DZIEDZICTWA rozdział I

DZIEDZICTWA

ZIEM ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH HERITAGES OF THE WESTERN AND NORTHERN TERRITORIES OF POLAND

Wystawa „Dziedzictwa Ziem Zachodnich i Północnych” jest wspólnym przedsięwzięciem konsorcjum pod nazwą „Sieć Ziem Zachodnich i Północnych”, w skład którego wchodzą: Instytut Śląski w Opolu, Ośrodek „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu, Instytut Zachodni w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Szczecinie – oddział Centrum Dialogu Przełomy oraz Instytut Północny w Olsztynie, który działa pod auspicjami Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Projekt został dofinansowany ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Społeczna odpowiedzialność nauki” (projekt numer SONP/ SP/550200/2022, kwota dofinansowania: 366 600 PLN, całkowita wartość projektu: ……….. PLN).

Wystawa „Dziedzictwa Ziem Zachodnich i Północnych” jest wspólnym przedsięwzięciem konsorcjum pod nazwą „Sieć Ziem Zachodnich i Północnych”, w skład którego wchodzą: Instytut Śląski w Opolu, Ośrodek „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu, Instytut Zachodni w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Szczecinie – oddział Centrum Dialogu Przełomy oraz Instytut Północny w Olsztynie, który działa pod auspicjami Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Projekt został dofinansowany ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Społeczna odpowiedzialność nauki” (projekt numer SONP/ SP/550200/2022, kwota dofinansowania: 366 600 PLN, całkowita wartość projektu: ……….. PLN).

DZIEDZICTWA

ZIEM ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH HERITAGES OF THE WESTERN AND NORTHERN TERRITORIES OF POLAND

Lorem ipsum dolor str. 22

Lorem ipsum dolor str. 15

Lorem ipsum dolor str. 32

Lorem ipsum dolor str. 7

DZIEDZICTWO ZIEM ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH

Spis treści | Lorem ipsum Tem et in con | Tem et in con

2

Eaquos pror si vit | Eaquos pror si vit La cusdae sit eost | La cusdae sit eost Orem amet anis | Orem amet anis Ipsa sint premolectem | Ipsa sint premolectem

5 7 10 14

Lorem ipsum | Lorem ipsum La cusdae sit eost | La cusdae sit eost Orem amet anis | Orem amet anis

16 19 21

Eaquos pror si vit | Eaquos pror si vit La cusdae sit eost | La cusdae sit eost

22 25

Eaquos pror si vit | Eaquos pror si vit La cusdae sit eost | La cusdae sit eost Orem amet anis | Orem amet anis Ipsa sint premolectem | Ipsa sint premolectem

28 29 30 34

Lorem ipsum | Lorem ipsum La cusdae sit eost | La cusdae sit eost Orem amet anis | Orem amet anis

36 39 41

Eaquos pror si vit | Eaquos pror si vit La cusdae sit eost | La cusdae sit eost

48 56

|

HERITAGES OF THE WESTERN AND NORTHERN TERRITORIES OF POLAND

DZIEDZICTWO ZIEM ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH

Dziedzictwo to wybór. To podejmowana społecznie w odpowiedzi na zapotrzebowania teraźniejszości decyzja o tym, które dobra kultury mają wartość godną zachowania i ochrony, które zaś – nie. Podlega więc ono ciągłym interpretacjom, rewaloryzacjom i zmianom, a ponieważ jest tak różnorodne i często niejednoznaczne, pozwala traktować się w liczbie mnogiej: jako wiele dziedzictw.

Z tej perspektywy chcemy opowiedzieć o dziedzictwach Ziem Zachodnich i Północnych – szczególnym pod względem swojej historii obszarze dzisiejszej Polski, przyłączonym do niej w wyniku II wojny światowej. Składające się na niego: Śląsk Opolski, Dolny Śląsk, Ziemia Lubuska, Pomorze Zachodnie oraz Warmia i Mazury, choć pod wieloma względami różne, mają wiele wspólnych cech, wynikających z procesów, jakim podlegały, przede wszystkim w pierwszych latach po tym, gdy – wraz z pozostawionym przez dotychczasowych mieszkańców dziedzictwem – stały się „poniemieckie”. Wymiana ludności pociągnęła bowiem za sobą konieczność oswojenia nowej przestrzeni z całą jej zawartością. Wszczepiano w nią własny bagaż materialny i niematerialny i dopiero z czasem próbowano zrozumieć i dostrzec, jakie kryje w sobie bogactwo.

|

HERITAGES OF THE WESTERN AND NORTHERN TERRITORIES OF POLAND

Heritage is a choice – made socially in the realities of cultural and political changes occurring at a given time, and also by the everyday decisions of each of us, reflecting the changes taking place. The post-war history of the Western and Northern Territories of Poland is a story of the formation of a certain reality oscillating between continuity and change.

Hence, among the multiple and often interacting processes that the heritage of the Western and Northern Territories were subject to over the decades after World War II, there has been displacement and irreversible loss or transformation and adaptation of the existing heritage, incorporation or abandonment of the imported and production, continuous transformation, and with time also the degradation of the new, often because of this completely unique historical dimension. The latter can be seen, for example, in the histories of industrial plants and state-owned farms after 1989, when their further operation in the conditions of the free market was considered unprofitable, condemning many facilities to more or less intentional devastation.

Olut fuga. Ut acea quidenisquid que quate volorpos aligent que nullaut venda comnimi, secus ilit eos vendicid et et estiam, cones pro corehendem doloribernam imuscium expero omnia iur aperspis eum, qui blabo.

Olut fuga. Ut acea quidenisquid que quate volorpos aligent que nullaut venda comnimi, secus ilit eos vendicid et et estiam, cones pro corehendem doloribernam imuscium expero omnia iur aperspis eum, qui blabo.

Vendicid et et estiam, cones pro corehendem.

Vendicid et et estiam, cones pro corehendem.

7

DZIEDZICTWO ZIEM ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH

Mamy więc na Ziemiach Zachodnich i Północnych dziedzictwa zastane, wszczepione, wytworzone i utracone, a każda z tych – umownych przecież – kategorii mieści w sobie trudną do skatalogowania i precyzyjnego rozgraniczenia liczbę warstw i wymiarów. Nie dziwi to, gdy ma się do czynienia z pamięcią, społecznością i tożsamością, których epokę wyznaczyło, według Pierre’a Nory, rozszerzenie pojęcia dziedzictwa o wszystko to, co buduje naszą codzienność. Stała zmienność otaczającego nas świata, idąca w parze ze zmieniającym się stosunkiem ludzi do tego, co materialne i duchowe, warte zachowania albo zupełnie nieistotne, sprawia przy tym, że dziedzictwo dziś czy wczoraj zastane, jutro może zostać przekształcone, na chwilę zapomniane lub nieodwracalnie utracone. Na prezentowanej wystawie, niczym na mapie myśli, próżno szukać pełnego katalogu zjawisk i wyczerpującej listy przykładów. Tym bardziej mamy nadzieję, że zachęci ona do zwrócenia uwagi na dziedzictwa, które nas otaczają.

Autorzy

8

On the other hand, the „wind of change” has also had a positive impact on the heritage of the Western and Northern Territories, as evidenced by the return to forgotten traditions, the development of regional memory centres and the activities of local history enthusiasts, including for pre-war history.

The examples of the heritage of the Western and Northern Territories of Poland presented in the exhibition form an open collection, a kind of map of thoughts, which can be constantly supplemented to become an impulse for reflection on the changing attitudes of the inhabitants of this area to their surrounding reality, to what is considered worth remembering and protecting, and as such building our identity.

The Authors

DZIEDZICTWO

ZASTANE

PRE-EXISTING HERITAGE

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

DZIEDZICTWO ZASTANE

Polscy obywatele, osiedlający się lub osiedlani po wojnie na Ziemiach Zachodnich i Północnych, musieli zmierzyć się z obcym krajobrazem politycznym i kulturowym tych terenów.

Wszechobecne materialne i niematerialne ślady niemieckiej cywilizacji – dziedzictwa porzuconego przez dotychczasowych mieszkańców – wyraźnie kontrastowały tu ze szczątkami własnego dziedzictwa, które ze sobą przywieźli.

Tworzenie nowego oblicza narodowego dziedzictwa Ziem Zachodnich i Północnych oraz polska tużpowojenna polityka historyczna spowodowały, że pojawiły się także takie pojęcia, jak „odniemczanie” oraz „repolonizacja”, podkreślające obcość trudnego i tak bardzo złożonego dziedzictwa zastanego. Jedni z pogardą patrzyli na poniemieckie domy, biorąc jedynie to, co było im niezbędne do życia. Inni próbowali wymieść, zamalować i zrównać z ziemią to, co pozostało po poprzednich mieszkańcach. Reinterpretacja lub dewastacja spotkała również miejsca pamięci, które powstały jako niemieckie miejsca dumy i chwały, a teraz były odczytywane przez Polaków jako symbole upokorzenia. Po koszmarze II wojny światowej pas Ziem Zachodnich i Północnych był, jak zauważyła Anna Wolff-Powęska, „wielkim poligonem odreagowania”. Konstruowana przez polskie władze nowa narracja, forsująca o mit „odwiecznej polskości” tych ziem oraz „dziejową sprawiedliwość”, jaką miał być powrót Polski nad Odrę, przez jednych postrzegana była jako szansa, dla innych wzmacniała poczucie obcości.

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Polish citizens settling or settled after the war in the Western and Northern Territories of Poland had to face the alien political and cultural landscape of these areas. The ubiquitous tangible and intangible traces of German civilization – the heritage abandoned by the former inhabitants – clearly contrasted here with the remnants of their own heritage, which they brought with them.

The creation of a new face for the national heritage of the Western and Northern Territories as well as Poland’s immediate post-war historical policy resulted in the emergence of terms such as “de-Germanization” and “re-Polonization”, emphasizing the strangeness of the difficult and very complex existing heritage. Some looked at the post-German houses with contempt, taking only what was necessary for them to live. Others tried to sweep, paint over and raze what was left of the previous inhabitants. Reinterpretation or devastation also befell memorial sites that had been created as German places of pride and glory, and which were now interpreted by Poles as symbols of humiliation.

After the nightmare of World War II, the strip of the Western and Northern Territories was, as Anna Wolff-Powęska noted, “a great training ground for cleansing”. The new narrative constructed by the Polish authorities, pushing the myth of the “eternal Polishness” of these lands and the “historical justice” that was supposed to be Poland’s return to the river Odra, was perceived by some as an opportunity, for others it strengthened the sense of strangeness.

11

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Zmiana stosunku do zastanego dziedzictwa przychodziła wraz z nowymi pokoleniami mieszkańców tych ziem. Krajobraz, w którym dorastali, stawał się wszak nieodłączną częścią ich kultury.

Małe i duże narracje towarzyszące życiu codziennemu ułatwiały odkrywanie świata, który był obcy dla ich rodziców i dziadków.

Obecnie dziedzictwo zastane Ziem Zachodnich i Północnych jest uznawane za istotne i na nowo odczytywane, choć nadal bywa niekiedy kwestionowane lub zdominowane przez pamięć potoczną, która utrudnia budowę z nim więzi.

A change in the attitude to the existing heritage arrived with the new generations of inhabitants of these lands. After all, the landscape in which they grew up became an inseparable part of their culture. Small and large narratives accompanying everyday life made it easier to discover a world that was foreign to their parents and grandparents. Currently, the existing heritage of the Western and Northern Territories is considered important and is being read anew, although it is still sometimes questioned or dominated by common memory, which makes it difficult to build bonds with it.

Joanna Hytrek-Hryciuk

Olut fuga. Ut acea quidenisquid que quate volorpos aligent que nullaut venda comnimi, secus ilit eos vendicid et et estiam, cones pro corehendem doloribernam imuscium expero omnia iur aperspis eum, qui blabo.

Olut fuga. Ut acea quidenisquid que quate volorpos aligent que nullaut venda comnimi, secus ilit eos vendicid et et estiam, cones pro corehendem doloribernam imuscium expero omnia iur aperspis eum, qui blabo.

Vendicid et et estiam, cones pro corehendem.

Vendicid et et estiam, cones pro corehendem.

12

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

13

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Zastani ludzie | Pre-existing people Andrzej Sakson

W 1945 roku na Ziemiach Zachodnich i Północnych dokonały się niespotykane w dziejach nowożytnej Europy zmiany ludnościowe. W miejsce dawnych mieszkańców zaczęli napływać nowi z różnych stron Polski i Europy. Istotnie zmieniły się dotychczasowe stosunki społeczno-polityczne, gospodarcze, wyznaniowe i narodowe. Dochodziło do zderzeń ideologii „zdobywców” i „przegranych”, „starych” i „nowych”, „szabrowników” i „pionierów”. Na niektórych obszarach lawinowo narastały krzywdy – jednostek, całych społeczności i grup narodowych. Znikały kultury, wyjeżdżali dawni mieszkańcy i przybywali nowi ludzie, którzy przez długi czas byli sobie obcy.

Tuż po zakończeniu II wojny światowej obszar Ziem Zachodnich i Północnych zamieszkiwali nadal obywatele państwa niemieckiego: Niemcy, Polacy (Polonia), Żydzi oraz ludność autochtoniczna (rodzima), czyli polskiego, słowiańskiego pochodzenia, o różnym poczuciu tożsamości narodowej – Ślązacy, Kaszubi, Słowińcy, Warmiacy i Mazurzy. W tej grupie występowały małżeństwa mieszane (autochtoniczno-polskie). Liczebność ludności rodzimej na tych terenach szacowano w 1948 roku na 935 tysięcy osób. Przez nowe polskie władze zostali oni poddani procedurze weryfikacji narodowej. W jej wyniku zdecydowana większość Ślązaków, Kaszubów i Warmiaków zadeklarowała swoją polskość, w przeciwieństwie do wielu ewangelickich Mazurów i Słowińców, którzy uważali się za Niemców. Autochtoni stali się pomostem łączącym dwa światy: zanikającą niemieckość oraz rodzącą się polskość. Po deklaracji na rzecz państwa i narodu polskiego część z nich włączyła się w procesy stabilizacji i odbudowy Ziem Zachodnich i Północnych, pełniąc (zwłaszcza w pierwszych latach) liczne funkcje w administracji lokalnej (jako 14

In 1945, population changes unprecedented in the history of modern Europe took place in the Western and Northern Territories of Poland. In place of the former inhabitants, new ones began to flow in from various parts of Poland and Europe. The existing socio-political, economic, religious and national relations changed significantly. There were clashes between the ideologies of “winners” and “losers”, “old” and “new”, “looters” and “pioneers”.

In some areas, the injustices of individuals, entire communities and national groups grew exponentially. Cultures disappeared, old inhabitants left, and new people arrived who had been strangers to each other for a long time.

Immediately after the end of World War II, the area of the Western and Northern Territories was still inhabited by citizens of the German state: Germans, Poles (Polonia), Jews and autochthonous (native) populations, i.e. Polish, Slavic, with a different sense of national identity – Silesians, Kashubians, Slovincians, Warmians and Masurians. This group included mixed marriages (indigenous–Polish). The native population in these areas was estimated in 1948 at 935,000 people. They were subjected to a national verification procedure by the new Polish authorities.

As a result, the vast majority of Silesians, Kashubians and Warmians declared their Polishness, in contrast to many evangelical Masurians and Slovincians who considered themselves Germans. The native inhabitants became a bridge connecting two worlds: the vanishing Germanness and the nascent Polishness.

After their declaration in favour of the Polish state and nation, some of them joined the processes of stabilization and reconstruction of the Western and Northern Territories, performing (especially in the first years) numerous functions in local admi-

DZIEDZICTWO ZASTANE

sołtysi, wójtowie, burmistrzowie czy radni). W okresie stalinowskim (1950–1956) zostali jednak zmarginalizowani, a wielu z nich szykanowano. Błędna i dyskryminacyjna polityka władz polskich wobec tej ludności oraz mocno zaawansowany proces germanizacji spowodowały stopniową dezintegrację tych społeczności.

Szczególnie wyraziście uzewnętrzniło się to wśród Słowińców, Kaszubów bytowskich, Mazurów, a później także wśród Warmiaków oraz dużych grup Ślązaków. W 1945 roku na tych ziemiach przebywali także robotnicy przymusowi, więźniowie różnego typu obozów, jeńcy wojenni wywodzący się z Polski i z innych krajów. Stacjonowały tam również duże oddziały wojsk Armii Czerwonej/Radzieckiej, później także z rodzinami.

Napływający na te tereny osadnicy i przesiedleńcy mogli zastać przez jakiś czas na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej blisko 7 milionów Niemców. Ich liczba zmniejszała się wraz z kolejnymi falami przymusowych wysiedleń, a w latach 50. i 60. XX wieku – także w wyniku tzw. akcji łączenia rodzin, umożliwiającej wyjazd do rodzin w Niemczech. W 1969 roku władze szacowały, że w Polsce mieszka około 4 tysięcy tzw. Niemców etnicznych. Z reguły byli to wyreklamowani od wysiedleń przez władze lokalne fachowcy oraz niezbędna siła robocza. Obecnie liczbę „etnicznych” Niemców szacuje się na poziomie około 150 tysięcy osób, które zamieszkują głównie na Śląsku.

|

PRE-EXISTING HERITAGE

nistration (as village heads, commune heads, mayors or councillors). However, during the Stalinist period (1950–1956), they were marginalized and many of them were harassed. The erroneous and discriminatory policy of the Polish authorities towards this population and the highly advanced process of Germanization resulted in the gradual disintegration of these communities.

This was particularly clearly manifested among the Slovincians, Kashubians of Bytów, Masurians, and later also among the Warmians and large groups of Silesians.

In 1945, forced laborers, prisoners from various types of camps, and also prisoners of war from Poland and other countries were to be found in this territory. Large units of the Red/Soviet Army were also stationed there, later also with their families. The settlers and displaced people arriving in these areas could find nearly seven million Germans east of the Oder and Nysa Łużycka for some time. Their number decreased along with successive waves of forced displacements and, in the 1950s and 1960s, also as a result of the so-called family reunification campaign, enabling trips to families in Germany. In 1969, the authorities estimated that there were about 4,000 so-called ethnic Germans. As a rule, they were professionals given exemptions by the local authorities or members of the necessary workforce. Currently, the number of “ethnic” Germans is estimated at about 150,000 people who live mainly in Silesia.

15

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Jan Cichy (1878–1957) – autochton działający na Babimojszczyźnie w Związku Polaków w Niemczech, przez tamtejszą społeczność i działaczy ruchu polskiego uważany za „króla Polaków”. Był współzałożycielem Towarzystwa Robotników Polskich. Podczas wojny więziony w Sachsenhausen, po 1945 roku był jednym z organizatorów polskiej administracji na Ziemi Lubuskiej. Pełnił wiele funkcji w życiu społecznym i politycznym, był m.in. honorowym członkiem Lubuskiego Towarzystwa Kultury.

Jan Cichy (1878–1957) – an autochthon (native) active in the Babimost region in the Union of Poles in Germany, considered by the local community and activists of the Polish movement to be the “king of Poles”. He was a co-founder of the Society of Polish Workers. During the war, he was imprisoned in Sachsenhausen; after 1945, he was one of the organizers of the Polish administration in Lubusz Land. He held many positions in social and political life, for example an honorary member of the Lubuski Cultural Society.

Andrzej Sakson Zbiory Instytutu Zachodniego Collection of the Institute for Western Affairs

16

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Jan Baczewski (1890–1958) – Warmiak, działacz ruchu polskiego na Warmii oraz w Niemczech, w okresie międzywojennym poseł do sejmu pruskiego.

W 1920 roku kierował na Warmii akcją plebiscytową. Był współorganizatorem polskiego szkolnictwa mniejszościowego, a podczas wojny więźniem obozu w Sachsenhausen. W latach 1945–1947 był burmistrzem Dębna Lubuskiego.

Szykanowany przez władze komunistyczne, które uniemożliwiły mu powrót na Warmię.

Jan Baczewski (1890–1958) – Warmian, activist of the Polish movement in Warmia and Germany, member of the Prussian parliament in the interwar period.

In 1920, he led the plebiscite campaign in Warmia. He was a co-organizer for Polish minority education, and during the war a prisoner in Sachsenhausen camp. In the years 1945–1947, he was the mayor of Dębno Lubuskie. He was harassed by the communist authorities, which prevented him from returning to Warmia.

Andrzej Sakson Zbiory Instytutu Północnego Collection of the Northern Institute.

17

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

dr Władysław Gębik (1900–1986) – działacz polonijny, przed wojną dyrektor Gimnazjum Polskiego w Kwidzynie, jedynej na terenie Prus Wschodnich polskiej szkoły średniej. Aresztowany przez gestapo 25 sierpnia 1939 roku, całą wojnę spędził w obozach koncentracyjnych. W 1945 roku zamieszkał w Olsztynie, gdzie prowadził ożywioną działalność kulturalno-oświatową.

Dr Władysław Gębik (1900–1986) – Polish community activist; before the war, headmaster of the Polish Gymnasium in Kwidzyn, the only Polish high school in East Prussia. Arrested by the Gestapo on 25 August 1939, he spent the entire war in concentration camps. In 1945, he settled in Olsztyn, where he conducted lively cultural and educational activities.

Andrzej Sakson Zbiory Instytutu Północnego Collection of the Northern Institute

18

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

dr Edmund Jan Osmańczyk (1913–1989) – działacz mniejszości polskiej na Opolszczyźnie i w Niemczech. Redaktor „Polaka w Niemczech” oraz „Nowin Codziennych” w Opolu. W czasie wojny przebywał w Warszawie, a podczas powstania w 1944 roku był m.in. spikerem podziemnego radia. Po wojnie dołączył do Komitetu Obywatelskiego Polaków Śląska Opolskiego. Był wybitnym publicystą, autorem głośnych Spraw Polaków (1947) oraz Encyklopedii ONZ i stosunków międzynarodowych (1982). W 1989 roku został wybrany do senatu z ramienia opolskiego Komitetu Obywatelskiego.

Dr Edmund Jan Osmańczyk (1913–1989) – activist for the Polish minority in the Opole region and Germany. Editor of “A Pole in Germany” and “Nowiny Codzienne” in Opole. During the war he lived in Warsaw, and during the uprising in 1944 he was, among other things, an underground radio announcer. After the war, he joined the Civic Committee of Poles in Silesian Opole. He was an outstanding publicist, the author of the well-known Cases of Poles (1947) and the Encyclopedia of the United Nations and International Relations (1982). In 1989, he was elected to the Senate on behalf of the Opole Civic Committee.

Andrzej Sakson Zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego Collection of the National Digital Archives.

19

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

dr Ernest Strauss (1882–1960) – niemiecki adwokat z Breslau, przed wojną ożeniony z Polką, Elżbietą z Koszutskich. Zaangażował się w działalność Polonii w Breslau, a za obronę Polaków przed niemieckimi sądami był prześladowany przez gestapo. W 1946 roku wojewoda wrocławski nadał mu – aktem nr 1 – polskie obywatelstwo za zasługi dla Polonii. Od 1954 roku praktykował w jednym z wrocławskich zespołów adwokackich.

Dr Ernest Strauss (1882–1960) – German lawyer from Breslau (Wrocław), married to a Polish woman, Elżbieta née Koszutska, before the war. He became involved in the activities of the Polish community in Breslau and was persecuted by the Gestapo for defending Poles before German courts. In 1946, the voivode of Wrocław granted him Polish citizenship according to Act No. 1 for his services to the Polish community abroad. From 1954, he practised in one of Wrocław’s law firms.

Katarzyna Bock-Matuszyk Zbiory Ośrodka „Pamięć i Przyszłość” Collection of the “Remembrance and Future” Centre

20

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Skarby i ruiny | Treasures and ruins Kazimierz Ożóg

Bezkresne lasy, mozaiki jezior, morze i góry tworzyły zastany pejzaż naturalny, powoli odkrywany i doceniany. Rozlokowana tu infrastruktura turystyczna w wielu miejscach działa z powodzeniem do dzisiaj. Przetrwał również ogromny zasób bogactw naturalnych, skrytych w kamieniołomach, kopalniach, kompleksach leśnych, stawach rybnych czy na torfowiskach. Przejętym dziedzictwem były wszystkie ślady dawnej zasobności tych terenów, ocalałe z wyniszczających walk, jakie tu toczono, oraz szabru i wywózek. Wiele zakładów kontynuowało swoją pracę pod nowymi nazwami i dla nowych rynków. Świadectwem odmienności tych ziem i jakości zastanej infrastruktury były na przykład jedyne w nowych granicach Polski odcinki autostrad.

Dziedzictwem ogromnie ważnym, uzasadniającym bowiem zmianę wspomnianych granic, były wszelkie ślady polskości, również te we wskrzeszanych przez nową władzę mitach i legendach.

Hołubiono wykopaliska, grodziska, zamki, klasztory i miasta, widząc w nich dowody polskości. Pielęgnowano symbole: Niemczę, Głogów, Grunwald i Henryków ze swoją Księgą, a w nowych nazwach „odzyskanych” miast honorowano postaci Korfantego, Dzierżonia czy Mrongowiusza.

Endless forests, mosaics of lakes, sea and mountains created the existing natural landscape, slowly discovered and appreciated.

The tourist infrastructure here is successfully operating in many places to this day. A huge store of natural resources, hidden in quarries, mines, forest complexes, fishponds and peat bogs, has also survived. This acquired heritage consisted of all traces of the former wealth of these areas, saved from the devastating battles that took place here, as well as looting and deportations.

Many industrial plants continued their work under new names and for new markets. Evidence of the dissimilarity of these lands and the quality of the existing infrastructure was, for example, the fact that it was here that the only sections of motorways within the new borders of Poland were to be found.

An extremely important heritage, justifying the change of the aforementioned borders, were all traces of Polishness, including those in the myths and legends resurrected by the new authorities. Excavations, settlements, castles, monasteries and towns were cherished, seeing in them evidence of Polishness. The symbols of Niemcza, Głogów, Grunwald and Henryków with its Book were cherished, and the names of Korfanty, Dzierżoń and Mrongowiusz were honoured in the new names of the “recovered” cities.

21

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Dolnośląska autostrada A4 była w warunkach powojennej Polski czymś z innego świata, wzorem do naśladowania i inspiracją. Całe dekady zajęło zapełnienie jej samochodami i zmodernizowanie, włączające ją w powstającą ogólnopolską sieć dróg szybkiego ruchu i autostrad. Jej odcinek między Wrocławiem a Legnicą jeszcze do niedawna składał się z ułożonych przed wojną betonowych płyt, tutaj widok z 1969 roku.

In the reality of post-war Poland, the Lower Silesian A4 motorway was something from another world, an example to follow and an inspiration. It took decades to fill it with cars and modernize it, including it in the emerging nationwide network of expressways and highways. Its section between Wrocław and Legnica until recently consisted of concrete slabs laid before the war, here is the view from 1969.

Kazimierz Ożóg Zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego Collection of the National Digital Archives

Cegiełka na budowę polskiego Pomnika Powstańców Śląskich na Górze św.

Anny, z fotografią wysadzonego w powietrze w 1945 roku mauzoleum niemieckich żołnierzy. Częścią zniszczonego obiektu był ocalały amfiteatr, nad którym wznosi się dziś pomnik autorstwa Xawerego Dunikowskiego, poświęcony polskim powstańcom oraz „odwiecznej walce o polskość Ziem Odzyskanych”.

Donation certificate for the construction of the Polish Monument to the Silesian Insurgents on Mount St Anna, with a photograph of the mausoleum to German soldiers blown up in 1945. A part of the destroyed building was the surviving amphitheatre, over which today stands a monument by Xawery Dunikowski, dedicated to the Polish insurgents and the “eternal struggle for the Polishness of the Recovered Territories”.

Kazimierz Ożóg Zbiory Biblioteki Śląskiej w Katowicach Collection of the Silesian Library in Katowice 22

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

23

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Przykładem dziedzictwa przejętego, zagospodarowanego i używanego w okresie powojennym są zakłady ceramiczne w Tułowicach. Po 1945 roku kontynuowały tradycje produkcji z czasów niemieckich, próbując dorównać dawnemu zasięgowi i ówczesnej jakości. Część zakładów nie przetrwała okresu transformacji po 1989 roku, jednak Tułowice wciąż znane są ze swoich wyrobów i pracowni.

An example of heritage taken over, developed and used in the post-war period is the ceramic factory in Tułowice. After 1945, they continued the production traditions of the German times, trying to match the former range and quality of the period. Some factories did not survive the transformation period after 1989, but Tułowice is still known for its products and workshops. 1970s, collection of the Silesian Institute.

Kazimierz Ożóg Lata 70. XX w., zbiory Instytutu Śląskiego 1970s, collection of the Silesian Institute.

BRAK ZDJĘCIA

Przedwojenna historia dzisiejszych Ziem Zachodnich i Północnych coraz częściej staje się literacką inspiracją. Na przykład miejscem akcji części książek Olgi Tokarczuk, polskiej noblistki mieszkającej pod Wałbrzychem, są Dolny Śląsk i Kotlina Kłodzka.

The pre-war history of today’s Western and Northern Territories of Poland is increasingly becoming a literary inspiration. For example, some of the books

by Olga Tokarczuk, a Polish Nobel Prize winner living near Wałbrzych, are set in Lower Silesia and the Kłodzko Valley.

Kazimierz Ożóg Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI 25

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

To, co pozostało | What was left Małgorzata Bukiel

Tereny przyłączone do Polski po II wojnie światowej nie były kulturową pustynią. Wysiedlenie z nich ludności niemieckiej spowodowało oddzielenie pozostawionej przez nich tu kultury materialnej od duchowej, która odeszła razem z dotychczasowymi mieszkańcami. To, co pozostało, zaczęto często określać mianem „poniemieckiego”. Do tej kategorii zaliczano zarówno dziedzictwo niemieckie, jak i żydowskie, a to ze względu na niemal całkowity zanik ludności wyznania mojżeszowego na tych terenach.

To, co zastane, poddano w pierwszej kolejności dwóm procesom – odniemczania i repolonizacji. Odniemczanie polegało na celowym usuwaniu wszelkiego rodzaju elementów niemieckich z przestrzeni publicznej, repolonizacja – na nadawaniu zastanemu dziedzictwu nowych znaczeń, które miały pozytywnie wpływać na budowanie tożsamości nowych mieszkańców. Wyrugowanie niemieckich nazw i usunięcie pomników niemieckich bohaterów było możliwe, ale zniszczenie wszystkiego, co niemieckie, w obliczu powojennych deficytów było znacznie trudniejsze. Wiele elementów tego dziedzictwa zaadaptowano więc na potrzeby nowej na tych ziemiach społeczności. Istotna zmiana w podejściu do niemieckiego dziedzictwa nastąpiła po przełomie 1989 roku. Wraz z wybuchem nowego regionalizmu społeczności lokalne chętnie sięgały do dotychczas pomijanego tematu niemieckiego dziedzictwa i włączały je do budowanych w nowych warunkach lokalnych tożsamości.

26

The areas annexed to Poland after World War II were not a cultural desert. The displacement of the German population from them resulted in the separation of the material culture left by them from the spiritual culture, which left together with the previous inhabitants. What remained was often referred to as “post-German”. This category included both German and Jewish heritage, due to the almost complete disappearance of the Jewish population in these areas. What was found was first subjected to two processes – de-Germanization and re-Polonization. De-Germanization consisted in the deliberate removal of all kinds of German elements from the public space; re-Polonization, in giving the existing heritage new meanings that were supposed to have a positive impact on building the identity of the new residents. Eliminating German names and removing monuments to German heroes was possible, but destroying everything German in the face of post-war shortages was much more difficult. Many elements of this heritage were adapted to the needs of the new community in these lands. A significant change in the approach to German heritage took place after the turn of 1989. With the outbreak of the new regionalism, local communities eagerly reached for the hitherto neglected topic of German heritage and included it in the local identities built in the new conditions.

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Pierwsza polska szkoła wyższa na Ziemiach Zachodnich i Północnych powstała we Wrocławiu na bazie funkcjonującego przed wojną Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität. W 1952 roku uczelnia nosiła imię Bolesława Bieruta, które zlikwidowano w 1989 roku. Od tego czasu święto wrocławskiej nauki, przypadające 15 listopada, łączy w sobie tradycje niemieckiego Uniwersytetu Leopoldyńskiego, założonego w 1702 roku, oraz polskiego środowiska akademickiego funkcjonującego w mieście od 1945 roku. Na zdjęciu: inauguracja roku akademickiego, Wrocław, 1945.

The first Polish higher education institution in the Western and Northern Territories was established in Wrocław on the basis of the Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität, which operated before the war.

In 1952, the university was named after Bolesław Bierut; this was changed in 1989. Since then, the celebration of science in Wrocław, which falls on 15 November, combines the traditions of the German Leopoldina University, founded in 1702, and the Polish academic community operating in the city since 1945. In the photo: inauguration of the academic year, Wrocław, 1945.

Małgorzata Bukiel Fot. Krystyna Gorazdowska, zbiory Muzeum Miejskiego Wrocławia Photo by Krystyna Gorazdowska, collection of the Wrocław City Museum

27

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

BRAK ZDJĘCIA

Choć Zielona Góra znajduje się w granicach Polski dopiero od 1945 roku, to w 2022 roku tamtejsze Muzeum Ziemi Lubuskiej świętowało już stulecie swojego istnienia. Instytucja nawiązuje w ten sposób do tradycji niemieckiego Heimatmuseum, które otwarto 4 czerwca 1922 roku. Po II wojnie światowej polska administracja przejęła niemal nienaruszone zbiory, a opiekę nad nimi powierzono, co ciekawe, przedwojennemu kierownikowi muzeum, dr. Martinowi Klosemu, który kustoszem był aż do 1947 roku, i to za jego kadencji 1 czerwca 1946 roku muzeum otwarto ponownie dla zwiedzających, z wystawą niewiele różniącą się od przedwojennej.

Although Zielona Góra has been within the borders of Poland only since 1945, in 2022 the local Museum of the Lubusz Land celebrated the centenary of its existence. In this way, the institution refers to the tradition of the German Heimatmuseum, which was opened on 4 June 1922. After World War II, the Polish administration took over the almost intact collections, and their care was entrusted, interestingly, to the pre-war manager of the museum, Dr Martin Klose, who was the curator until 1947, and it was during his tenure that on 1 June 1946, the museum was reopened to visitors, with an exhibition not much different from the pre-war one.

Małgorzata Bukiel Lorem ipsum Lorem ipsum

28

BRAK OPISU LICENCJI

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

BRAK ZDJĘCIA Zarządzona odgórnie zmiana nazw ulic i akcja niszczenia niemieckich napisów spotkała się z entuzjazmem nowych mieszkańców, gdyż odpowiadała na potrzebę oswojenia przestrzeni i odreagowania wojennych doświadczeń. Dopiero po upływie całych dekad niemiecka przeszłość zaczęła być uznawana za nieodłączny element dziedzictwa Ziem Zachodnich i Północnych i włączana do współczesnej narracji o tych miejscach.

The top-down change of street names and the policy of destroying German inscriptions met with enthusiasm from the new residents, as it responded to the need to tame the space and relieve the war experiences. It was only after the passage of decades that the German past began to be recognized as an inseparable element of the heritage of the Western and Northern Territories and included in the contemporary narrative about these places.

Małgorzata Bukiel Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI

29

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

BRAK ZDJĘCIA

Początkowo niemieckie cmentarze stały się miejscem pozyskiwania materiału budowlanego lub uległy zapomnieniu. Materiał z dawnych nagrobków wykorzystywano do budowy ogrodzeń czy chodników, czasem kamienie były przekuwane na polskie nagrobki. Cmentarze zapomniane ulegały naturalnej degradacji. Dopiero po 1989 roku nowi mieszkańcy, często we współpracy z niemieckimi mieszkańcami, porządkowali tereny dawnych cmentarzy, zabezpieczali nagrobki i upamiętniali przedwojennych mieszkańców.

Initially, German cemeteries became places where building material was obtained, or they were simply forgotten. Material from old tombstones was used to build fences or pavements; sometimes stones were reforged into Polish tombstones. Forgotten cemeteries were subject to natural degradation. It was only after 1989 that new residents, often in cooperation with German residents, tidied up the areas of former cemeteries, secured tombstones and commemorated pre-war residents..

Małgorzata Bukiel Lorem ipsum Lorem ipsum

30

BRAK OPISU LICENCJI

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

„Odwiecznie polskie” | “Eternal Polish” Małgorzata Bukiel

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku i wytyczeniu jej granic na terenie Niemiec pozostało około półtora miliona obywateli niemieckich narodowości polskiej. Większość z nich (około miliona) zamieszkiwała tereny Warmii i Mazur, Śląska oraz Pogranicza, czyli zachodniej Wielkopolski i Krajny, których nie włączono do państwa polskiego. Na tych terenach prężnie działał Związek Polaków w Niemczech.

Po przejściu tych ziem pod polską administrację w wyniku II wojny światowej obecność tam polskiego dziedzictwa stała się jednym z kluczowych argumentów narracji o ich „odwiecznej polskości”. W tym duchu obywatele niemieccy narodowości polskiej zostali uznani za autochtonów i zmuszeni do przejścia procedury weryfikacji narodowościowej, a następnie kierowani na kursy repolonizacyjne. Szczególnie cenni wydawali się tutaj przedwojenni działacze polonijni, którzy aktywnie zaangażowali się w budowanie nowych struktur państwa, organizując pierwsze ośrodki polskiej władzy (np. w Wielkiej Dąbrówce – obecnie Dąbrówka Wielkopolska, gdzie powstała pierwsza polska administracja: Starostwo Pogranicza), jednak i wobec nich, często łączących kulturę polską i niemiecką, podejrzliwość żywili zarówno reprezentanci nowej władzy, jak i napływający mieszkańcy.

W konsekwencji Polskę opuściła większość Mazurów, a Słowińcy niemal całkowicie zaniknęli. Niezależnie od tego kultura polska tych terenów była włączana do narracji o Ziemiach Zachodnich i Północnych. Wskazywano przy tym na miejsca, obrzędy, stroje ludowe oraz polskojęzyczne dokumenty, które przetrwały na tych terenach przez wieki.

After Poland regained its independence in 1918 and its borders were marked out, about one and a half million German citizens of Polish nationality remained in Germany. Most of them (about a million) lived in the areas of Warmia and Masuria, Silesia and the Borderlands, i.e. western Greater Poland and Krajna, which were not incorporated into the Polish state. The Union of Poles in Germany was very active in these areas.

After these lands came under Polish administration following World War II, the presence of Polish heritage there became one of the key arguments in the narrative about their “eternal Polishness”. In this spirit, German citizens of Polish nationality were recognized as autochthons and forced to undergo a nationality verification procedure, and then sent on re-Polonization courses.

Particularly valuable here seemed to be the pre-war Polish activists who were actively involved in building new structures of the state, organizing the first centres of Polish power (e.g. in Wielka Dąbrówka – now Dąbrówka Wielkopolska, where the first Polish administration was established: Starostwo Pogranicza), but even these people, often combining Polish and German cultures, were held in suspicion both the representatives of the new authorities and the incoming residents. As a consequence, most of the Masurians left Poland, and the Slovincians almost completely disappeared. Regardless of this, the Polish culture of these areas was included in the narrative about the Western and Northern Territories. At the same time, places, rituals, folk costumes and Polish-language documents that have survived in these areas for centuries were identified.

31

BRAK ZDJĘCIA

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Krajna, historyczna kraina położona między Pomorzem a Wielkopolską, w dwudziestoleciu międzywojennym znajdująca się poza polskimi granicami, stała się prężnym ośrodkiem działalności Związku Polaków w Niemczech – w Złotowie mieściła się siedziba władz piątej dzielnicy Związku. W 1932 roku działacz polonijny z Zakrzewa, Paweł Jasiek, napisał utwór znany jako Hymn Krajny, który do dziś jest hymnem np. Szkoły Podstawowej im. Ziemi Krajeńskiej w Samsiecznie.

Krajna, a historical land located between Pomerania and Greater Poland, in the interwar period outside Polish borders, became a thriving centre of activity of the Union of Poles in Germany – Złotów was the seat of the leadership of the fifth district of the Union. In 1932, a Polish community activist from Zakrzew, Paweł Jasiek, wrote a piece known as Hymn Krajny.

Małgorzata Bukiel Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI

Książeczka do nabożeństwa Droga do Nieba ks. Skowronka, wydana w Raciborzu w 1910 roku.

Prayer book Droga do Nieba (Road to Heaven) by Fr Skowronek, published in Racibórz in 1910.

Katarzyna Bock-Matuszyk Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI 33

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

W 1877 roku w zamieszkałej w większości przez ludność pochodzenia polskiego wsi Gietrzwałd na Warmii dwie dziewczynki opowiedziały o wizjach Maryi, która miała do nich mówić po polsku w gwarze warmińskiej. Wydarzenie to zintensyfikowało ruch polski w tym regionie, a Gietrzwałd stał się miejscem kultu maryjnego i celem pielgrzymek. Po włączeniu tych terenów do Polski w 1945 roku kult ten podtrzymywano, a w stulecie objawień, w 1977 roku, zatwierdzono kult objawień Matki Bożej w Gietrzwałdzie – są one jedynymi w Polsce uznanymi przez Kościół katolicki.

In 1877, in the village of Gietrzwałd in Warmia, inhabited mostly by people of Polish descent, two girls spoke about visions of Mary, who was said to speak to them in Polish in the Warmian dialect. This event intensified the Polish movement in the region, and Gietrzwałd became a place of Marian worship and a destination of pilgrimages. After the incorporation of these areas into Poland in 1945, this cult was maintained, and on the centenary of the apparitions, in 1977, the cult of the apparitions of Our Lady in Gietrzwałd was approved – these are the only ones in Poland recognized by the Catholic Church.

Małgorzata Bukiel Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI

DZIEDZICTWO ZASTANE

Mieszkańcy wschodnich powiatów powojennej Ziemi Lubuskiej, m.in. z Nowego Kramska, Dąbrówki Wielkopolskiej, Kargowej, Babimostu, Wschowy, Międzyrzecza i Skwierzyny, brali aktywny udział w walkach powstania wielkopolskiego. Także nowi mieszkańcy przywieźli ze sobą tradycje powstańcze, w związku z czym na wielu nekropoliach Ziem Zachodnich i Północnych znaleźć można kwatery powstańcze. Upamiętnienia tej grupy znajdują się np. na całej Ziemi Lubuskiej, m.in. w Zielonej Górze i Gorzowie Wielkopolskim, ale także w Skwierzynie, we Wschowie i w Nowej Soli.

Inhabitants of the eastern districts of the post-war Lubusz Land, including Nowe Kramsko, Dąbrówka Wielkopolska, Kargowa, Babimost, Wschowa, Międzyrzecz and Skwierzyna, took an active part in the battles of the Greater Poland Uprising. The new inhabitants also brought with them insurgent traditions, and therefore in many necropolises of the Western and Northern Territories of Poland you can find insurgent quarters. Memorials to this group can be found, for example, throughout the Lubusz Land, e.g. in Zielona Góra and Gorzów Wielkopolski, and also in Skwierzyna, Wschowa and Nowa Sól.

Małgorzata Bukiel Lorem ipsum Lorem ipsum

|

PRE-EXISTING HERITAGE

BRAK ZDJĘCIA

BRAK OPISU LICENCJI 35

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Dziedzictwo przyrodnicze | Natural heritage Tomasz Przerwa

Polaków napływających na Ziemie Zachodnie i Północne witał obcy im krajobraz ukształtowany w toku wielowiekowego oddziaływania natury i kultury. Otaczająca przyroda nie była składnikiem ich pamięci środowiskowej, dlatego tęsknili za rodzinnymi stronami, choć sąsiedztwo czy podobieństwo regionów „kolonizujących” i „kolonizowanych”, jak je nazywała w 1945 roku Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, przynajmniej w części ułatwiało polskim osadnikom odnalezienie się w nowej przestrzeni. Z czasem otwierali się na bogactwo zastanego środowiska. Nie było ono nacechowane treściami jednoznacznie politycznymi, dlatego jego polonizacja postępowała poniekąd samoczynnie. Przy wsparciu władz rugowano jednak niemieckie nazwy geograficzne i zastępowano je polskimi odpowiednikami. „Pradawne” lasy, wody czy góry oblekano w historyczne i literackie konteksty, czyniono świadkami „odwiecznej” przynależności tych ziem do Polski. Eksponowano hasła o powrocie do piastowskich jakoby granic na Nysie, Odrze i Bałtyku, wzmacniając je narracją o słupach granicznych wbijanych przez Bolesława Chrobrego na Odrze i wyprawach Bolesława Krzywoustego na Pomorze, podczas których ułożono słowa piosenki: „Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące, / My po świeże przychodzimy, w oceanie pluskające!”.

36

Poles arriving in the Western and Northern Territories were greeted by an alien landscape shaped over the course of the centuries-old influence of nature and culture. The surrounding nature was not a component of their environmental memory, which is why they missed their homeland, although the proximity or similarity of the “colonizing” and “colonized” regions, as they were called in 1945 by the Academic Council for the Recovered Territories, at least partly made it easier for Polish settlers to find their way around the new space. Over time, they opened up to the richness of the existing environment. It was not characterized by an unequivocally political content, which is why its Polonization proceeded somewhat spontaneously. However, with the support of the authorities, German geographical names were eliminated and replaced with Polish equivalents. “Ancient” forests, waters or mountains were clothed in historical and literary contexts, they were made witnesses of the “eternal” belonging of these lands to Poland. Slogans about the return to the supposedly Piast borders on the Nysa, Odra and the Baltic Sea were displayed, strengthening them with a narrative about border posts driven by Bolesław the Brave on the Odra and Bolesław Krzywousty’s expeditions to Pomerania, during which the words of the song were composed: “Our ancestors were satisfied with salty and foul-smelling fish, / We come for fresh ones, splashing in the ocean!”.

DZIEDZICTWO ZASTANE

Najważniejsza jednak była teraźniejszość. Szybko odradzające się zainteresowanie wypoczynkiem nad Morzem Bałtyckim, jeziorami mazurskimi czy w Sudetach pomagało rozpropagować piękno oswajanych terenów. Wielkie inwestycje i katastrofy ekologiczne, w tym głośne w latach 80. XX wieku obumieranie lasów w Górach Izerskich, kształtowały zarazem świadomość ekologiczną. Z troską spoglądano w przyszłość, a na dziedzictwo przyrodnicze – z niejaką ciekawością. Stawało się ono składnikiem tożsamości mieszkańców, zarazem cząstką globalnego ekosystemu.

|

PRE-EXISTING HERITAGE

But the most important thing was the present. The rapidly revived interest in holidaying on the Baltic Sea, at the Masurian lakes or in the Sudety Mountains helped to promote the beauty of the tamed areas. Large investments and ecological catastrophes, including the dying of forests in the Jizera Mountains famous in the 1980s, also shaped ecological awareness. The future was looked on with care, and the natural heritage with some curiosity.

It became a component of the identity of the inhabitants, and at the same time a part of the global ecosystem.

„Piastowskie ziemie odzyskane na zachodzie i północy, a opierające się na Odrze, Nissie [Nysie Łużyckiej] i Bałtyku, wzbogaciły Państwo Polskie nowymi krajobrazami, szerokim dostępem do morza, bogatym dorobkiem gospodarczym i przemysłowym, zasiliły Naród nowymi żywiołami”.

“The Piast lands regained in the west and north, and resting on the Odra, Nissa [Nysa Łużycka] and the Baltic Sea, enriched the Polish State with new landscapes, wide access to the sea, rich economic and industrial achievements, and supplied the Nation with new elements.”

Tomasz Przerwa „Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy” 1946, nr 1/2 (kwiecień/maj), s. 2; zbiory Małopolskiej Biblioteki Cyfrowej.

“Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy”, 1946, No. 1/2 (April/May), p. 2; collection of the Lesser Poland Digital Library.

37

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Szczególną rolę w oswajaniu krajobrazu przypisano wiekowym drzewom i ich skupiskom, które „opowiadały słowiańskie dzieje” tzw. Ziem Odzyskanych. Stawały się one elementem konstytutywnym pejzażu, „niewzruszonym” depozytariuszem lokalnej tradycji. Na zdjęciach pomnik przyrody dąb „Chrobry” w 1925 roku i w ……….., obecnie uznany za obumarły, Piotrowice, Ziemia Lubuska.

A special role in taming the landscape was attributed to individual ancient trees and clusters of them, which “told the Slavic history” of the so-called Recovered Territories. They became a constitutive element of the landscape, an “immovable” depository of local tradition.In the photos, the natural monument of the “Chrobry” oak in 1925 and in ............, now considered dead, Piotrowice, Lubusz Land.

Tomasz Przerwa Zbiory Żarowskiej Izby Historycznej Collection of the Żarów Historical Society

38

OPIS DO UZUPEŁNIENIA

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Nowi mieszkańcy zwykle doceniali piękno Karkonoszy, ale zdarzały się także opinie negatywne. Danuta Strzeszewska-Bieńkowska pisała w 1946 roku o Śnieżce, że podchodząc na nią, „turysta doznaje zawodu […] podobną jest raczej do starej wiedźmy, której szarą, kamienną twarz poryły bruzdami turystyczne szlaki”. Przykładem współczesnej percepcji tego dziedzictwa jest „Śnieżka” – plakat z serii „Polska” autorstwa Ryszarda Kaja z 2015 roku.

New inhabitants usually appreciated the beauty of the Karkonosze Mountains, but there were also negative opinions. Danuta Strzeszewska-Bieńkowska wrote in 1946 about Śnieżka mountain that “a tourist is disappointed when approaching it [...] it is rather like an old witch whose grey, stony face has been furrowed by tourist trails”. An example of the contemporary perception of this heritage is “Śnieżka” – a poster from the “ Polska (Poland)” series by Ryszard Kaj from 2015.

Tomasz Przerwa Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI SŁABA JAKOŚĆ Z PODANEJ STRONY

39

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Rok 1945 przyniósł zmianę „gospodarza”, niejednokrotnie również ogromne zniszczenia dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego Ziem Zachodnich i Północnych. Dobrym tego przykładem są Żuławy, których nizinno-depresyjna część – na rozkaz niemieckiego dowództwa – została zatopiona. Polskim osadnikom relatywnie szybko, bo do 1948 roku, udało się osuszyć zalane tereny, trudniejsze okazało się odtworzenie kultury gospodarowania na tych urodzajnych, ale specyficznych ziemiach. W rezultacie dochodziło do zaniedbań i błędów, w wyniku których ubyło m.in. szpalerów wierzby białej i tradycyjnej zabudowy..

The year 1945 brought a change of “owner”, and often also huge destruction of the cultural and natural heritage of the Western and Northern Territories. A good example of this is Żuławy, whose lowland and basin was – on the order of the German high command – sunk. Polish settlers managed to drain the flooded areas relatively quickly, by 1948, but it turned out to be more difficult to recreate the culture of farming on these fertile, but idiosyncratic lands. As a result, there was neglect and errors, which, among others, led to the loss of rows of white willows and traditional buildings.

Tomasz Przerwa Lorem ipsum Lorem ipsum

40

BRAK OPISU LICENCJI

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Dziedzictwo archeologiczne | Archaeological heritage Paweł Migdalski

W okresie międzywojennym wykopaliska archeologiczne w Wolinie, Santoku i Opolu stały się elementem dyskursu polsko-niemieckiego. Obie strony zupełnie rozbieżnie interpretowały te same odkrycia, m.in. dotyczące kultury łużyckiej, którą Polacy uznawali za prasłowiańską, Niemcy zaś – za germańską. Ogólnie tworzona ówcześnie narracja niemiecka miała umniejszać znaczenie kultury słowiańskiej (polskiej). Pod koniec wojny część zgromadzonych na tych terenach kolekcji została rozgrabiona, zniszczona lub wywieziona. Osiadły w Szczecinku Aleksander Stafiński pisał w marcu 1946 roku do Józefa Kostrzewskiego: „70% zbiorów z tutejszych muzeów regionalnych zostało rozkradzionych przez ludność napływową. Piękne okazy ceramiki ozdabiają dziś prywatne apartamenty […] Gorsze rzeczy się działy, kiedy nasi sojusznicy deptali nogami piękną ceramikę ze zbiorów muzeum w Szczecinku i innych miasteczek, a wyroby krzemienne, kamienne i brązowe znalazły się na śmietnikach.

Dziś zadaniem prehistoryka będzie odgrzebywać je i poszukać na śmietnikach…”.

W pierwszych latach po wojnie brakowało osób zaangażowanych w opiekę nad dziedzictwem archeologicznym. Sytuacja uległa zmianie w 1948 roku, kiedy zawiązane wówczas Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego rozpoczęło realizację ogólnopolskiego programu badawczego, przejętego wkrótce przez Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Podjęte na Ziemiach Zachodnich i Północnych badania, wykorzystujące często okoliczność zniszczenia wielu ośrodków, nastawione były na podkreślanie szczególnego znaczenia

In the interwar period, archaeological excavations in Wolin, Santok and Opole became an element of Polish–German discourse.

Both sides had completely different interpretations of the same findings, e.g. concerning the Lusatian culture, which the Poles considered to be Proto-Slavic, while the Germans considered it Germanic. In general, the German narrative created at that time was to diminish the importance of Slavic (Polish) culture.

At the end of the war, some of the collections gathered in these areas were plundered, destroyed or taken away. In March 1946, Aleksander Stafiński, who had settled in Szczecinek, wrote to Józef Kostrzewski: “70% of the collections from local regional museums have been stolen by the immigrant population. Today, beautiful ceramics decorate private apartments […] Worse things happened when our allies trampled on beautiful ceramics from the collections of the museums in Szczecinek and other towns, and flint, stone and bronze products ended up in the garbage.

Today, the task of the prehistorian will be to dig them up and look for them in the rubbish bins…”.

In the first years after the war, there was a shortage of people involved in the care of the archaeological heritage. The situation changed in 1948, when the Directorate for Research on the Origins of the Polish State, established at that time, began the implementation of a nationwide research programme, soon taken over by the Institute for the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences. The research undertaken in the Western and Northern Territories, often using the fact that many centres had been destroyed, was aimed at emphasizing the special importance of these areas for the formation of Polish

41

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

tych terenów dla kształtowania się państwowości polskiej oraz ich słowiański – polski – charakter. Na początku lat 50. XX w. na Ziemiach Zachodnich i Północnych pojawiła się młoda generacja badaczy, którzy prowadzili wykopaliska w różnych ośrodkach związanych z dziejami Polski, starając się dowieść polskości tych terenów. Równolegle z narracji o nich wyeliminowano elementy obce, jak wątki nordyckie w Wolinie. W części przebadanych miejscowości powołano muzea skupione właśnie na archeologii i okresie słowiańskim. W ten sposób archeologia stała się częścią dziedzictwa wytworzonego. Z czasem odchodzono od ukazywania wyłącznie tych narracji, a po 1989 roku mówiono już wprost o dużej roli innych, niepolskich nacji w kształtowaniu krajobrazu kulturowego tej części Europy. Świetnym przykładem jest wspomniany Wolin, gdzie do dziś propaguje się bardziej mit o Jómsborgu niż o słowiańskim kompleksie osadniczym, którego symbolem jest legenda Winety.

statehood and their Slavic– Polish character. At the beginning of the 1950s, a young generation of researchers appeared in the Western and Northern Territories, who conducted excavations in various centres related to the history of Poland, trying to prove the Polishness of these areas. At the same time, foreign elements, such as Nordic motifs in Wolin, were eliminated from the narrative about them. In some of the investigated towns, museums focused on archaeology and the Slavic period were established. In this way, archaeology became part of the created heritage. With time, only these latter narratives were abandoned, and after 1989 there was direct talk about the important role of other, non-Polish nations in shaping the cultural landscape of this part of Europe. A great example is the aforementioned Wolin, where to this day the myth of Jómsborg is propagated more than the Slavic settlement complex, symbolized by the legend of Wineta.

BRAK ZDJĘCIA

42

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Na zdjęciu z 1962 roku wykop archeologiczny na miejscu grodu, a następnie zamku piastowskiego na Ostrówku w Opolu, z widocznym amfiteatrem opolskim. Na początku lat 30. XX wieku badania w tym miejscu prowadzili Niemcy pod kierunkiem Georga Raschkego.

In the photo from 1962, an archaeological excavation on the site of the hillfort, and then the Piast castle in Ostrówek in Opole, with the Opole amphitheatre visible. At the beginning of the 1930s, research in this place was conducted by the Germans under the direction of Georg Raschke.

Paweł Migdalski Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI

Na zdjęciu z połowy lat 30. XX wieku niemiecka wystawa szkieletów ofiar walk na Wschodzie, eksponowana w przyziemiu wieży wzniesionej w Santoku w 1935 roku, prezentowana także w pierwszych latach po II wojnie światowej w polskim Santoku.

In the photo from the mid-1930s, a German exhibition of skeletons of victims of battles in the East, displayed on the ground floor of the tower erected in Santok in 1935; also presented in the first years after World War II in Polish Santok.

Paweł Migdalski Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI 43

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

Na zdjęciu: posąg przedstawiający prawdopodobnie słowiańskiego bożka zwanego Belbukiem z półwyspu na jeziorze Komorze na Pojezierzu Drawskim, pokazywany na Wystawie Tysiąclecia w Warszawie, od 1957 roku z przerwami eksponowany w Muzeum Regionalnym w Szczecinku.

In the photo: a statue probably representing a Slavic god called Belbuk from the peninsula on Lake Komorze in the Drawskie Lake District, shown at the Millennium Exhibition in Warsaw, from 1957, with breaks, exhibited at the Regional Museum in Szczecinek.

Paweł Migdalski Lorem ipsum Lorem ipsum

BRAK OPISU LICENCJI

BRAK ZDJĘCIA

Na zdjęciu: Wały Śląskie, uznawane za umocnienia zachodniej granicy plemion śląskich lub państwa polskiego we wczesnym średniowieczu, w świetle najnowszych badań uważa się je jednak za obiekt z późnego średniowiecza.

In the photo: Wały Śląskie, believed to be a fortification on the western border of the Silesian tribes or the Polish state in the early Middle Ages; in the light of the latest research, however, it is considered to be a site from the late Middle Ages.

Paweł Migdalski Lorem ipsum Lorem ipsum

44

BRAK OPISU LICENCJI

BRAK ZDJĘCIA

DZIEDZICTWO ZASTANE

|

PRE-EXISTING HERITAGE

BRAK ZDJĘCIA

Na zdjęciu: łodzie z okolic jeziora Łebsko w Muzeum Narodowym w Szczecinie na wystawie Słowianie na Bałtyku. Jedna z nich, łódź z Charbrowa, była zrekonstruowana w okresie międzywojennym w stylu łodzi wikińskiej i wystawiona w jednej z nowożytnych bram miejskich Szczecina. Po wojnie dokonano jej „reslawizacji”.

In the photo: boats from the vicinity of Lake Łebsko at the National Museum in Szczecin at the Slavs on the Baltic exhibition. One of them, a boat from Charbrów, was reconstructed in the interwar period in the style of a Viking boat and displayed at one of the modern city gates of Szczecin. After the war, it was “re-Slavicized”.

Paweł Migdalski Lorem ipsum Lorem ipsum

46

BRAK OPISU LICENCJI