤ gatshĂŤm pĂŤr tĂŤ jetuar GKH YGHNXU QsQ Ă€DPXULQ H 6KsQ 0DUNXW 3R NsVKWX L kĂŤrkojnĂŤ qĂŤ tĂŤ çlirohen nga pagesa e disa taksave dhe pranojnĂŤ disa tĂŤ tjera. SĂŤ fundi luten qĂŤ Ajo ti mbrojĂŤ nga çdo armik e t’i konsiderojĂŤ pĂŤr gjithçka si qytetarĂŤ Ws VDM )LUPsWDUsW Ts Qs IXQG Ws OHWUsV YsUWHWRMQs PH vulĂŤn e tyre sa mĂŤ sipĂŤr, janĂŤ ipeshkvi i StefaniakĂŤs dhe vizitator Apostolik pĂŤr gjithĂŤ ShqipĂŤrinĂŤ NikollĂŤ Mekajshi dhe ipeshkvi i SapĂŤs dhe i SardĂŤs NikollĂŤ %DUGKL /HWUD SsUPE\OOHW PH ÂżUPsQ H DEDWLW Ws 6KsQ Aleksandrit fra Bernard Laçit i cili e shkroi letrĂŤn “me urdhrin dhe konsensusin e krerĂŤve dhe prijĂŤsve tĂŤ mĂŤ sipĂŤrm tĂŤ gjithĂŤ ShqipĂŤrisĂŤâ€?7). Nga parashtrimi i letrĂŤs dhe renditjes sipas kraKLQDYH Ws ÂżUPsWDUsYH Ws VDM GHO TDUWs SsU QH VH EsKHW fjalĂŤ pĂŤr ShĂŤn Aleksandrin nĂŤ krahinĂŤn e Dukagjinit. Krahas Dukagjinit, por rreshtuar mbas SerbisĂŤ, DibrĂŤs, ShkodrĂŤs dhe LezhĂŤs me SapĂŤn, vjen krahina e Matit dhe ajo me pĂŤrfaqĂŤsuesit e saj. Pra Mati nuk bĂŤn pjesĂŤ nĂŤ Dukagjin nĂŤ atĂŤ njehsim, siç nuk ka qenĂŤ kur pjesĂŤ e Dukagjinit. Por çfarĂŤ kuptojmĂŤ nĂŤ ato shekuj PH HPsUWLPLQ JMHRJUDÂżN 'XNDJMLQ" NdĂŤr dokumentet mĂŤ me vlerĂŤ ĂŤshtĂŤ relacioni i Mark SkurĂŤs prej Kruje, arqipeshkv i DurrĂŤsit, i cili nĂŤ Relacionin qĂŤ i dĂŤrgon Kongregacionit tĂŤ PropaganGsV )LGH Qs 6HOLQs H 6KHQMWs Qs YLWLQ VKSUHKHW qartĂŤ se“...Lisi gjendet ndĂŤrmjet maleve tĂŤ KrujĂŤs GKH 'XNDJMLQLW $MR sVKWs Qs NXÂż Ws 0DWLW GKH Ws Dukagjinit. Mati ĂŤshtĂŤ njĂŤ luginĂŤ e madhe ndĂŤrmjet dy maleve tĂŤ sipĂŤrthĂŤna....Dukagjinasit janĂŤ njerĂŤz tĂŤ lirĂŤ nga haraçi turk.â€? NdĂŤrsa letra e mĂŤ sipĂŤrme drejtuar Venedikut e cilĂŤson abacinĂŤ ku u mbajt Kuvendi si tĂŤ krahinĂŤs sĂŤ Dukagjinit. Veç kĂŤsaj abacia e ShĂŤn Llezhdrit nĂŤ Orosh ĂŤshtĂŤ njĂŤ abaci e shquar, e mbajtur pĂŤr shumĂŤ e vjetĂŤr, madje dhe abaci mitrale d.m.th abatĂŤt i saj kanĂŤ pas qenĂŤ ipeshkĂŤv tĂŤ ArbĂŤrisĂŤ (episcopus Arbanensis). TĂŤ dhĂŤna tĂŤ njĂŤjta gjejmĂŤ dhe nĂŤ Relacionin e ipeshkvit tĂŤ SapĂŤs dhe SardĂŤs PjetĂŤr Budi dĂŤrguar mĂŤ VKWDWRU NDUGLQDOLW *R]]DGLQR 6LSDV WLM Qs DQsQ tjetĂŤr tĂŤ KrujĂŤs janĂŤ dukagjinasit qĂŤ kanĂŤ ngritĂŤ krye para 30 vitesh dhe qĂŤ kanĂŤ 6000 luftĂŤtarĂŤ. Ata banojnĂŤ, sipas Budit, nĂŤ malĂŤsi mbi LezhĂŤ ndĂŤrmjet KrujĂŤs dhe ShkodrĂŤs , ndĂŤrsa mĂŤ tej ĂŤshtĂŤ krahina e Matit. 1s Ws QMsMWLQ UHODFLRQ NXU Ă€LWHW SsU SRSXMW H NUDKLQsV sĂŤ Dukagjinit dhe shtrirjen e tyre pĂŤrfshihen ndĂŤr tĂŤ WMHUD ,EDOOD )DQGL L 9RJsO )DQGL L 0DGK H 0LUGLWD Argumentet e mĂŤsipĂŤrme dhe te tjerĂŤ paraqitur nĂŤ njĂŤ studim tonin mendoj se janĂŤ tĂŤ mjaftueshme dhe vĂŤrtetojnĂŤ se abacia e ShĂŤn Aleksandrit nĂŤ Malin e Shenjtit ĂŤshtĂŤ vendi ku u mbajt Kuvendi i Dukagjinit . VetĂŤ shqyrtimi i renditjes sĂŤ krahinave nĂŤ letrĂŤn drejtuar Venedikut, duke pĂŤrmendur tĂŤ parĂŤ si krahinĂŤ Dukagjinin dhe vazhduar me ato rreth dhe pranĂŤ tij dhe si krahinĂŤ mĂŤ vete Matin, tregon se abacia e jonĂŤ nuk ĂŤshtĂŤ nĂŤ Mat, edhe pse nĂŤ fshatin Dukagjin tĂŤ Matit, ku pĂŤr koincidencĂŤ ka njĂŤ abaci me tĂŤ njĂŤjtin pajtor. Historia e MirditĂŤs ka nevojĂŤ pĂŤr kĂŤrkime tĂŤ gjithanshme e pĂŤr kĂŤtĂŤ edhe studiuesit mirditorĂŤ mund tĂŤ japin kontributin e tyre qĂŤ nĂŤ disa aspekte ĂŤshtĂŤ i pa zĂŤvendĂŤsueshĂŤm. TiranĂŤ 20 nĂŤntor 2013
Aspekte tĂŤ historisĂŤ sĂŤ MirditĂŤs gjatĂŤ MesjetĂŤs. Kuvendi i Dukagjinit nĂŤ MirditĂŤ qĂŤ i dha primatin e luftĂŤs ndaj pushtuesit ALEKSANDĂ‹R MEKSI
ronin kĂŤtĂŤ akt “rebelimiâ€? nga ana e njĂŤ feudali vendas, arhondi apo zotit tĂŤ njĂŤ krahine, i cili arriti tĂŤ siguroje nga kleri i vet zgjedhjen e njĂŤ peshkopi nĂŤ personin e Lazarit, pranimi i tĂŤ cilit mund tĂŤ bĂŤhej vetĂŤm nga kisha katolike, nĂŤ kĂŤtĂŤ rast kryepeshkopata e RaguzĂŤs. Rrethanat e veçanta tĂŤ viteve 60 tĂŤ kĂŤtij shekulli, kur kemi njĂŤ afrim ndĂŤrmjet dy kishave dhe marrĂŤdhĂŤnie tĂŤ shumta deri nĂŤ miqĂŤsore ndĂŤrmjet perandorit Manuel Komneni dhe papĂŤs Aleksandri i III, e mundĂŤsuan njĂŤ gjĂŤ tĂŤ tillĂŤ.. Duke studiuar ndodhitĂŤ historike shohim se koha nga fushatat ngadhĂŤnjimtare tĂŤ vitit 1149 tĂŤ perandorit Manuel Komneni nĂŤ Korfuz prej nga nĂŤpĂŤr ShqipĂŤri kaloi nĂŤ veri , e deri nĂŤ vitet 70, sVKWs QMs SHULXGKs NX NHPL VL DÂżUPLPLQ H SXVKWHWLW bizantin. NĂŤ rrethana tĂŤ tilla synimet e zotĂŤve tĂŤ kĂŤsaj krahine dhe tĂŤ peshkopatĂŤs sĂŤ krijuar prej tyre nuk duhet tĂŤ kenĂŤ pasur mundĂŤsi tĂŤ shumta DÂżUPLPL 0H YGHNMHQ H SHUDQGRULW Qs YLWLQ kemi pĂŤrpjekje tĂŤ reja pĂŤr pavarĂŤsi nga Stefan Nemanja edhe nga sundimtarĂŤ tĂŤ tjerĂŤ nĂŤ veri tĂŤ Arbanonit, çka pruri pĂŤr pasojĂŤ mundĂŤsi tĂŤ reja pĂŤr zotĂŤt e krahinĂŤs ku ishte peshkopata e Arbanense. KĂŤtĂŤ e dĂŤshmon njĂŤ noticie e Kuries romane e vitit 1188 nĂŤ tĂŤ cilĂŤn ndĂŤr shufraganĂŤt e RaguzĂŤs pĂŤr herĂŤ tĂŤ parĂŤ pĂŤrmendet peshkopata e ArbĂŤrit, Ts WUHJRQ VH DMR DUULQ Ws DÂżUPRKHW SORWsVLVKW GXNH dĂŤshmuar pĂŤr njĂŤ pozitĂŤ mĂŤ tĂŤ fortĂŤ tĂŤ zotĂŤve tĂŤ kĂŤsaj krahine dhe tĂŤ klerit tĂŤ lidhur me RomĂŤn. TĂŤ njĂŤjtĂŤn gjĂŤ tregon dhe pjesĂŤmarrja e kryepriftit tĂŤ ArbĂŤrit nĂŤ vitin 1199 nĂŤ njĂŤ koncil tĂŤ mbajtur nĂŤ Tivar. QĂŤ nga kjo kohĂŤ nuk mungon, pĂŤrgjatĂŤ gjithĂŤ mesjetĂŤs sĂŤ mesme, pĂŤrmendja e peshkopatĂŤs apo peshkopĂŤve tĂŤ dioqezĂŤs sĂŤ ArbĂŤrisĂŤ nĂŤ vartĂŤsi tĂŤ kryepeshkopatĂŤs sĂŤ Tivarit. NĂŤ literaturĂŤn shkencore debatohet prej kohĂŤsh pĂŤr dy probleme qĂŤ janĂŤ tĂŤ lidhur me njeri tjetrin: sĂŤ pari cilĂŤt janĂŤ territori dhe selia e kĂŤsaj peshkopate, e sĂŤ dyti a ĂŤshtĂŤ peshkopata e KrujĂŤs e njĂŤjtĂŤ me atĂŤ tĂŤ Arbanense? Mendimin se peshkopata e KrujĂŤs ĂŤshtĂŤ H QMsMWs PH DWs Ws $UEsULVs H SDWL VKSUHKXU ÂżOOLPLVKW YLWL 0 6 'ULQRY 0H Ws MDQs EDVKNXDU 6KXĂ€DL YLWL 6DODYLMH Qs VWXGLPLQ H WLM SsU HSLWDÂżQ H .RQVWDQWLQ 6DODYLMH Q Meles, arq arqidiak i Arbanonit, tĂŤ cilin e daton rreth kaSsUF\HOOLW Ws VKHN ;,,, $ '\VHOLH QGsUVD . )UDVKsUL SsUF\HOOLW thotĂŤ se Kruja ishte qendra e DioqezĂŤs sĂŤ Arbanonit, K dhe kur peshkopatat e Lisit dhe StefaniakĂŤs kaluan p nĂŤ vartĂŤsi tĂŤ RomĂŤs, ato u shkrinĂŤ nĂŤ njĂŤ tĂŤ vetme, atĂŤ tĂŤ ArbĂŤrisĂŤ ArbĂŤris . NĂŤ kundĂŤrshtim me ta Dh. Shuteriqi, nĂŤ punimin e tij tĂŤ parĂŤ, i veçon kĂŤto peshkopata deri nĂŤ fund tĂŤ sh shekullit tĂŤ XIV. NĂŤ mu mungesĂŤ tĂŤ noticieve tĂŤ patrikanĂŤs sĂŤ KonstantinopojĂŤs pĂŤr fundin e shekullit tĂŤ XII dhe gjysmĂŤn e parĂŤ tĂŤ shekullit XIII njĂŤ tezĂŤ e tillĂŤ paraqitet me lehtĂŤsi she por, preze prezenca e njĂŤ peshkopate ortodokse nĂŤ KrujĂŤ pas pĂŤrfsh pĂŤrfshirjes sĂŤ kĂŤtyre territoreve nĂŤn sundimtarĂŤt e Epirit dĂŤshmohet me saktĂŤsi nĂŤ vitin 1216. PĂŤrsa i d pĂŤrket faktit fak qĂŤ Kamona ju drejtua Ohrit dhe jo DurrĂŤsit shpje shpjegimin duhet ta kĂŤrkojmĂŤ nĂŤ autoritetin e Komatianoit Komatian dhe delikatesĂŤn e problemit, zgjidhja pĂŤr tĂŤ cilĂŤn cilĂŤ mund tĂŤ kontestohej nĂŤse pĂŤrgjigja vinte metropliti i kontestuar i DurrĂŤsit, Dokeianos, nga m emĂŤrimi i tĂŤ cilit pĂŤr patrikanĂŤn e Nikes nuk ishte kanonik. 'XNH ÂżOOXDU QJD 5RPDQ &URKHQVL nĂŤ vitin 1279 74) e deri nĂŤ shekullin e XV kemi gjithnjĂŤ dy radhĂŤ paralele peshkopĂŤsh katolike nĂŤ ArbĂŤri e KrujĂŤ75). Por, ndĂŤrsa e para si pamĂŤ mĂŤ lart varej nga kryepeshkopata e Tivarit, peshkopata katolike e KrujĂŤs varet nga kryepeshkopata e DurrĂŤsit. MĂŤ shprehĂŤse shpreh h pĂŤr mendimin qĂŤ peshkopata e KrujĂŤs ĂŤshtĂŤ e ndryshme nga ajo e ArbĂŤrisĂŤ, siç vĂŤren dhe Shuteriqi, janĂŤ letrat e PapĂŤs Joani i XXII drejtuar Mihalit tĂŤ ArbĂŤrit dhe Andreas sĂŤ KrujĂŤs me 6 qershor
GKH DMR H 3DSsV .DOLNVW L ,,, H YLWLW Qs Ws cilÍn dallohet kisha e ShÍn MÍrisÍ sÍ TrafandinÍs nÍ dioqezÍ tÍ ArbÍrit nga ShÍn Veneranda e Kurbinit nÍ dioqezÍ tÍ KrujÍs. KÍtu duhet tÍ vÍrejmÍ se kur kemi konvertimin nÍ katolike tÍ peshkopatave tÍ ShqipÍrisÍ sÍ Mesme, Kryepeshkopata e DurrÍsit kishte po ato qÍ kishte pasur mÍ parÍ mitropolia ortodokse e DurrÍsit, pra katÍr d.m.th. qÍ Kruja nuk u zÍvendÍsua asnjÍherÍ nga ArbÍria. Duke pÍrcaktuar qÍ peshkopata e ArbÍrisÍ ishte e ndryshme nga ajo e KrujÍs, kemi veçuar dhe territoret e tyre. PÍr pÍrcaktimin e territorit tÍ peshkopatÍs sÍ ArbÍrisÍ na ndihmon vendndodhja e tre kishave tÍ cilat sipas dokumentacionit janÍ nÍn juridiksionin e kÍsaj peshkopate. NÍ vitin 1166 nÍn aktin e njohur tÍ shugurimit tÍ ShÍn Trifonit nÍ Kotor pÍrmendet abati i manastirit tÍ Shelbuemit nÍ Rubik (Sancti Salvatori Arbanensis). Manastiri i dytÍ ÍshtÍ ai i ShÍn Llezhdrit nÍ Orosh apo nÍ Malin e ShenjtÍ, abacia qÍ
Shkruar nga njĂŤ mik i mirditorĂŤve Konsulli austriak nĂŤ JaninĂŤ George von Hahn shkruan se: “Shqipen ia mĂŤsoi Apostol Meksi qĂŤ kishte mbiemrin mĂŤ Ws YRQs 3DQDMRWL GKH Ts ÂżVL L 0HNVDMYH PELHPULQ H SDUs Ws ÂżVLW H NLVKWH 'RGD ShumĂŤ prej tyre transmetojnĂŤ pĂŤrmes traditĂŤs gojore se janĂŤ tĂŤ ardhur prej Mirdite, diku nga shekulli i 17-tĂŤ dhe se kur nĂŤ mesin e shekullit tĂŤ 19-tĂŤ mirditorĂŤt me nĂŤ krye Lleshin e Zi zbriten poshtĂŤ pĂŤr nĂŤ Greqi thanĂŤ: Mos i prekni, se janĂŤ tanĂŤtâ€?.
njihet ne dokumentacion me emrat “San Alexandri Maior de Albaniaâ€? e tjera. NdĂŤrtimi i tretĂŤ ĂŤshtĂŤ kisha e GĂŤziqit qĂŤ me tĂŤ drejtĂŤ ĂŤshtĂŤ njĂŤsuar me “Sancta Maria di Trafandina in diocesis de Albaniaâ€?. NĂŤ punimin pĂŤr mbishkrimin e GĂŤziqit krahas zbĂŤrthimit tĂŤ tij, Zamputi trajton njĂŤ sĂŤrĂŤ çÍshtjesh historike qĂŤ lidhen me tĂŤ 82). TĂŤ tri kĂŤto ndĂŤrtime siç ka treguar Shuteriqi pĂŤr rastin e Geziqit , e pĂŤrcaktojmĂŤ qartĂŤ shtrirjen e peshkopatĂŤs katolike tĂŤ ArbĂŤrisĂŤ Qs NUDKLQsQ H 0LUGLWsV GXNH H NXÂż]XDU Qs SHUsQGLP me malĂŤsinĂŤ e LezhĂŤs. d.m.th me PeshkopatĂŤn e LezhĂŤs nĂŤ veri me krahinĂŤn e Pultit dhe peshkopatĂŤn omonime, nĂŤ jug e lindje me territoret e PeshkopatĂŤs sĂŤ StefaniakĂŤs dhe asaj tĂŤ KrujĂŤs. PĂŤrsa i pĂŤrket selisĂŤ peshkopale, duke u nisur nga rĂŤndĂŤsia e abacisĂŤ sĂŤ Oroshit nĂŤ kĂŤtĂŤ trevĂŤ dhe nga fakti qĂŤ ajo disa shekuj mĂŤ vonĂŤ pĂŤrmendet si abaci mitrale ne mendojmĂŤ se selia duhet kĂŤrkuar pikĂŤrisht nĂŤ ShĂŤn Aleksandrin e Malit tĂŤ Shenjte. Peshkopata e ArbĂŤrit duhet tĂŤ jetĂŤ krijuar me territore e kisha tĂŤ PeshkopatĂŤs sĂŤ LezhĂŤs dhe gjasisht dhe asaj tĂŤ StefaniakĂŤs. NĂŤ kĂŤtĂŤ fakt duhet kĂŤrkuar rrĂŤnjĂŤt e grindjes ndĂŤrmjet peshkopatĂŤs sĂŤ ArbĂŤrisĂŤ dhe asaj tĂŤ LezhĂŤs pĂŤr 16 kishat. NĂŤ historioJUDÂżQs Âłzyrtareâ€? vazhdon tĂŤ mbetet ende mendimi se Kuvendi i Dukagjinit i viteve 1601-2 u mbajt nĂŤ fshatin me tĂŤ njĂŤjtin emĂŤr tĂŤ krahinĂŤs sĂŤ Matit ku ndodhej dhe abacia e ShĂŤn Aleksandrit. KĂŤtĂŤ tezĂŤ e ka shprehur sĂŤ pari Injac Zamputi, duke hamendĂŤsuar se kemi njĂŤ transferim tĂŤ titullit tĂŤ abacisĂŤ sĂŤ Oroshit nĂŤ Dukagjin tĂŤ Matit, rrjedhojĂŤ e kushteve tĂŤ krijuara me pushtimin e vendit. Edhe mĂŤ vonĂŤ, ai e rimerr kĂŤtĂŤ tezĂŤ, duke u shprehur se “...kemi bindjen se Kuvendi u mbajt nĂŤ fshatin Dukagjin tĂŤ Matitâ€? . 1s .XYHQGLQ H 'XNDJMLQLW X PEORGKsQ GHOegatĂŤ (prijĂŤsa dhe pĂŤrfaqĂŤsues) nga shumĂŤ vise tĂŤ ShqipĂŤrisĂŤ (viset katolike) me synimin pĂŤr tĂŤ organizuar
3
4
N
26 NENTOR 2013
ĂŤ vitin 2004, si njĂŤ surprizĂŤ interesante vjen botimi mĂŤ i ri i studiuesit francez Zhan Klod Faveirial, ish profesor nĂŤ liceun vlleh tĂŤ Manastirit, libĂŤr qĂŤ padyshim ĂŤshtĂŤ njĂŤ pasurim i +LVWRULRJUDÂżVs 6KTLSWDUH 1s OLEULQ SUHM faqesh tĂŤ ndarĂŤ nĂŤ 117 kapituj, autori argumenton se vendi ynĂŤ pĂŤr shkak tĂŤ pozicionit Ws WLM JMHRJUDÂżN VKSHVK KHUs L L]ROXDU SsUKHUs ka qenĂŤ nĂŤ udhĂŤkryqin e perandorive dhe T\WHWsULPHYH $XWRUL H ÂżOOR Q OLEULQ H WLM PH kapitullin “origjina e shqiptarĂŤve-pellazgĂŤt, zbulimet e tyre tĂŤ hershme, ndĂŤrtimet dhe se pellazgĂŤt ishin populli mĂŤ i vjetĂŤr i Ballkanit, tĂŤ ardhur edhe para grekĂŤve. Analiza e kĂŤsaj vepre tĂŤ gjerĂŤ me shumĂŤ argumente shkencore do tĂŤ donte shumĂŤ punĂŤ pĂŤr t’u thelluar nĂŤ tĂŤ, por si studiues mirditor, jam pĂŤrqĂŤndruar nĂŤ sjelljet pĂŤr MirditĂŤn, qĂŤ deri mĂŤ tash nuk janĂŤ njohur sa duhet. NĂŤ faqen 33tĂŤ librit shkruhet: “ShumĂŤ kohĂŤ Ps SDUs VH 3HUsQGLD Ws QD KLGKWH Qs NXÂżMWs H ShqipĂŤrisĂŤ, ne i kemi parĂŤ shqiptarĂŤt dhe kemi thĂŤnĂŤ: janĂŤ njerĂŤz me tĂŤ vĂŤrtetĂŤ tĂŤ mirĂŤ. Mendimi i mirĂŤ qĂŤ ishte ngjizur ndĂŤr ne, u forcua mĂŤ tej nga marrĂŤdhĂŤniet qĂŤ patĂŤm me Bib DodĂŤn, princin e MirditĂŤs. Dhe qĂŤ atĂŤhere lindi ideja pĂŤr tĂŤ studiuar nĂŤ historinĂŤ e njĂŤ populli, qĂŤ nxirrte para nesh njerĂŤz kaq tĂŤ mirĂŤ, shfaqte kaq madhĂŤshti dhe na ngjallte kaq nderim. .DSLWXOOL I Âł0LUGLWRUsW SsU Ws FLOsW GR Ws Ă€DVLP SsUVsUL EDQRQLQ Qs PDOHW SsUUHWK GLNXU Ws TXDMWXUD .XQDYLD )VKDWDUsW H W\UH Ws shpĂŤrndarĂŤ nĂŤ LuginĂŤn e Matit, zinin njĂŤ hapĂŤsirĂŤ prej 24 legash, qĂŤ nga grykĂŤderdhja e kĂŤtij lumi e deri nĂŤ burimet e tij, ndĂŤrsa kryeqyteti i tyre, i vendosur 16 lega prej Alisias quhej Orosh. Kapitulli 21 f.292-293: “TĂŤ themi tĂŤ vĂŤrtetĂŤn Mirdita nuk i ĂŤshtĂŤ nĂŤnshtruar asnjĂŤherĂŤ otomanĂŤve. Ato qĂŤ traktati i Berlinit i cilĂŤsoi si privilegj, nuk ishin veçse njĂŤ marrĂŤveshje. Ende edhe sot, njĂŤ turk nuk mund tĂŤ vĂŤrĂŤ kĂŤmbĂŤ nĂŤ MirditĂŤ. Ai patjetĂŤr vritet nga njĂŤ e shtĂŤnĂŤ pushNH Qs NXÂżMWs Ts QXN X OHMRKHW Ws NDSsUFHMQs´ Kapitulli 69 f.321: “Ku mbĂŤshtetet AravantiQL Ts FDNWRQ Qs YLWLQ NRKsQ NXU PLUGLWRUsW kanĂŤ si prijĂŤs njĂŤfarĂŤ Zaharie, pasardhĂŤs tĂŤ SkĂŤndĂŤrbeut? KĂŤtĂŤ nuk e dimĂŤ GKH DV DL QXN H WKRWs´ .DSLWXOOL I “Katoliçizmi nĂŤ ShqipĂŤrinĂŤ e EpĂŤrme, kleri, ishte ai qĂŤ vuajti vetĂŤ mĂŤ shumĂŤ dhe turqit, duke shpresuar tĂŤ zhduknin katoliçizmin nĂŤ kĂŤtĂŤ krahinĂŤ, u ndaluan priftĂŤrinjĂŤve tĂŤ ushtronin detyrĂŤn e tyre, pasi nĂŤ rast tĂŤ kundĂŤrt i priste dĂŤnimi me YGHNMH´ Kapitulli 89 f.391: “Mahmud Bushatlliu kĂŤrkon tĂŤ bĂŤhet i pavarur. Kur arriti ky lajm nĂŤ PortĂŤn e LartĂŤ, turqit e sulmuan menjĂŤherĂŤ me ushtri e Ă€RWs 3RU %XVKDWOOLD H GRJML QMs pjesĂŤ tĂŤ kĂŤsaj flote nĂŤ ujĂŤrat e BojanĂŤs (Buna -N.T); gegĂŤt nga njĂŤra anĂŤ, mirditorĂŤt nga ana tjetĂŤr i shpartalluan tĂŤ 20 mijĂŤ ushtarĂŤt e dĂŤrguar nga 6XOOWDQL´ .DSLWXOOL NDUDNWHUL ÂżVQLN i mirditorĂŤve. Mirditasit nuk pranuan tĂŤ thernin 600 kardhiqiotĂŤ. Ne nuk vrasim njerĂŤz tĂŤ pambrojtur!-pĂŤrgjigjet prijĂŤsi i tyre- u ktheni kardhiqiotĂŤve armĂŤt qĂŤ u janĂŤ marrĂŤ. NĂŤse ata ngrihen dhe e pranojnĂŤ, atĂŤhere ti do tĂŤ shohĂŤsh se si do tĂŤ shĂŤrbejmĂŤ ne. MirditorĂŤt pĂŤr tĂŤ mos qenĂŤ dĂŤshmitarĂŤ tĂŤ kĂŤsaj kasaphane tĂŤ lemerisĂŤshme, u tĂŤrhoqĂŤn mĂŤnjanĂŤ. Kapitulli 99 f 418-421: “Dikur epiriotĂŤt e lashtĂŤ e kishin quajtur shqiponjĂŤ Pirron, sovranin e tyre. Po, unĂŤ jam shqiponjĂŤ! - u pĂŤrgjigj ai, por prej jush jam i tillĂŤ. Kjo ishte pikĂŤrisht pĂŤrgjigja qĂŤ do t’u jepte SkĂŤndĂŤrbeu tĂŤ gjithĂŤ shqiptarĂŤve, por mirditorĂŤve mĂŤ veçan tĂŤ tjerĂŤve. Principata e MirditĂŤs, thotĂŤ Hekardi,NRQVXOOL L )UDQFsV JMHQGHW H UUHWKXDU Qs PDOHW e paarritshme ku mund tĂŤ depĂŤrtosh vetĂŤm nĂŤpĂŤrmjet tre shtigjeve tĂŤ ngushta. Pozicioni i saj ĂŤshtĂŤ jashtĂŤzakonisht i sigurtĂŤ, dhe i rĂŤndĂŤsishĂŤm, pasi ajo komandon rrugĂŤt e Prizrenit dhe tĂŤ TiranĂŤs, tĂŤ vetmet nĂŤpĂŤrmjet tĂŤ cilave, nĂŤ rast lufte mĂŤ Malin e Zi, Porta e LartĂŤ mund tĂŤ depĂŤrtonte nĂŤ ShqipĂŤrinĂŤ e EpĂŤrme pĂŤr tĂŤ dĂŤrguar trupa atje. Midis Bib DodĂŤs dhe Ismail PashĂŤs, me prejardhje bohemiane, pati njĂŤ grindje dhe
Organ i ShoqatĂŤs Klubi kulturor “Mirditaâ€?
Mirdita nÍ udhÍkryqet e historisÍ mÍ tÍ vjetÍr tÍ ShqipÍrisÍ Studiuesi francez prof. Zhan Klod Faveirial: Bib Doda, Princi i MirditÍs, qÍ luftoi deri nÍ Krime dhe vendosi ekuilibret mes Orientit dhe Oksidentit çÍshtja tÍ paktÍn duhej t’i nÍnshtrohej gjykatÍs ose t’i raportohej PortÍs sÍ LartÍ. Por nÍ vend tÍ ndiqte rrugÍn e ligjÍs, çfarÍ bÍri bohemi ,VPDLO 3DVKD" 1s ¿OOLP DL KHOPRL %LE 'RGsQ dhe pak mÍ pas e gjymton fshehurazi kufomÍn e tij. Ç’kÍrkonte tÍ nxirrte prej kÍsaj? QÍ tÍ bÍnte njÍ kasaphanÍ ndÍr mirditorÍt me topat dhe nizamÍt e tij; porse siç tregojnÍ faktet, njÍ krim i tillÍ nuk mbeti pa u ndÍshkuar. PÍr IDW Ws PLUs Ws 7XUTLVs NRQVXMW T\VK Qs ¿OOLP H penguan njÍ gjakderdhje tÍ tillÍ, e cila do tÍ çonte nÍ ndÍrhyrjen europiane, tÍ ngjashme me atÍ tÍ Libanit. Pas vdekjes sÍ Bib DodÍs, i biri i tij u çua nÍ KostandinopojÍ. Thuhej se vetÍ qeveria do tÍ merrej me edukimin e tij. NÍ vitin 1804, gegÍt muhamedanÍ tÍ ShkodrÍs, varÍn pÍr t’u argÍtuar njÍ natÍ kapuçin.TÍ njoftuar pÍr kÍtÍ mizori mirditorÍt kapÍn pesÍ turq dhe
hundÍn, veshÍt, buzÍt, duart dhe kÍmbÍt, i ishte hequr zemra dhe i ishin kÍputur pjesÍt burrÍrore. Me marrjen e kÍtij lajmi Mirdita u ngrit e gjitha nÍ kÍmbÍ si njÍ trup i vetÍm dhe gjaku do tÍ derdhej lumÍ. Ismail Pasha kÍtÍ priste, pasi do tÍ donte tÍ bÍnte njÍ masakÍr mbi kÍta tÍ ashtÍquajtur rebelÍ, qÍllimisht qÍ tÍ ngatÍrronte turpin e tij me njÍ lÍvizje politike. 3RU NRQVXMW H )UDQFsV GKH $XVWULVs ] 2EDUHW dhe Duçizi, e kuptuan qÍllimin e guvernatorit tÍ ShkodrÍs, ata ndÍrhynÍ dhe iu bÍnÍ mirditorÍve premtime, qÍ nuk u mbajtÍn mÍ vonÍ. PÍrsÍri Ismail Pasha doli nÍ atÍ kohÍ dhe duhej tÍ dilte si autor mizor i akteve tÍ tilla; helmimit tÍ Bib DodÍs dhe gjymtimit tÍ kufomÍs sÍ tij. U kÍrkua njÍ hetim dhe nÍ raste tÍ tilla ai bÍhet gjith`herÍ, por qeveria turke nuk e pa tÍ udhÍs ta bÍnte kÍtÍ, sepse e dinin se rezultati nuk do tÍ dilte nÍ favor tÍ gurvenatorit. Dhe pÍr mÍ
varen nĂŤ portat e qytetit. Me njĂŤ letĂŤr drejtuar Vezirit thuhej: “PesĂŤ pĂŤr njĂŤ dhe nĂŤse njĂŤ krim i tillĂŤ pĂŤrsĂŤritet, si pĂŤrgjigje ĂŤshtĂŤ koka jote!â€?. I trembur pĂŤr veten e tij, ai u dĂŤrgoi dhurata PLUGLWRUsYH GKH PH]L DUULWL WÂśL THWsVRQWH DWDÂŤ ) Âł%LE 'RGD OD QMs YDM]s Qs PRVKsQ YMHoH GKH QMs GMDOs Qs PRVKsQ YMHo´
tepĂŤr, familja e tĂŤ ndjerit, menjĂŤherĂŤ u hoq nga Shkodra dhe u dĂŤrgua nĂŤ KostandinopojĂŤ. MegjithatĂŤ si gurvenator Ismail Pasha, ishte turpi i qeverisĂŤ dhe ushtrisĂŤ turke. NjĂŤ mjek francez, z. Vidal, qĂŤ shoqĂŤronte asokohe njĂŤ batalion nĂŤ garnizonin e ShkodrĂŤs, na tregoi njĂŤ ditĂŤ atĂŤ ç`farĂŤ kishte parĂŤ me sytĂŤ e tij se kur hungarezja me tĂŤ cilĂŤn Ismaili jetonte pa pikĂŤ turpi, shkoi nĂŤ ShkodĂŤr tĂŤ ribashkohej me tĂŤ, ai dĂŤrgoi bandĂŤn ushtarake pĂŤr ta pritur dhe e shoqĂŤroi atĂŤ nĂŤn tingujt e instrumentave, pothuaj deri pranĂŤ qytetit. TĂŤ rivijmĂŤ tek Bib Doda. Disa shkodranĂŤ na tregojnĂŤ njĂŤ ditĂŤ se duke e parĂŤ qĂŤ po vdiste, princi i mirditorĂŤve NsUNRL Ts Ws YLQWH NRQVXOOL L )UDQFsV GKH L WKD “Ja, im bir, ja dhe paratĂŤ e mija. Po t’i besoj ty. Gjithçka qĂŤ mĂŤ takon mua ĂŤshtĂŤ nĂŤ kujdesin tĂŤnd. Sa pĂŤr mua ka mbaruar gjithçka. UnĂŤ s’do Ws PHUUHP Ps PH WR´ 1Ms NRUUHVSRQGHQFs e ShkodrĂŤs e riprodhuar nga “La Turquieâ€?, ish-gazetĂŤ e KostandinopojĂŤs, duke treguar pĂŤr funeralin e tĂŤ ndjerit, thoshte se konsulli i )UDQFsV PEDQWH SsU GRUH GMDOLQ H YRJsO Ws %LE DodĂŤs, paraprinte kortezhin dhe se katĂŤr anĂŤt e arkivolit, mbaheshin nga konsujt e AustrisĂŤ,
Kapitulli 101 helmimi i princit tÍ MirditÍs MÍ 28 korrik 1868 vdiq Bib Doda, princ i mirditorÍve. Pasi ka mbetur e pandÍshkuar kjo vdekje nuk duhet lÍnÍ e pa shÍnuar nÍ histori, si njÍ turp pÍr autorin e saj dhe si njÍ kompromentim pÍr qeverisjen e Abdyl – Azizit. Dihet mirÍ se Bib Doda pati njÍ grindje tÍ madhe me qeverinÍ turke dhe nÍ veçanti me Ismail PashÍn, me origjinÍ bohemiane. Dihet mirÍ gjithashtu, se Bid Doda, pak kohÍ mÍ pas u ftua pÍr drekÍ tek mirallai Salik, me origjinÍ shqiptare, dhe se tÍ gjithÍ bashkÍshoqÍruesit e tij vdiqÍn nga e njÍjta sÍmundje brenda tri katÍr javÍsh. ËshtÍ e ditur gjithashtu se 10 ditÍ pas varrimit tÍ tij, varri i Bib DodÍs ishte hapur dhe kufoma ishte gjymtuar.Asaj i ishin nxjerrÍ sytÍ, kishin prerÍ
MIRDITA
RusisÍ, ItalisÍ dhe nga sekretari i konsullatÍs sÍ RusisÍ dhe mÍ nÍ fund, se; shÍrbesa e pÍrshpirtjes ishte bÍrÍ nga ipeshkvi katolik imz. 3RWHQ ShÍnim: Abdyl-Azisi u ngjit nÍ fronin e sulltanit tÍ perandorisÍ turke nÍ vitin 1861 deri sa u vra mÍ 1876. Kapitulli 102 Ne e shohim Bib DodÍn nÍ KostandinopojÍ pÍr herÍ tÍ parÍ para luftÍs sÍ KrimesÍ dhe pÍr herÍ tÍ dytÍ pas luftÍs. MeqÍ perandori Nikolla I-rÍ i kishte shpallur luftÍ TurqisÍ, sulltan Abdul Mexhidi kÍrkoi ndihmÍn e mirditorÍve dhe Bib 'RGD XGKsKRTL SsU DWMH EXUUD 3DVL disa prej tyre vdiqÍn, Bib Doda shkoi tÍ rekrutonte tÍ tjerÍ dhe nÍ mungesÍ tÍ princit Omer Pasha, i ç’armatos nÍn pretekstin e abuzimit, i fut njÍ palÍ ndÍr nizamÍt e tij dhe tÍ tjerÍt i rikthen nÍ vendin e tyre. TashmÍ, nga njÍra anÍ princi i MirditÍs kÍrkon pushkÍt qÍ Omer Pasha u kishte marrÍ njerÍzve tÍ tij dhe nga ana tjetÍr qeveria turke e mbajti shumÍ herÍ nÍ KostandinopojÍ, pasi nÍ kÍshillat e PortÍs sÍ LartÍ ishte çÍshtja e zmadhimit tÍ principatÍs sÍ mirditorÍve pÍr t’iu kundÍrvÍnÍ asaj tÍ Malit tÍ Zi. PÍr kÍtÍ qÍllim, i duhej t’i bashkÍngjiste asaj Dibrat, tÍ madhen e tÍ voglÍn, malÍsorÍt dhe zonat maORUH Ws &sUQDJRUHV 3RU NsWR PEHWsQ YHWsP IMDOs Ngjarjet e viteve 1876-1878 i treguan TurqisÍ se, nÍ vend t’a shndÍrronte MirditÍn nÍ pashallÍk, e cila nuk kishte qenÍ e tillÍ, ishte mÍ me vlerÍ ta ngrinte atÍ si principatÍ otomane, e aftÍ pÍr t’iu kundÍrvÍnÍ Malit tÍ Zi ambicioz. Ende i ri, Bib Doda kishte shoqÍruar babanÍ e tij nÍ luftÍn kundÍr rusÍve (1828-1829). Me tÍ mbÍrritur nÍ )LOLSRMs PH amonierin dhe mirditorÍt e tij, kapiten Lleshi i Zi (Aleksandri i Zi) pyeti ku ishte kisha katolike dhe e çuan, -thoshte Bib Doda, -nÍ njÍ lloj guve, meqenÍse peshkopi fanariot nuk ua lejonte, madje as vetÍ bullgarÍve latinÍ, tÍ kishin njÍ kishÍ. Duke parÍ kÍtÍ guvÍ, Lleshi i Zi shkoi tÍ gjejÍ guvernatorin dhe i kÍrkoi atij njÍ vend tÍ denjÍ pÍr tÍ ushtruar fenÍ e tij dhe tÍ katolikÍve. Ia dhanÍ menjÍherÍ njÍ gjÍ tÍ tillÍ. KÍshtu katolikÍt bullgarÍ ose polikianÍt H )LOLSRMsV X GHW\URKHQ PLUGLWDVYH SsU IDWLQ e mirÍ qÍ dolÍn nga katakombet ku i mbante IDQDWL]PL L )DQDULRWsYH 1s NU\H tÍ mirditorÍve tÍ tij Bib Doda, ende shumÍ i ri, kishte merituar nishan iftikharin pÍr shÍrbimet e kryera ndaj Reshid PashÍs nÍ ShqipÍrinÍ e Poshtme (1844). Dhe nÍ njÍ luftÍ kundÍr Malit tÍ =L PH QMs JMDNIWRKWsVL Ws admirueshme kishte mbuluar tÍrheqjen e ushtrisÍ turke, qÍ ishte nÍn urdhÍrat e Omer PashÍs. Dallohet jo mÍ pak nÍ vitin pasues nÍ ndÍrmarrje tÍ shumta kundÍr kozakÍve nÍ rrethinat e SilistrisÍ. MegjithatÍ mirditorÍt nuk e kishin harruar atÍ ç `ka u kishin bÍrÍ vullnetarÍve tÍ tyre nÍ Danub, si ishin shpÍrblyer ata, dhe nÍ ç’gjendje ishin kthyer nÍ vendin e tyre. Bib Doda vetÍ nuk mund tÍ harronte mundimin qÍ hoqi pÍr t’iu kthyer njerÍzve tÍ tij armÍt qÍ ua kishte marrÍ Omer 3DVKD )WRKMD LVKWH QMs osVKWMH serioze, dhe mund tÍ thuhet se abati i mirditorÍve, i detyruar tÍ shoqÍrojÍ njerÍzit e tij nÍ Mal tÍ Zi, kishte tÍ drejtÍ tÍ pÍrgjigjej se tÍ krishterÍt nuk duhet tÍ marrin armÍt nÍ favor tÍ muslimanÍve NXQGsU Ws NULVKWHUsYH Ws WMHUs )DNWL sVKWs VH kur mori vesh pÍrgjigjen e Dom Gasprit, kroati apostat Omer Pasha, dÍrgoi njerÍz t`a marrin nÍ shtÍpinÍ e vÍllezÍrve tÍ tij dhe e nisi pÍr nuk dihet VH NX 1GsUNRKs NRQVXOOL L )UDQFsV L QMRIWXDU SsU atÍ ç`farÍ po ndodhte, nxitoi pranÍ xhandarÍve tÍ Omer PashÍs dhe me duart e tyre ua shkÍputi atyre amonierin e Bib DodÍs. QÍllimi i konsullit Ws )UDQFsV QXN LVKWH Ws VKSsWRQWH DEDWLQ *DVSsU nga ndÍshkimet qÍ ai mund tÍ merrte, por nga keqtrajtimi prej serasqerit apostat, viktimÍ e tÍ cilit do tÍ kishte qenÍ patjetÍr. Kur Gaspri ishte jashtÍ rrezikut, u bisedua dhe u arrit marrÍveshja Ts NRQVXOOL L )UDQFsV WD GsUJRQWH YHWs Qs .RVWDQdinopojÍ dhe qÍ abati i MirditÍs tÍ qÍndrojÍ atje i lirÍ me njÍ pagesÍ tÍ dhÍnÍ prej PortÍs sÍ LartÍ. MegjithatÍ nÍ krye tÍ njerÍzve tÍ tij, Bib Doda, ishte nisur tashmÍ pÍr nÍ Mal tÍ Zi. Si kudo, sjellja e tij nÍ çdo drejtim i meritonte lÍvdatat dhe tÍ dy ushtritÍ e quajtÍn suksesin qÍ e arritÍn, pjesÍrisht nÍ saj tÍ guximit tÍ mirditorÍve si dhe tÍ informacioneve qÍ ata morÍn prej tyre. PËRGATITUR ME SHKURTIME NGA:
DR. NIKOLLĂ‹ TOMA
MIRDITA
26 NENTOR 2013
Organ i ShoqatĂŤs Klubi kulturor “Mirditaâ€?
MirditorĂŤt u vendosĂŤn nĂŤ HimarĂŤ, pas SkĂŤnderbeut 1s ÂżOOLP HUGKsQ Qs 9XQR X VKWULQs Qs Ws JMLWKs %UHJXQ /XIWRQLQ MDVKWs YHQGLW GKH LQYHVWRQLQ Qs +LPDUs -D ÂżVHW MILTO BAKA
Z
ona e Bregut ka njĂŤ histori tĂŤ lavdishme luftrash, pĂŤrpjekjesh pĂŤr ruajtjen e gjuhĂŤs dhe zakoneve, por dhe njĂŤ ndĂŤrWKXUMH Ws IRUWs Ws ÂżVHYH QJD 9HULX GKH -XJX 5UHWK YLWLW Qs OLQGMH GKH Qs SHUsQdim tĂŤ katundit Vuno, nĂŤ kohĂŤ shumĂŤ tĂŤ lashta kanĂŤ qenĂŤ dy fshatra (katunde) Mavromati dhe Pagnanati. NĂŤ kĂŤto fshatra thuhet se, pas vdekjes sĂŤ SkĂŤndĂŤrbeut, pĂŤr t’iu shpĂŤtuar sulmeve tĂŤ barbarĂŤve turq, u vendosĂŤn fise tĂŤ shpĂŤrngulurish nga veriu i ShqipĂŤrisĂŤ por mĂŤ shumĂŤ nga zonat e qĂŤndresave Mirditore e qĂŤ mĂŤ vonĂŤ pĂŤrseri u braktisĂŤn dhe mĂŤ tĂŤ shumtĂŤt u shpĂŤrngulĂŤn nĂŤ Itali, duke lĂŤnĂŤ vetĂŤm njĂŤ pjesĂŤ nĂŤ kĂŤtĂŤ zonĂŤ. GojĂŤdhĂŤnat dĂŤshmojnĂŤ se vendi ku ĂŤshtĂŤ ngritur fshati Vuno, nĂŤ kohĂŤt e lashta, ka qenĂŤ i pyllĂŤzuar me drunj prej pĂŤrUDOOL GKH PH EXULPH Ws VKXPWsÂŤ 6L QMs YHQG L tillĂŤ, ka qenĂŤ mjaft i pĂŤrshtatshĂŤm SsU WÂśX VWUHKXDU ÂżVH OXIWsWDUsVK QJD vende tĂŤ ndryshme, tĂŤ rrezikuar, tĂŤ ndjekur nga regjimi otoman si “kaçakĂŤâ€? – kundĂŤrshtarĂŤ tĂŤ ndĂŤrrimit tĂŤ besimit kristian. Se cili ka qenĂŤ i pari qĂŤ u strehua nĂŤ kĂŤtĂŤ fshat (Vuno) nuk dihet. Veçse nga gojĂŤdhĂŤna thuhet se, shtĂŤpia e parĂŤ e ngritur nĂŤ kĂŤtĂŤ vend, ka qenĂŤ shtĂŤpia e Leske, e cila ndodhet edhe sot, e, qĂŤ ekziston midis ferrash tĂŤ mĂŤdha qĂŤ nuk i dihej hyrja dhe dalja, pĂŤrveç tĂŤ zotit tĂŤ shtĂŤpisĂŤ. Kjo tĂŤ lĂŤ tĂŤ kuptosh se i zoti qĂŤ banonte nĂŤ tĂŤ, tĂŤ ishte hallexhi (ndoshta i pĂŤrndjekur) dhe pĂŤr çdo rrethim tĂŤ papritur qĂŤ mund t’i bĂŤhej, tĂŤ ishte nĂŤ gjendje tĂŤ manovronte. MĂŤ pas, nĂŤ kĂŤtĂŤ vend janĂŤ pĂŤrqĂŤndruar edhe familje tĂŤ tjera dhe rreth vitit 1480, Vunoi i parĂŤ, ka qenĂŤ i pĂŤrbĂŤrĂŤ prej 70 familjesh. Nga kĂŤto familje tĂŤ kĂŤsaj kohe pĂŤrmenden: Dedaj, DhimĂŤgjikajt, Gjikaj, Kabucajt, Gjodedajt, Gjinajt, Gjobonjakajt, Gjonaj, H Ws WMHUs )VKDWL L 9XQRLW ND SDWXU njĂŤ sipĂŤrfaqe toke shumĂŤ tĂŤ vogĂŤl. PjesĂŤn mĂŤ tĂŤ madhe tĂŤ tokave e kishte fshati i HimarĂŤs. Sipas gojĂŤdhĂŤnĂŤs dhe sipas njĂŤ dokumenti qĂŤ ndodhet sot nĂŤ shtetin e Vatikanit, mbasi asokohe nĂŤ krahinĂŤn e HimarĂŤs kanĂŤ qĂŤnĂŤ misionarĂŤ unitĂŤ midis Vunoit dhe HimarĂŤs ĂŤshtĂŤ bĂŤrĂŤ njĂŤ OXIWs H DVKSsU SsU osVKWMHQ H NXÂżULW 0LUsSR SURElemin nuk e zgjidhi pushka, por fjala, kuvendi njĂŤ tradite kjo historike nĂŤ Veriun e ShqipĂŤrisĂŤ, kryesisht nĂŤ MirditĂŤ, traditĂŤ qĂŤ nuk u rrudh me gjithĂŤ shpĂŤrnguljet e mĂŤdha. Vunoi arriti tĂŤ ]JMHURQWH NXÂżMWs Qs OLQGMH .sWR NXÂżM NDQs PEHWXU edhe sot. Te ardhurit sollĂŤn edhe zakonet, ritet, traditat nĂŤ tĂŤ gjitha fushat e jetĂŤs. ShtĂŤpitĂŤ kanĂŤ qenĂŤ tĂŤ ndĂŤrtuara prej muresh tĂŤ fortĂŤ tĂŤ mbuluara me çati me pllaka prej guri, tĂŤ shtruara me korosan dhe me penxhere tĂŤ vogla. ShtĂŤpitĂŤ nuk kishin ndarje, as oxhak, vetĂŤm nĂŤ mes tĂŤ dhomĂŤs ndodhej njĂŤ vend apostafat pĂŤr zjarrin ku ngroheshin tĂŤ gjithĂŤ pjestarĂŤt e familjes. Me gjithĂŤ bujqĂŤsinĂŤ dhe blegtorinĂŤ e dobĂŤt qĂŤ kishin, vunjotĂŤsit si tĂŤ gjithĂŤ bregasit zhvillonin piraterinĂŤ. Me barkat e tyre qĂŤ i bĂŤnin vetĂŤ, ata lundronin gjatĂŤ gjithĂŤ detit Jon e Adriatik dhe arrinin deri nĂŤ bregdetin Italian. Mbasi bĂŤnin prenĂŤ e tyre, pĂŤr gjithĂŤ natĂŤn ktheheshin nĂŤ vend. Kjo tĂŤ lĂŤ tĂŤ kuptosh se kĂŤta njerĂŤz kanĂŤ qenĂŤ trima, tĂŤ fortĂŤ dhe detarĂŤ tĂŤ mirĂŤ. MeqĂŤ autoritetet italiane tĂŤ asaj kohe nuk ishin nĂŤ gjendje tĂŤ zbulonin se nga u bĂŤhej kjo grabitje, kĂŤrkuan ndihmĂŤn e Gjeneral KokĂŤs nga Vunoi, i cili nĂŤ atĂŤ kohĂŤ shĂŤrbente nĂŤ ushtrinĂŤ italiane. Gjenerali kĂŤrkoi prej italianĂŤve njĂŤ shumĂŤ tĂŤ hollash pĂŤr tĂŤ ngritur nĂŤ katundin Vuno njĂŤ kĂŤshtjellĂŤ, nga e cila tĂŤ vĂŤrente çdo lĂŤvizje qĂŤ
mund tÍ bÍnin piratÍt. KÍshtjella u ngrit dhe iu YX HPUL ³&DVWHOOR GL 0MHJXOORVKL´ .MR sVKWs shtÍpia e Pavllet qÍ ndodhet edhe sot nÍ Vuno. NÍ kohÍt e mÍvonshme, banorÍ tÍ tjerÍ iu shtuan fshatit ata vinin nga: Kurveleshi, TÍrbaçi, Gumenica, Zagoria, Korça e tjera. QÍ nga YLWL 9XQRL ND SDWXU Ps WHSsU VH IDPLOMH TÍ gjithÍ tÍ ardhurit formuan lagjet ose mÍhallat siç thuhet nÍ fshatra. KÍto lagje vazhdimisht kanÍ patur grindje njÍra me tjetrÍn dhe kÍtÍ e dÍshmon mÍ sÍ miri numri i kishave qÍ gjenden edhe sot, ku secila lagje kishte kishÍn e saj pÍr t’u falur. Kjo grindje ka qenÍ si rrjedhim i kontradiktave tÍ brendshme, por kur lypte nevoja qÍ fshati kÍrcÍnohej nga jashtÍ, kÍta bashkoheshin dhe luftonin armikun e pÍrbashkÍt dhe mÍ pas vazhdonin prapÍ armiqÍsitÍ qÍ kishte mÍhalla me mÍhallÍ. KÍshtu qÍ fshatarÍt e Vunoit ngritÍn kishÍn e Spiridhonit, e cila sot ÍshtÍ monumentale, me material ndÍrtimi qÍ
e gjetÍn nÍ anÍn e detit nga njÍ barkÍ e madhe e mbytur. Jeta e banorÍve gjatÍ viteve tÍ mÍpastajmÍ, prapÍ ka qenÍ e vÍshtirÍ. NÍ fushÍ, e cila ndodhet edhe sot, mbillnin vetÍm misÍr, kurse nÍ taracat e ngritura nÍ kodra, muret e tÍ cilave, ndodhen edhe sot, mbillnin grurÍ e elb. Prodhimet ishin tÍ pakta, mbasi dhe ujÍt qÍ ishte mÍ parÍ u zhduk kuptohet nga ndonjÍ fenomen krastik. Prandaj burrat detyroheshin tÍ mÍrgonin nÍpÍr vende tÍ ndryshme dhe tÍ shÍrbenin si ushtarÍ pÍr tÍ huajt sidomos Greqi dhe Itali. KÍtÍ e vÍrteton mÍ sÍ miri lufta e bÍrÍ nÍ More (Greqi) ku brenda njÍ dite janÍ vrarÍ 40 vunjotÍs. Si rrjedhim i emigracionit, pÍrveç vuajtjeve, solli si rrjedhim qÍ nÍn eskperiencÍn e kÍtyre vendeve, edhe kÍta tÍ zhvillonin nÍ fushÍn e tyre kulturÍn e ullirit, portokalles dhe tÍ hardhisÍ. KÍshtu fusha e Vunoit nga njÍ fushÍ qÍ me parÍ mbillej me misÍr, u kthye nÍ njÍ fushÍ me mbjellÍ me pemÍ. Kjo ka ngjarÍ 300 vjet mÍ pare, d.m.th, rreth vitit 1662. DÍshmi janÍ ullinjtÍ shekullorÍ. Me gjithÍ mungesÍn e kulturÍs, vunjotÍsit e lashtÍ njiheshin si burra punÍtorÍ, sedÍrtarÍ, tÍ mbajtjes sÍ e tÍ fjalÍs dhe trima tÍ tÍrbuar. Po tÍ njÍjtÍn vlerÍ kanÍ patur edhe gratÍ, tÍ cilat nÍ çdo rast qÍ e lypte nevoja, kanÍ luftuar krah pÍr krah me vÍllezÍrit dhe burrat e tyre. Nga emigracionet e bÍra nga ana e popullatÍs, shikohet se familje tÍ cilat qenÍ
me parÍ, tÍ largohen dhe nÍ vend tÍ tyre tÍ ngrihen IDPLOMH Ws UHMD .sVKWX UUHWK YLWLW VLSDV arkivit te shtetit turk ish arkivi i sulltanit largohen familjet me kryefamiljare Gjin, Gjon, Ndue, KolÍ e etj. Mbas kÍtyre largimeve me ardhjen e familjeve tÍ tjera numri arriti 320. Pasuria e tyre nÍ ullinj dhe pemÍ frutore nuk qe nÍ gjendje tÍ plotÍsonte as minimumin e shpenzimeve pÍr jetesÍn e tyre. Me qÍ nÍ kÍtÍ kohÍ u hapÍn minierat e Llavrios (Greqi), burrat u larguan dhe disa prej tyre morÍn edhe familjet nÍ kÍtÍ vend por njÍ pjesÍ e tyre u vendosÍn nÍ ItalinÍ e Jugut, Kalabri tÍ cilÍn e njihnin mirÍ kur shÍrbenin si ushtarÍ nÍn komandÍn e SkÍnderbeut. Me hapjen H NXUEHWHYH Ws WMHUD VL )UDQFs H JMHWNs SMHVD H atyre mÍ e madhe punonin nÍpÍr miniera.. .sVKWX ¿OORL MHWD H NXUEHWLW MR YHWsP SsU 9XQRQs por edhe pÍr fshatrat e tjera tÍ HimarÍs. Jeta e kurbetit pÍr kÍta tÍ mjerÍ qe e rÍndÍ. Ata nuk qenÍ nÍ gjendje tÍ ambientoheshin me klimÍn, me punÍn e rÍndÍ nÍ miniera, me jetÍn e si rrjedhim solli qÍ pjesa mÍ e madhe e tyre tÍ vdesin nga sÍmundje tuberkulozit ose tÍ kthehen e tÍ vdesin pranÍ familjes. KurbetllinjtÍ kÍrkuan qÍ çdo gjÍ tÍ parÍ nÍ vendet e huaja ta zbatonin edhe Qs IDPLOMHW H W\UH .sVKWX ¿OORL QGsUtimi i shtÍpive dykatÍshe me sistem, me çati prej tjegullash, me dhoma tÍ mÍdha, me dritare tÍ mÍdha dhe deri diku me komoditet tÍ lartÍ. ÇuditÍrisht Vunoi edhe sot ÍshtÍ i bukur, qÍ ngjan me njÍ fshat arbÍresh, mbushur me thollo (tunele) e me rrugÍ e rrugica tÍ kalldrÍmta. PikÍrisht kjo arkitekturÍ tÍ bÍn tÍ PHQGRVK VH VKXPs OXIWsWDUs Ws ¿VHYH tÍ ndryshme mirditore apo autoktone qÍ u shpÍrblyen nga mbreti i 1DSROLW SDV ¿WRUHYH NXQGsU XVKWULYH osmane u rikthyen dhe vendosÍn tÍ punojnÍ e jetojnÍ nÍ Vuno . RrÍnjÍt e tij janÍ shumÍ tÍ hershÍm. Ka disa data qÍ e dÍshmojnÍ kÍtÍ vendbanim tÍ lashtÍ qysh nÍ shekullin II p.e.s, nÍ kohÍn e mbretÍrisÍ sÍ TeutÍs. GÍrmadhat e kalasÍ ilire .DWD¿T GKH 3LUJXV UXKHQ HGKH VRW Sipas Anastas Kondos, (shkrimtar dhe historian) tetÍ familjet e para tÍ vendosura nÍ kÍtÍ trevÍ kanÍ qenÍ vllahe (helenÍ tÍ hershÍm) ndÍrsa sipas prof. DhimitÍr Shuteriqit, prof. Aleko Rrapos e tÍ tjerÍ, jo, banorÍt e kÍtij fshati nÍ pjesÍn mÍ tÍ madhe janÍ autoktonÍ dhe tÍ ardhur nga veriu, kryesisht nga Mirdita dhe mÍ pak nga Kruja. Midis HimarÍs dhe DhÍrmiut ndodhet katundi Vuno qÍ ÍshtÍ shquar jo vetÍm pÍr njÍ shqipe tÍ bukur, por edhe nÍ njÍ nivel tÍ ngritur arsimor e kulturor. Sipas Petro Markos, kjo dukuri ka nisur tÍ shfaqet sidomos pas vitit 1820, kur GreTLD ¿WRL SDYDUsVLQs QJD 7XUTLD GKH QLVL QMs IXVKDWs greqizimi. Gjithashtu, sipas tij, pas myslymanizmit tÍ fshatrave tÍ Lumit tÍ VlorÍs, banorÍt e krishterÍ tÍ bregdetit, nÍ raste luftrash, njerÍzit e moshuar dhe fÍmijÍt, nuk i çonin mÍ pÍr t’i strehuar nÍ fshatrat labe, por nÍ ishujt e Italise dhe Korfuzit, ku qÍndronin shumÍ vjet, derisa mbaronin operacionet ndÍshkimore turke. Midis GreqisÍ dhe ItalisÍ ka pasur kurdoherÍ njÍfarÍ rivaliteti nÍ pÍrpjekjet pÍr tÍ rekrutuar ushtarÍ nga trimat e HimarÍs. SidoqoftÍ, shumÍ tÍ shkruara dhe shumÍ tÍ thÍna kanÍ rÍnÍ nÍ njÍ harresÍ dhe nuk janÍ hulumtuar, as nuk janÍ shtjelluar sa dhe si duhet. Askush nuk ka patur guxim dhe dÍshirÍ t’i shkruajÍ, madje as t’i kujtojnÍ tÍ shkruarat, tÍ paktÍn pÍr kureshtje. Politika, pÍr mendimin tim, ka diktuar heshtjen. Tashme qe gjithçka eshte e mundur e studiuesit mund e duhet tÍ qartÍsojnÍ e saktÍsojnÍ prejardhjen e bregdetasve pa ndikime e pÍlqime personDOH %XNXULD TsQGURQ VH VL ¿VHW DXWRNWRQH DVKWX dhe tÍ vendosurit e mÍvonshÍm nÍ Bregdet janÍ shqiptare nga Veriu apo nga Jugu.
5
Veprimtari
26 TETORI, Bashkia RrĂŤshen, njĂŤ festĂŤ ndryshe pĂŤr mirditorĂŤt
69
vjetori i Clirimit te MirditĂŤs ka ofruar njĂŤ qasje tĂŤ re pĂŤr mirditorĂŤt kĂŤtĂŤ vit, falĂŤ njĂŤ organizimi shumplanĂŤsh nĂŤn iniciimin e drejtpĂŤrdrejtĂŤ tĂŤ kryebashkiakut Ndue Gega dhe angazhimit tĂŤ gjithĂŤ faktorit kulturor, duke tejkaluar steriotipet e pĂŤrvitshme, pĂŤr ta sjellĂŤ si festĂŤ tĂŤ tĂŤ gjithĂŤve pa ngjyra politike dhe ajo qĂŤ ra nĂŤ sy ishte pjesĂŤmarja e shumtĂŤ e tĂŤ rinjĂŤve. PĂŤr ta bĂŤrĂŤ sa mĂŤ tĂŤrheqĂŤse kĂŤtĂŤ event pĂŤrkujtimor, gjithçka ĂŤshtĂŤ programuar dhe realizuar nĂŤ njĂŤ javĂŤ veprimtari qĂŤ nisin me takimet poetike, panaire tĂŤ librit mirditor, kupat sportive nĂŤ mes shkollave tĂŤ mesme tĂŤ MirditĂŤs, aktivitete nĂŤ shkolla, homazhe tek Lapidari i GĂŤziqit dhe pĂŤr tĂŤ kulmuar me aktivitete tĂŤ ngjeshura tĂŤ datĂŤs 26 tetor nĂŤ RrĂŤshen. Kjo ditĂŤ pĂŤrkujtimore e veçantĂŤ ka nisur me koncertin e bandĂŤs frymore tĂŤ ushtrisĂŤ nĂŤpĂŤr rrugĂŤt e qytetit RrĂŤshen dhe nĂŤ sheshin kryesor, hapja e ekspozitĂŤs me pikturĂŤ tĂŤ Gjergj Simonit “VjeshtĂŤ 2013â€?, ndĂŤrsa mĂŤ pas nĂŤ njĂŤ sallĂŤ tĂŤ tejmbushur nĂŤ pallatin e KulturĂŤs ĂŤshtĂŤ organizuar aktiviteti jubilar, ku kanĂŤ pĂŤrshĂŤndetur kryebashkiaku i RrĂŤshenit Ndue Gega, prefekti i LezhĂŤs, NdrecĂŤ Dedaj, kryetari i veteranĂŤve Gjok Deda, pĂŤr t’u pasuar me njĂŤ koncert tĂŤ larmishĂŤm artistik nga pallati i KulturĂŤs RrĂŤshen. Me njĂŤ aktivitet model, pjesĂŤmarrĂŤsit kanĂŤ kryer ceremoninĂŤ nderuese dhe homazhet nĂŤ varrezat e dĂŤshmorĂŤve tĂŤ kombit shoqĂŤruar nĂŤn marshet funebre dhe himnin H Ă€DPXULW QJD DQD H EDQGsV IU\PRUH Ws XVKWULVs GKH mĂŤ pas njĂŤ aktivitet i zgjeruar nĂŤ Muzeun Historik tĂŤ rrethit, i cili pas 20 vitesh hap dyert e tij nĂŤ pavionet e ndryshme tĂŤ pĂŤrmirĂŤsuara dhe mĂŤ pas ĂŤshtĂŤ pĂŤruruar busti monumental i MĂŤsuesit tĂŤ Popullit, NdrecĂŤ Ndue Gjoka. NĂŤ mbrĂŤmje nĂŤ njĂŤ shesh tĂŤ mbushur me qytetarĂŤ ĂŤshtĂŤ dhĂŤnĂŤ njĂŤ koncert nga grupe e rryma tĂŤ ndryshme muzikore deri nĂŤ orĂŤt e vona tĂŤ mbrĂŤmjes.
N
Fakte nga Tetori 1944 nĂŤ MirditĂŤ
ĂŤ luftĂŤn e GĂŤziqit ranĂŤ nĂŤ fushĂŤn e betejĂŤs 22 partizanĂŤ dhe konkretisht: Hysen Shabani, Shaban Ramizi, Gani Islami, Fasli Hoxha, Qerim Xheladini, Ahmet Reshiti, Mesut Boko Lapardhaja, Vasil Mehmeti, Bajram Mehmeti, Ajet Kosova, Alush Harizaj, Estref Kokruta, Toli Vokopola, Sabri Rroku, Naim Guri, Firdete Beqiri, Leksi Kondakçi, SkĂŤnder Veleshnja, Koli Gjeçi, Izet Xhelo, Gani Çelo, Vangjel Çerepi. Po nĂŤ kĂŤtĂŤ luftĂŤ janĂŤ vrarĂŤ e masakruar edhe 13 banorĂŤ tĂŤ GĂŤziqit: Frrok Ndre Marku, Gjergj Preng Biba, Gjet Dod Bardhi, Gjela Mark Gjoni, Gjet Dod Prenga, Mara PjetĂŤr Bardhi, Mara Llesh Doda, Mrika Gjet Doda, Llesh Dod Prenga, Ndre Gjok Gjeta, Nikoll Vorf Cara, Preng Dod Bardhi e Vorf Preng Biba. U dogjĂŤn mĂŤ shumĂŤ se gjysma e shtĂŤpive tĂŤ banimit, sĂŤ bashku me qelĂŤn e kishĂŤs sĂŤ GĂŤziqit. Lufta e GĂŤziqit qĂŤ zgjati 6 ditĂŤ, nĂŤ datat 20-26 tetor tĂŤ vitit 1944 ishte njĂŤ nga luftĂŤrat mĂŤ heroike tĂŤ brigadave VII e XXII sulmuese. Atdheu nis nĂŤ pragun e derĂŤs. Pra pragu i derĂŤs sĂŤ gĂŤziqasve nĂŤ tetorin e vitit 1944 ishte shkrumb e hi. Ishin vrarĂŤ 22 partizanĂŤ dhe njĂŤ italian i pĂŤrfshirĂŤ nĂŤ formacionet partizane, ishin masakruar 13 banorĂŤ tĂŤ GĂŤziqit. Ishte bombarduar kisha e kĂŤtij fshati dhe djegur qela e kishĂŤs. Ishin zhvilluar luftimet mĂŤ tĂŤ pĂŤrgjakĂŤshme nĂŤ veri tĂŤ ShqipĂŤrisĂŤ. GĂŤziqi i vitit 1944 vjen si shesh lufte dhe beteje tĂŤ SsUJMDNsVKPH GKH Qs NXMWLPHW H QMsULW SUHM RÂżFHUsYH gjerman (drejtues i divizionit 279 tĂŤ ushtrisĂŤ fashiste), qĂŤ luftoi nĂŤ GĂŤziq, konkretisht tĂŤ oficerit Herman Frenk, (sipas hulumtimeve te studiuesit Gjon Marku), i cili mes tĂŤ tjerash pohon se “... ushtarakĂŤt gjermanĂŤ tashmĂŤ mendojnĂŤ se asnjĂŤri nuk ka mĂŤ shpresĂŤ tĂŤ dalĂŤ i gjallĂŤ nga ShqipĂŤria ...â€?. Dhe duke vlerĂŤsuar luftimet e zhvilluara nĂŤ territorin e MirditĂŤs e cilĂŤson atĂŤ si njĂŤrĂŤn ndĂŤr mĂŤ tĂŤ pĂŤrgjakshmet e mĂŤ tĂŤ vĂŤshtirat luftra tĂŤ zhvilluara nga ai dhe formacionet ku ai bĂŤnte pjesĂŤ nĂŤ territorin e ShqipĂŤrisĂŤâ€?. AleksandĂŤr Ndoja
6
26 NENTOR 2013
Organ i ShoqatĂŤs Klubi kulturor “Mirditaâ€?
MIRDITA
PORTRET
Ndue TUSHA njÍ intelektual i shquar i MirditÍs Autori 80 vjeçar i shtatÍ librave vetÍm pÍr MirditÍn, qÍ vazhdon kontributin me pasionin e njÍ 20 vjeçari
P
ara disa muajve, nÍ Mirditasit u mblodhÍn nÍ njÍ tubim vÍllazÍror, dashamirÍs e mbresÍlÍnÍs ku festuam dhe u gÍzuam nÍ ditÍn e 80 vjetorit tÍ lindjes sÍ intelektualit me emÍr nderimi tÍ MirditÍs e me plot energji pÍr MirditÍn, Ndue Tusha. Ky ÍshtÍ njÍ intelektual i shquar qÍ me veprimtarinÍ e tij tÍ gjÍrÍ nÍ mbi 60 vjet nÍ arsim, nÍ kulturÍ, nÍ jetÍn ekonomike e shoqÍrore, nÍ projekte tÍ ndryshme shtetÍrore, nÍ aktivizime nÍ Shoqata tÍ ndryshme social-kulturore, ÍshtÍ shfaqur tepÍr energjik e kÍmbÍngulÍs e ku ka lÍnÍ emÍr shÍndritÍs. Me kÍto kontribute tÍ tij me shumÍ peshÍ, Ndue Tusha i ka bÍrÍ shÍrbim tÍ shquar MirditÍs, e ka nderuar atÍ. I ka kontribuar tÍrÍ kulturÍs kombÍtare, tÍrÍ problemeve sociale. Elita, e motivuar nÍ shÍrbim tÍ kulturÍs, e ushqyer rÍndshÍm me atdhetarizÍm, ÍshtÍ e domosdoshme pÍr zhvillimin e kombit, pÍr pÍrparimin e tij. Nga gjiri i popullit shqiptar, nga paraardhÍsit e tij: ArbÍrit e MesjetÍs nga stÍrgjyshÍrit tanÍ: IlirÍt e Antikitetit kanÍ dalÍ jo pak njerÍz tÍ shquar qÍ kanÍ bÍrÍ emÍr me veprimtarinÍ e tyre shoqÍrore, luftarake, kulturore nÍ shÍrbim tÍ Atdheut, tÍ popullit, tÍ kohÍs kur kanÍ jetuar. NÍ kohÍn e Rilindjes KombÍtare e atÍ tÍ PavarÍsisÍ nga Mirdita, a me origjinÍ nga 0LUGLWD NDQs GDOs VKXPs ¿JXUD Ws VKTXDUD VKXPs EXUUD ¿VQLNs Ws SsUPHQGXU Ts NDQs GKsQs shumÍ pÍr kulturÍn shqiptare, pÍr mbrojtjen nga pushtuesit, pÍr pÍrparimin e atdheut. KÍtu po pÍrmendim shumÍ pak prej tyre. Me prejardhje nga Mirdita ÍshtÍ rilindasi i madh Pashko Vasa, i njohur pÍr veprimtarinÍ atdhetare e autor liEUDVK L SRH]LVs Vs IDPVKPH ³2 PRM 6KT\SQL´ 0H SUHMDUGKMH QJD 'RPJMRQL L )DQGLW 0LUGLWs sVKWs SRHWL L PDGK NRPEsWDU 3DWsU *MHUJM )LVKWD L SD YGHNVKsP )LJXUs H VKQGULWsVKPH Qs DWGhetarizÍm, nÍ kulturÍ, ka qenÍ i madhnueshmi Abat Prend Doçi, poet e atdhetar i madh. KÍshtu ¿VQLNs DWGKHWDUs Ws SsUPHQGXU NDQs THQs GKH tÍ tjerÍ me rrÍnjÍ nga trojet e MirditÍs. NjerÍzit e mÍdhenj edhe kur shkojnÍ nÍ atÍ jetÍ, nuk vdesin. Ata komunikojnÍ me ne, tÍ gjallÍt, me shkrimet e tyre, me ato qÍ kanÍ bÍrÍ nÍ shÍrbim tÍ pÍrparimit tÍ atdheut, nÍ shÍrbim tÍ shoqÍrisÍ shqiptare, me dije e kulturÍ. Elita ka vazhdimÍsi nÍ historinÍ e kombit. E pÍrgjithshmja historike lidhet shumÍ me tÍ veçantÍn, pÍr t’a shpjeguar mÍ qartÍ e mÍ bindshÍm tÍ kaluarÍn e lidhjen e saj me tÍ sotmen. Ndue Tusha, me veprimtarinÍ e tij shoqÍrore, kulturore i pÍrket sÍ tashmes, por ka lidhje edhe me tÍ kaluarÍn; kÍto nuk ndahen. JanÍ 60 e sa vjet tÍ tij, tÍ mundimshme, nÍ shÍrbim tÍ Atdheut. Njeri gjithmonÍ energjik, i etshÍm pÍr tÍ bÍrÍ punÍ tÍ mÍdha nÍ shÍrbim tÍ shoqÍrisÍ, tÍ MirditÍs, tÍ Atdheut. Ky personalitet i kulturÍs shqiptare, i problemeve tÍ mÍdha shoqÍrore, ka lindur plot 80 vjet mÍ parÍ, pra mÍ 06.04.1933, nÍ Blinisht tÍ MirditÍs, njÍ vend me tradita diturie prej disa shekujsh, ku kishte shkollÍ tÍ lartÍ pÍr kohÍn qÍ nÍ shekullin XIV, pra qÍ mÍ NX GLOQLQ SULIWsULQM NDWROLNs SsU YLVHW H YHriut shqiptar. Prej kÍtij vendi ku ka lindur Ndue Tusha, nÍ Blinisht, i kishte rrÍnjÍt edhe vÍllazÍria ¿VQLNH H PLUsQMRKXU Qs KLVWRUL H %OLQLVKWsYH Ws shekujve XII – XIV. Ky intelektual i MirditÍs mbaroi shkollÍn pedagogjike nÍ ShkodÍr mÍ H ¿OORL SXQsQ Qs 0LUGLWs Qs 6KsQSDO SR Ps SUD SORW YMHW Ps SDUs VL DUVLPWDU drejtor shkolle pÍr shumÍ kohÍ, inspektor arsimi e ndÍrkohÍ shumÍ shpejt mbaron edhe studimet H ODUWD SsU KLVWRUL JMHRJUD¿ SURIHVLRQ DUVLPWDU GjatÍ kÍsaj kohe tÍ gjatÍ gjashtÍdhjetÍvjeçare ka
punuar me shumĂŤ energji, me shumĂŤ pasion nĂŤ veprimtari tĂŤ ndryshme arsimore nĂŤ shĂŤrbim tĂŤ arsimimit tĂŤ moshĂŤs sĂŤ re, nĂŤ shĂŤrbim tĂŤ pĂŤrparimit shoqĂŤror e kulturor tĂŤ MirditĂŤs. Ka kryer edhe detyra tĂŤ ndryshme shoqĂŤrore, ekonomike HGKH SVH MDVKWs VSHFLDOLWHWLW Ws WLM Ws PLUsÂżOOWs SRU falĂŤ aftĂŤsive organizuese e drejtuese tĂŤ tij, punĂŤt i ka kryer me shumĂŤ sukses. Ka marrĂŤ pjesĂŤ aktive nĂŤ organizata e nĂŤ shoqata tĂŤ ndryshme , ku ka dhĂŤnĂŤ njĂŤ ndihmesĂŤ tĂŤ madhe nĂŤ zhvillimin e veprimtarive tĂŤ ndryshme, nĂŤ vĂŤnien nĂŤ jetĂŤ tĂŤ platformave pĂŤr kulturĂŤ e projekte tĂŤ tjera shoqĂŤrore. Ky intelektual i mirĂŤnjohur, mbi tĂŤ gjitha, ĂŤshtĂŤ autor i shtatĂŤ librave me shumĂŤ vlerĂŤ qĂŤ janĂŤ: “Mirdita nĂŤ fokusâ€? (2000), “Kroi i bardhĂŤ – burim kurativâ€? (2004 me bashkĂŤautor), Âł0LUGLWD Âą $WODV JMHRJUDÂżNR historikâ€? (2002), “Mirdita – Pesha e vyrtytitâ€? (2009), “UdhĂŤrrĂŤfyes pĂŤr turizmin malor nĂŤ MirditĂŤâ€? (2010), “Mark Arapi: Jeta dhe veprimtaria e tijâ€? (2011), sĂŤ fundmi botoi librin “Gjergj BibĂŤ Lala i shquar nĂŤ mjekĂŤsi nĂŤ MirditĂŤ si ndihmĂŤs mjekâ€?. Ka nĂŤ pĂŤrgatitje e sipĂŤr njĂŤ DOEXP IRWRJUDÂżN SsU MirditĂŤn, qĂŤ po e bĂŤn me bashkĂŤautorĂŤ e sĂŤ shpejti do ta botojĂŤ. KĂŤta libra janĂŤ me shumĂŤ vlerĂŤ e me shumĂŤ interes pĂŤr çdo njeri qĂŤ don
tĂŤ njohĂŤ MirditĂŤn, dijen e kulturĂŤn shqiptare nĂŤ tĂŤrĂŤsi. KĂŤta libra japin shumĂŤ dije e edukatĂŤ morale nĂŤ brezin e ri. Zbulohen kĂŤtu vlerat e etnokulturĂŤs sĂŤ MirditĂŤs. Zbulohen shumĂŤ tĂŤ pa njohura qĂŤ njeriu, sidomos rinia, duhet t’i rregjistrojĂŤ nĂŤ mendje. KĂŤta libra janĂŤ shtysĂŤ e fortĂŤ pĂŤr tĂŤ pasuruar dijen e veprimtarinĂŤ shoqĂŤrore nĂŤ lĂŤmin e kulturĂŤs. Ă‹shtĂŤ dekoruar me 8UGKsULQ Âł1DLP )UDVKsUL´ NXU SXQRQWH Qs VHNtorin e kulturĂŤs nĂŤ MirditĂŤ. Ă‹shtĂŤ nĂŤ tĂŤ vertetĂŤ “Nderi i MirditĂŤsâ€?, edhe pse deri nĂŤ sot nuk i sVKWs GKsQs PH FHUWLÂżNDWs H FHUPRQL 'XKHW vĂŤnĂŤ nĂŤ dukje se Ndue Tusha ka marrĂŤ pjesĂŤ dhe ka drejtuar Shoqata tĂŤ MirditĂŤs, ku ka bĂŤrĂŤ njĂŤ punĂŤ shumĂŤ tĂŤ madhe e me shumĂŤ prurje nĂŤ jetĂŤn kulturore, nĂŤ dije, nĂŤ pĂŤrparime. MĂŤ 2001 ka drejtuar ShoqatĂŤn Ambientaliste: “PĂŤr njĂŤ mjedis tĂŤ dobishĂŤmâ€?, ku ka kontribuar nĂŤ krijimin e mjediseve tĂŤ gjelbĂŤruara dhe çlodhĂŤse nĂŤ qytetin e RrĂŤshenit e nĂŤ njĂŤsi tĂŤ tjera urbane. Ka krijuar nĂŤ TiranĂŤ ShoqatĂŤn Klubi Kulturor “Mirditaâ€? e si sekretar i saj ka bĂŤrĂŤ njĂŤ punĂŤ shumĂŤ tĂŤ lavdĂŤrueshme. Ka bĂŤrĂŤ pĂŤrpjekje tĂŤ shumta e me shumĂŤ energji pĂŤr tĂŤ organizuar e pĂŤr tĂŤ vĂŤnĂŤ nĂŤ punĂŤ redaksinĂŤ e EnciklopedisĂŤ sĂŤ MirditĂŤs, ku ka kryer detyrĂŤn e sekretarit organizativ. Ă‹shtĂŤ aktiv e me motivim tĂŤ veçantĂŤ nĂŤ çdo
veprimtari kulturore tĂŤ bĂŤrĂŤ nga Shoqata Klubi Kulturor “Mirditaâ€?. Duhet ditur se nĂŤ TiranĂŤ e nĂŤ rrethinat e saj kjo ShoqatĂŤ ka mbi 2800 Mirditas. Po lidhjet janĂŤ edhe me Mirditasit e DurrĂŤsit, tĂŤ LezhĂŤs, tĂŤ PukĂŤs e tĂŤ RrĂŤshenit. Kjo e zgjeron sĂŤ tepĂŤrmi veprimtarinĂŤ shoqĂŤrore e kulturore tĂŤ ShoqatĂŤs sĂŤ Klubit Kulturor “Mirditaâ€?. Veprimtaria shoqĂŤrore e kulturore e intelektualit Ndue Tusha ĂŤshtĂŤ shumĂŤ e gjĂŤrĂŤ e gjithpĂŤrfshirĂŤse e kĂŤtu u thanĂŤ pĂŤr kĂŤtĂŤ personalitet tĂŤ kulturĂŤs vetĂŤm disa gjĂŤra, qĂŤ n’a u dukĂŤn mĂŤ kryesore, po ka edhe shumĂŤ e shumĂŤ tĂŤ tjera tĂŤ pathĂŤna. Edhe sot vazhdon tĂŤ punojĂŤ me plot energji dhe urojmĂŤ qĂŤ kĂŤtĂŤ forcĂŤ vepruese ta ketĂŤ dhe pĂŤr shumĂŤ vjet! I urojmĂŤ shĂŤndet e jetĂŤ tĂŤ gjatĂŤ! PROFESOR DOKTOR MARK TIRTA, AKADEMIK TIRANĂ‹, MĂ‹ 15.11.2013
Shoqata klubi kulturor “Mirditaâ€? Mirdita e bashkuar nĂŤ ndarjen e re administrative, shoqatat tĂŤ bashkohen GJON LLESHAJ
S
hoqata Klubi Kulturor “Mirditaâ€?, me objekt, ruajtjen, pasurimin dhe promovimin e vlerave historike, kulturore, artistike dhe traditat mĂŤ tĂŤ mira tĂŤ MirditĂŤs. NĂŤ pĂŤrbĂŤrje tĂŤ kĂŤsaj shoqate bĂŤjnĂŤ pjesĂŤ profesorĂŤ, pedagogĂŤ, studjues, ushtarakĂŤ e intelektualĂŤ nga fusha tĂŤ ndryshme. Konferenca shkencore historike “Vetorganizimi dhe qĂŤndresa atdhetare e MirditĂŤs ndĂŤr shekuj“, ku kumtuan profesorĂŤ, pedagogĂŤ e studiues mirditorĂŤ, e doli libri “Mirditaâ€?, Sesionit Shkencor : “Kultura, letĂŤrsia dhe arti i MirditorĂŤve nĂŤ 100 vjetorin e pavarĂŤsisĂŤâ€?, Disa promovime librash tĂŤ autorĂŤve mirditorĂŤ si “Imzot NikollĂŤ Kaçorri- BurrĂŤshtetas shqiptar nĂŤ altarin e Atdheutâ€? tĂŤ autorĂŤve Angjelin Shqefni e Nikoll Loka, Gegnishtja dhe prejardhja e shqiptarĂŤveâ€? e autorit MĂŤhill Elezi, “Analogjia dhe Kanceri“ tĂŤ Dr. Kastriot MĂŤlyshitâ€?. U bĂŤnĂŤ promovimet e librave “Yjet nuk janĂŤ tĂŤ kuqâ€? tĂŤ autores mirditore Albana MĂŤlyshi Lifschin, „Po i pyes vitet çfarĂŤ lanĂŤ pasâ€?, tĂŤ autorit Mark Prendi , “KryezonjĂŤ, bĂŤzani RazĂŤsâ€? tĂŤ autorit Llesh Gjini e pronovimit i librave tĂŤ autorit Dr. Luigj Martini “Abati MirditĂŤs Pren Doçiâ€? e “Bib Doda 1820 - 1868â€?. Jemi nĂŤ pĂŤrfundim tĂŤ organizimit ÂŤ Dita Mirditore nĂŤ TiranĂŤ 2013 “ Aktivitet i Shoqata Klubi Kulturor ÂŤMirditaÂť nĂŤ bashkĂŤpunim me BashkinĂŤ RrĂŤshen e Pallatin e KulturĂŤs sĂŤ qytetit RrĂŤshen, me njĂŤ program tĂŤ pasur si : )RUXPL L ELVQHVLW SUDNWLNDW Ps Ws mira nĂŤ MirditĂŤ, me specialistĂŤ tĂŤ ndryshĂŤm. Ekspozita e pikturĂŤs dhe skulpturĂŤs me piktorĂŤ dhe skulptorĂŤ mirditorĂŤ. Panairi i librit me autorĂŤ mirditorĂŤ, qĂŤ kanĂŤ shkruar e hulumtuar pĂŤr
MirditĂŤn. Videoprojeksion pĂŤr MirditĂŤn turistike PH SDPMH IRWRJUDÂżNH YLGHR QJD 0LUGLWD GMH H VRW (WQRJUDÂż PH YHVKMH HWQRJUDÂżNH VÂżODWD PH NRVWXPRJUDÂż PLUGLWRUH ]HMH Ws QGU\VKPH .sWD do mbyllen me Koncertin festiv tĂŤ “Ansamblit Mirditaâ€? me kĂŤngĂŤtarĂŤ, valltarĂŤ, instrumentistĂŤ popullor e rryma moderne . Kombinuar tĂŤ gjitha me vlerĂŤsime nga Sh.K.K.â€?Mirditaâ€? me “Nderi ShoqatĂŤsâ€? e “MirĂŤnjohjeâ€? H Âł)DOHQGHULPHÂł SsU personalitete tĂŤ spikatur MirditorĂŤ. Kemi dĂŤrguar letĂŤr, Kryeministrit tĂŤ qeverisĂŤ sĂŤ republikĂŤs sĂŤ ShqipĂŤrisĂŤ z. Edi Rama, MinistĂŤr i shtetit pĂŤr çÍshtjet e qeverisjes vendore z. Bledar Çuçi e Prefektit tĂŤ qarkut LezhĂŤ z. Ndrec Deda, “PĂŤr ruajtjen dhe promovimin e MirditĂŤs, si njĂŤsi WHUULWRULDOH GKH HWQRJUDÂżNH´ PH REMHNW Ts 0LUGLWD tĂŤ jetĂŤ e pĂŤrfshirĂŤ, nĂŤ njĂŤrin nga gjashtĂŤ rajonet qĂŤ tĂŤ emĂŤrtohet Mirdita si pjesĂŤ e qĂŤnĂŤsishme e rajonit. Kemi dĂŤrguar letĂŤr, tĂŤ gjithĂŤ shoqatave joqeveritare mirditore pa dallim, kudo qĂŤ janĂŤ, me REMHNW SsU XQLÂżNLPLQ H VKRTDWDYH Ws 0LUGLWsV Qs njĂŤ union “Mirditaâ€?. Me propozimin e ShoqatĂŤs Klubi Kulturor “Mirditaâ€? u dekoruan nga Presidenti i ShqipĂŤrisĂŤ pĂŤrsonalitete mirditore, me urdhĂŤrin “Nderi i Kombitâ€? , Zef KolĂŤ Ndoka (pas vdekjes) me motivacionin: “PjesmarrĂŤs nĂŤ ngjarjet e rĂŤndĂŤsishme kombĂŤtare nĂŤ vilajetin e KosovĂŤs nĂŤ prag tĂŤ shpalljes sĂŤ pavarĂŤsisĂŤ, XGKsKHTsV L VKTXDU L FHWsV Vs )DQLW Ts OXIWRL pĂŤr shpalljen e pavarĂŤsisĂŤ si edhe kundĂŤr pushtuesve serbĂŤ nĂŤ KosovĂŤâ€?, me “Medaljen e ArtĂŤ tĂŤ ShqiponjĂŤsâ€? Preng Tuc DodĂŤn (pas vdekjes) me motivacionin:â€?PĂŤr rolin e tij nĂŤ luften per liri dhe pavaresi kombetare dhe forcimin e shtetit te ri shqiptar“ e me urdherin “NĂŤnĂŤ Terezaâ€? Gjin Mark DodĂŤn (pas vdekjes) me motivacionin: “ PĂŤr kontribut tĂŤ shquar dhe akte humanizmi nĂŤ shĂŤrbim
tĂŤ komunitetit nĂŤ fushĂŤn e shĂŤndetĂŤsisĂŤâ€œ. JanĂŤ bĂŤrĂŤ propozime Presidentit tĂŤ ShqipĂŤrisĂŤ, pĂŤr dekorim, me UrdhĂŤrin ÂŤ Nderi i Kombit Âť. PjetĂŤr SHPANI, (pas vdekjes) me motivacionin: “Gjeneral e princ i shquar nĂŤ Mat, MirditĂŤ e Pult, atdhetar e udhĂŤheqĂŤs, qĂŤ pĂŤr rreth 60 vjet drejtoi luftĂŤn nĂŤ ShqipĂŤrinĂŤ veriore, kundĂŤr pushtuesit. Nga ÂżOOLPL GHUL Qs IXQG NRPDQGDQW JMHQHUDO Qs XVKtrinĂŤ e SkĂŤnderbeut, nĂŤ luftĂŤ kundĂŤr OsmanĂŤve. PjesmarrĂŤs nĂŤ kuvendin e LezhĂŤs, mĂŤ 2 mars 1444â€? e Gjon Mark KolĂŤn me UrdhĂŤrin “Naim )UDVKsUL L $UWs´ SDV YGHNMHV PH PRWLYDFLRnin: “PĂŤr kontributin e dhĂŤnĂŤ nĂŤ zhvillimin e arsimit, si njĂŤ ndĂŤr mĂŤsuesit e parĂŤ tĂŤ plejadĂŤs sĂŤ pasluftĂŤs nĂŤ rrethin e MirditĂŤs, drejtues VKXPsYMHoDU L DUVLPLW Qs ]RQsQ H )DQLW GKH SsU rolin e spikatur nĂŤ edukimin e brezit tĂŤ riâ€?, kĂŤta janĂŤ nĂŤ proçes rishikimi nĂŤ PresidencĂŤ. Vazhdon punĂŤn pĂŤr hartimin e “EnciklopedisĂŤ Mirditaâ€?. Po pĂŤrgatitet konferenca e intelektualĂŤve tĂŤ MirditĂŤs “Mirdita dhe vleratâ€? me intelektualĂŤ mirditorĂŤ e me prejardhje mirditore. Disa biznesmenĂŤ e veprimtarĂŤ shoqĂŤrorĂŤ, janĂŤ treguar tĂŤ gatshĂŤm pĂŤr tĂŤ ndihmuar shoqatĂŤn e klubit kulturor “Mirditaâ€? , Adresuar nĂŤ : Banka KombĂŤtare Tregtare TiranĂŤ. Nr. Llog. 401210371. Iban (Lek) $/ &/ 7-&/ $//$ Iban (XUR $/ &/ 7-&) .U\HVLD e shoqatĂŤs falenderon pĂŤrzemĂŤrsisht bisnesmenĂŤt qĂŤ e kanĂŤ ndihmuar nĂŤ aktivitetin e saj, zotin Nard Ndoka e Ndue Shpani, pĂŤr dhĂŤnien e zyrave e siguriPLQ H NXVKWHYH Ws SXQsV *MRQ -DNXQ SsU ÂżQDQFLPH e pĂŤr mundĂŤsimin e daljes gazetĂŤs ÂŤ Mirdita Âť si HGKH EL]QHVPHQsW /OHVK 3XODM 1LNROLQ 6KSDQL )UDQ Pulaj, Alfred Daçi, Bardhok Jushi, Ilir Marleka, Leke Preçi, Ndue Gjeçi e Marte Pjetri, pĂŤr kontribute nĂŤ zhvillimin e aktiviteteve.
MIRDITA
GJON PËRNOCA siç e kemi njohur dhe siç nuk e kemi njohur
Minatori i pĂŤrndjekur politik qĂŤ mbante ditar, donte librat dhe kishte njĂŤ ĂŤndĂŤrr, tĂŤ trajtohej i barabartĂŤ me shokĂŤt dhe qĂŤ nuk arriti tĂŤ shohĂŤ lirinĂŤ.. NIKOLLĂ‹ LOKA
G
26 NENTOR 2013
Organ i ShoqatĂŤs Klubi kulturor “Mirditaâ€?
jon PÍrnoca ishte djali i vogÍl i Ndue BibÍs. Ai qÍ nÍ fÍmijÍri provoi tÍ jetonte me mungesÍn e lirisÍ nÍ njÍ qytet si Berati, ku ishte i internuar, pavarÍsisht se liria nÍ atÍ qytet, tÍ paktÍn vinte si frymÍ. PavarÍsisht se u rrit nÍ mes tÍ NX¿]LPHYH GMDOL JX[RQWH Ws PRV H MHSWH veten se ishte qytetar i njÍ shteti qÍ ia mohonte tÍ drejtat. NjÍ pjesÍ tÍ kohÍs e kalonte nÍ punÍ, duke tejkaluar vazhdimisht normÍn, ndÍrsa pjesÍn tjetÍr me punÍ nÍ shtÍpi, me lojÍn e futbollit nÍ fushÍn e sportit apo para ekranit tÍ televizorit. Gjoni shkonte kudo ku kishte njÍ veprimtari pÍrkujtimore, kulturore apo artistike. Ai kÍrkonte ta mbyste me çdo kusht vetminÍ dhe izolimin. Dinte deri ku tÍ shkonte, por nuk mbyllej nÍ vetminÍ e tij, apo nuk kufizohej nÍ qÍndrimin me njerÍzit. KÍshtu ndryshe nga tÍ pÍrndjekurit e tjerÍ, qÍ kryesisht rrinin vetÍm me njÍri-tjetrin, shokÍt e Gjonit ishin tÍ gjithÍ kuadrot pa pÍrjashtim, ndÍrsa miqtÍ e tij mÍ tÍ mirÍ njerÍzit me arsim tÍ lartÍ. NÍ biseda me ta, ai nuk qÍndronte i heshtur dhe as inferior, por fliste pÍr personazhe dhe ngjarje dhe nuk ngurronte tÍ jepte mendimet. Zakonisht nuk diskutonte pÍr politikÍ, por nuk i largohej asaj, pavarÍsisht se me formimin qÍ kishte me siguri e kishte kuptuar se politika kishte qenÍ e keqja mÍ e madhe e familjes sÍ tij dhe se ai ishte i privuar nga tÍ drejtat qytetare pikÍrisht prej saj. ShumÍ njerÍz mendonin se Gjon PÍrnoca nuk e jepte veten, se ai ishte njÍ djalÍ kavalier qÍ kishte vendosur tÍ jetonte mirÍ me atÍ gjysÍm lirinÍ qÍ kishte, se nuk i binte kujt nÍ qafÍ, por nuk ngurronte tÍ kÍrcÍnonte ose dhe tÍ pÍrplasej me kÍdo qÍ e prekte nÍ sedÍr. GjithÍsesi mendohej si njÍ njeri i fortÍ, qÍ jetonte prej forcÍs sÍ vet. Ne qÍ e kemi njohur e dinim qÍ lexonte shumÍ dhe kishte bibliotekÍn mÍ tÍ pasur nÍ ato anÍ, por nuk e dinim se ai mbante rregullisht ditar. PavarÍsisht se pÍr kulturÍn tonÍ mbajtja e njÍ ditari ÍshtÍ ende njÍ gjÍ e rrallÍ, nuk ÍshtÍ ditari nÍ vetvete qÍ e bÍn Gjonin tÍ duket i veçantÍ, por janÍ ato shÍnimet qÍ kishte mbajtur me kujdes ditÍ pas dite. Duke lexuar atÍ ditar e
kupton se Gjon PĂŤrnoca jetonte nĂŤ njĂŤ vetĂŤcensurĂŤ tĂŤ padukshme. Ai shkruan pĂŤr punĂŤn, ngjarje familjare, gjendjen e tij shĂŤndetĂŤsore dhe veprimtarinĂŤ e tij nĂŤ kohĂŤ tĂŤ lirĂŤ, pa harruar gjendjen e motit. Shkruante vazhdimisht pĂŤr kohĂŤn dhe e lidhte me gjendjen e tij shpirtĂŤrore. Por nĂŤ faqet e atij ditari nuk vĂŤrehen lavde tĂŤ pĂŤshtira pĂŤr socializmin qĂŤ i bĂŤnin shumĂŤ njerĂŤz, pĂŤrfshirĂŤ dhe tĂŤ persekutuarit e paformuar, as ofshamat e padrejtĂŤsisĂŤ dhe diferencimit qĂŤ depĂŤrtonte edhe nĂŤntokĂŤ, nĂŤ punĂŤn e minatorit. Ai shkruan vetĂŤm pĂŤr dĂŤshirĂŤn qĂŤ tĂŤ ishte si shokĂŤt. “Ah sikur tĂŤ kisha mundĂŤsi tĂŤ shkoja dhe unĂŤ nĂŤ stĂŤrvitje ushtarakeâ€?,shprehet Gjoni nĂŤ ditar. Lexojeni ju lutem me vĂŤmendje kĂŤtĂŤ kĂŤrkesĂŤ dhe tĂŤ tjerat qĂŤ gjenden nĂŤ kĂŤto fletĂŤ ditari qĂŤ po i botojmĂŤ pĂŤr tĂŤ kuptuar se tirania e atij rregjimi ĂŤshtĂŤ pĂŤrballĂŤ jo vetĂŤm me rezistencĂŤn e disa njerĂŤzve, por edhe PH ÂżVQLNsULQs H GLVD Ws WMHUsYH 7s gĂŤzosh gjysmĂŤn e lirive qĂŤ gĂŤzojnĂŤ tĂŤ tjerĂŤt dhe tĂŤ respektohesh mĂŤ shumĂŤ se ata, ndĂŤrkohĂŤ qĂŤ rregjimi tĂŤ ka vĂŤnĂŤ etiketĂŤn e njeriut-armik, sVKWs ]RWsVL GKH VÂżGs QGDM Ws NHTHV NganjĂŤherĂŤ e keqja bĂŤhet shkak pĂŤr ngjarjet fatale tĂŤ jetĂŤs. Gjon PĂŤrnoca nuk i priti ndryshimet demokratike, pasi vdiq aksidentalisht nĂŤ galeri nĂŤ lulen e rinisĂŤ, duke punuar jashtĂŤ rregullave tĂŤ sigurimit teknik qĂŤ zakonisht shkruheshin vetĂŤm nĂŤ letĂŤr, por nuk zbatoheshin nga shteti. Me ardhjen e ndryshimeve demokratike kam dĂŤgjuar shumĂŤ njerĂŤz qĂŤ thonin: “A sikur tĂŤ jetonte Gjon PĂŤrnoca!â€? Pas lexiPLW Ws Ă€HWsYH Ws NsWLM GLtari unĂŤ kam pĂŤrsĂŤritur me vete sĂŤrish atĂŤ shprehjen qĂŤ e pata dĂŤgjuar dhe e kam thĂŤnĂŤ disa herĂŤ: “Sikur tĂŤ jetonte Gjon PĂŤrnoca!â€?
7
E enjte 3 janar Sot nÍ ThirrÍ nuk punova pÍr arÍsye se shokÍt nuk mÍ erdhÍn. BamÍ normat. Rezultati i mirÍ, 152 %. Luejta shah me Ndrec DedÍn. NÍ fakt unÍ luejta ma mirÍ, por nganjÍherÍ e humba. Sot shkoj DedÍ Gjoka. MÍ ka mÍrzit tepÍr zona qÍ nuk ma ndÍrroi pÍrgjegjÍsi. Jam boll i mÍrzitun. Koha asht e keqe, tu ra borÍ. Bora asht ngritun nÍ Sang rreth 50 cm. E shtunÍ 16 shkurt Bana bira. Po mÍ çmend ajri. Nuk ka fare. Sot bana tetÍ orÍ nÍ martel. KÍtÍ rradhÍ nuk kam matje, por na paguejnÍ me paradhanie. Sot pashÍ ndeshjen e volebollit, vajzat tona me italianet. LuejtÍn VKXPs EXNXU WRQDW GKH ¿WXHQ PH UH]XOWDWLQ PH VLSDV VHWHYH PH PH PH .MR L NXDOL¿NRQ SsU Qs ¿QDOHW H .XSsV Vs EuropÍs. Koha e mirÍ. E hane 10 mars (GKH VRW QXN EDQD ELUD 3XQsQ H NsPL YX SsU ¿MH (GKH Qs JDOHULQs numÍr dymbÍdhjetÍ mirÍ po na ec puna. Material kemi prodhue boll. .RKD H YsUHMWXQ WXM UD VKL 6RW ¿OORL SXQsQ 'RGD E enjte 13 mars Sot bamÍ bira nÍ duçkÍn e re dhe nÍ nÍnkat. PatÍm mbledhjen e kolektivit. Ishte dhe kryeinxhinieri i NdÍrmarrjes. Na foli pÍr planin. NÍ kÍrkohet tÍ realizojmÍ planin nÍ masÍn 85 pÍrqind deri me datÍn 20 mars. U angazhova qÍ tÍ jap dhjetÍ metra mbi plan. Sonte pata njÍ shok nga Thirra. E kalova mirÍ. Koha jo aq e mirÍ. E martÍ 18 mars Bana bira nÍ duçkÍ. Sot shokÍt pÍrgatiten pÍr zbor. Me thanÍ tÍ drejtÍn boll keq po mÍ vjen se unÍ nuk marr pjesÍ nÍ kÍtÍ stÍrvitje tÍ madhe me shokÍt, por kjo nuk varet nga unÍ e pÍr kÍtÍ nuk kam se oIDUs PH ED 6RW SDVKs ¿OPLQ ³0DPOXNsW´ .RKD GLoND PD H PLUs E dielÍ 16 mars Bana bira nÍ duçkÍ. NxuerÍm pÍrqindjen, rezultati boll i keq, 109 pÍrqind. Ai i poshtri teknik ma bani kÍtÍ punÍ, mÍ ka lanÍ pa pague katÍr metra furnel. Besoj se do tÍ mi paguejn. Sekretari i partisÍ dhe normisti janÍ dakort qÍ tÍ paguhen. Presim sa tÍ vijÍ pÍrgjegjÍsi i Sektorit. PashÍ ndeshjen e futbollit Partizani-SkÍnderbeu. Rezultati 2 me 2. Koha e vranÍt. E dielÍ 27 prill Sot bana pushim. Jam boll i smunÍ. Sot komunikuen puntorÍt qÍ do tÍ marrin shpÍrblim me rastin e 1 majit. UnÍ nuk marr shpÍrblim se nuk mÍ takon, megjithÍse jam ndÍr minatorÍt pararojÍ. I kam than pÍrgjegjÍsit tÍ Sektorit qÍ mundÍsisht tÍ mÍ kalojÍ me prodhimin. Sot koha ndryshoi pak, asht diçka ma mirÍ. E hanÍ 28 prill Nuk patÍm energji. DolÍm turnin e dytÍ. Bana bira, por mÍ lodhi boll njÍ kollonÍ. Jam jashtÍzakonisht i mÍrzitun se Pjetrit i lindi vajzÍ. Sa shumÍ jam tuj u mÍrzitÍ, por kÍsaj nuk ke se çfarÍ me i ba. Koha po mban boll e keqe, po bie shi dhe ban ftohtÍ. E dielÍ 21 maj Fillova punÍn. Bana duçkÍn nÍ galerinÍ numÍr dymbÍdhjetÍ. Sot pÍr herÍ tÍ parÍ gjetÍm njÍ bletÍ vetÍ i pesti. BletÍn e vlerÍsuem 2500 lekÍ. Pagova 2000 lekÍ dhe e mora unÍ. Jam shumÍ i gÍzuem. Koha e mirÍ. E mÍrkurÍ 24 maj Bana skuadrim duçkÍn. NÍ orÍn katÍrmbÍdhjetÍ shkuem nÍ shkollÍn H 6DQJXW H OXHMWsP IXWEROO 0LQDWRUL $UVLPL 1D ¿WXHP PH UH]XOWDWLQ me 3. Koha e mirÍ. E shtunÍ 27 maj Sot jam pa punÍ pÍr arÍsye se frontin e Prrojt UkÍs e mbaruem dhe front pune tjetÍr nuk na dhanÍ. Nuk e di fare se ku do tÍ punoj kÍto pesÍ-gjashtÍ ditÍ. Sot nÍ Sangun e XhuxhÍs, te Bardhok Loka u ba njÍ miting i madh. ErdhÍn shoqja Kryetare e Komitetit Ekzekutiv tÍ Rrethit dhe shokÍ tÍ tjerÍ drejtues tÍ PartisÍ dhe tÍ Pushtetit me rastin e 32 vjetorit tÍ ramjes sÍ HeroinÍs sÍ Popullit Mrika Loka. Mitingu qe madhÍshtor dhe u dha edhe njÍ koncert. Po mban njÍ kohÍ e keqe me shi. E hanÍ 5 qershor Sot kam qenÍ nÍ rrezik tÍ madh. Nga njÍ shembje qÍ u ba na u bllokue rrugÍdalja. Kemi zbrit me litar, por shpÍtuem mirÍ. Koha e nxehtÍ. E premte 21 korrik Sot nÍ mÍngjes mora lekÍt. Nuk bana bira se material ka boll. Jam tu u pÍrgatit me shkue nesÍr me DodÍn nÍ Lum tÍ Zi. Koha e mirÍ. E shtunÍ 29 korrik QeshÍ te puna, por nuk bana bira. NÍ orÍn dymbÍdhjetÍ u nisa pÍr Lum Zi, nÍ orÍn gjashtÍ tÍ mbramjes arritÍm atje. E kaluem shumÍ mirÍ, NdejtÍm deri nÍ orÍn njÍ tÍ natÍs pa gjumÍ. Koha e nxehtÍ. E martÍ, 14 gusht Para dite qesh tu i ndihmue Ndue Ded Gjonit me pre me sharrÍ disa direkÍ tÍ Gjon Vokrrit. PremÍ gjithsejt 40 copÍ. Jemi lodh boll. Mbasdite nuk bana asnji send. Koha jo aq e mirÍ‌, e vranÍt. Harrova, sot kam ditÍlindjen. Sot mbush 35 vjeç. Tash e mbrapa me tregue realitetin kalon koha e rinisÍ. E shunÍ 2 shtator Nuk punova. Ndejta te normat. Rezultatet janÍ boll tÍ kÍnaqshme, 190 pÍrqind. Por çe do se mÍ çuen prap nÍ prodhim! KohÍ e vranÍt.
SHPALLEN FITUESIT E ÇMIMIT LETRAR RAJONAL “GJERGJ FISHTAâ€? (ORGANIZUAR DHE MBĂ‹SHTETUR FINANCIARISHT NGA KĂ‹SHILLI I QARKUT LEZHĂ‹) 6LSDV NRUGLQDWRULW ]\UWDU Ws NsWLM DNWLYLWHWL SRHWLW 9LNWRU *MLNRODM -XULD H SsUEsUs QJD %DUGK\O /RQGR $JURQ 7XID 0DUN 0DUNX VKSDOOHQ ÂżWXHVLW H NRQNXUVLW UDMRQDO SHU oPLPLQ OHWUDU Âł*MHUJM )LVKWD´ Qs FHUHPRQLQs H RUJDQL]XDU Qs VDOOsQ Âł*MHUJM )LVKWD´ Ws ELEOLRWHNsV Vs /H]KsV )LWXHVLW MDQs 3RHWL *MRNs %HFL PH YsOOLPLQ SRHWLN Âł3OLV QH /XYsU´ 6KNULPWDUL 0DUN 6LPRQL SsU URPDQLQ Âł4\WHWL PH QMs V\´ 6WXGLXHVL 9ODVK 3UHQGL SsU OLEULQ Âł6KWHJWLPH IRONORULNH´ 1JD NULMXHVLW H UL X YOHUsVXD URPDQL L (GPRQG 0HVXOLW
8
26 NENTOR 2013
MIRDITA
Organ i Shoqatës Klubi kulturor “Mirdita”
REDAKSIA KRYEREDAKTOR
ɷ Jakin
MARENA
ZV.KRYEREDAKTORË
ɷ Violeta SHQALSI ɷ Gjergj MARKU
KORREKTOR LETRAR
ɷ Ana
PËRTENA
KOLEGJIUMI I REDAKSISË
ɷ ɷ ɷ ɷ ɷ ɷ ɷ ɷ ɷ
Mark Gjon Gjokë Gjon Agim Anton Dedë Albert Gjovalin
TIRTA M.LLESHI BECI JAKU DOÇI BOÇI SHKURTI GJOKA NDOJA
NR. I LLOGARISË I SHOQATËS SË KLUBIT KULTUROR “MIRDITA”: Banka Kombëtare Tregtare Tiranë. Nr. Llog. 401210371. Iban (Lek) AL37 2051 1014 2103 71CL TJCL ALLA. Iban (Euro) AL04 2051 1014 2103 71CL TJCF.
Shtypur dhe sponsor “MIRGEERALB”
Organ i Shoqatës Klubi kulturor “Mirdita”
MIRDITA