Skip to main content

OPOZISAUN NIA ARGUMENTU SIRA

Page 1


MOSAUN DEBATE: “Uma Fukun ida ne’e fiar katak Timor-Leste nia esforsu ba justisa ekolójiku ne’e sufisiente no aliña ho prinsípiu Laudato Si’ nian.”

[1] LIDER OPOZISAUN (LO)

I. Kontra-definisaun & Re-enkuadramentu

“Señor Prezidente Komisaun, Uma Fukun ida-ne'e labele konfunde intensaun di'ak ho justisa ekolojia.

Ami define justisa ekolojia la'ós de'it refere ba simbolizmu kulturál ka konstitusionál, maibé hanesan:

1. Mudansa konkretu, sistémiku

2. Sustentabilidade ne'ebé prova ona

3. Impaktu ba sira ne'ebé vulneravel liu

Hanesan Laudato Si' hanorin, justisa ekolojia tenke iha abut iha konversaun radikál, mudansa ne'ebé bele sukat, no urjénsia morál atu foti asaun direta ba ema no planeta.”

Ita-nia enkuadramentu: Laudato Si’ mak bolu ida ba transformasaun, la’ós afirmasaun ba esforsu mínimu sira.

II. Deklarasaun Anti-Teze

Enkuantu Timor-Leste iha intensaun ne’ebé furak no nobre, ninia esforsu ekolójiku atuál la sufisiente, la hetan finansiamentu, no la konsistente ho bolun ka konvite ba transformativu Laudato Si’ nian.

Ema kiak sira sofre nafatin, ekosistema sira kontinua atu degrada, no asaun sistémiku laiha. Ne'e maka injustisa.

III. Argumentu 1: Desflorestasaun no Degradasaun Rai

• Desflorestasaun sai nafatin hanesan krize boot ida iha munisípiu sira hanesan Bobonaro, Covalima, no Manatuto.

• 2010–2020: Timor-Leste lakon 10% husi ninia kobertura ai-horis (fonte kredível:Global Forest Watch).

• Erozaun rai husi agrikultura tesi-no-sunu halo inundasaun no inseguransa ai-han sai aat liután.

Iha Laudato Si’ §52 hateten katak:

"Asesu ba rekursu naturál sira maka direitu umanu báziku ida. Maibé desflorestasaun prejudika jerasaun sira iha futuru no afeta desproporsionalmente ema kiak sira."

MOSAUN DEBATE: “Uma Fukun ida ne’e fiar katak Timor-Leste nia esforsu ba justisa ekolójiku ne’e sufisiente no aliña ho prinsípiu Laudato Si’ nian.”

IV. Argumentu 2: Implementasaun no Finansiamentu Polítika sira ne'ebé fraku

• Sim, lei sira eziste maibé aplikasaun fraku no dala barak simbóliku.

• Orsamentu ambientál = menus husi 1% husi despeza nasionál

• Polítika nasionál sira hanesan PAN ka Planu Estratéjiku Floresta nian seidauk implementa, nia impaktu ba baze la iha to’ok ida.

Ezemplu:

Avaliasaun impaktu ambientál sira ignora beibeik iha projetu sira mineiru ka konstrusaun nian ho eskala ki'ik

V. Argumentu 3: Injustisa iha Komunidade Rural

• Aldeia sira iha Lautem, Ainaro, no Oecusse hasoru bee menus, ai-horis la to’o, no saneamentu ne’ebé ladi’ak tanba mal jestaun ambientál.

• Rai-maran no degradasaun rai aumenta inseguransa atu kuda no haburas ai-han

• La ho infraestrutura loloos no mitigasaun ba dezastre, Laudato Si nia apelu/bolu atu proteje ema kiak sira sai mamuk.

Iha Laudato Si’ §25 hateten katak:

"Klima maka buat di'ak komún ida... afetadu desproporsionalmente maka populasaun sira ne'ebé vulneravel liu."

VI. Konkluzaun

Laudato Si' la'ós prémiu simbóliku ida ida-ne'e ezijénsia ida ba justisa, la'ós tokenizmu. Timor-Leste nia realidade ekolójiku atuál ladún di’ak. Intensaun la to'o ita presiza impaktu.

MOSAUN DEBATE: “Uma Fukun ida ne’e fiar katak Timor-Leste nia esforsu ba justisa ekolójiku ne’e sufisiente no aliña ho prinsípiu Laudato Si’ nian.”

[2] VISE OPOZISAUN (VO)

I. Reforsa LO nia Kazu

“Loos duni katak Primeiru-Ministru fó vizaun ba ita. Maibé Laudato Si’ la’ós kona-ba saida mak ita mehi, maibé saida mak ita halo

Maibé, mai ita labele konfunde jestu kulturál sira ho solusaun sistémiku sira.

Se justisa ekolójiku signifika proteje ema kiak sira, garante sustentabilidade iha futuru, no transforma sistema sira entaun Timor-Leste sei dook hosi marka.”

II. Argumentu 4: Estragus Ambientál Urbanu iha Dili

• Kresimentu urbanu ne’ebé lalais no la regula iha Dili kauza:

1. Poluisaun mota nian (ezemplu, Tasi Tolu)

2. Inundasaun tanba drenajen ne'ebé ladi'ak

3. Jestaun lixu sólidu ne'ebé ladi'ak iha lixu Tibar

• Laudato Si' husu ita ba ekolojia urbana integradu la'ós espansaun urbana ne'ebé fragmentadu.

Iha Laudato Si’ §149 hateten katak:

"Sidade sira ohin loron nian dala barak liu la efisiente, organizadu ladi'ak, no marka ho degradasaun ambientál."

III. Argumentu 5: Falta Edukasaun Ambientál & Aplikasaun Lei

• Eko-konxiénsia la integradu iha kurríkulu nasionál.

• Aplikasaun lei lokál ladún fó penalizasaun ba utilizasaun rai ilegál, sunu, ka tesi ai.

• Laudato Si' ezije mudansa iha hanoin maibé sistema edukasaun sira la harii ba ida-ne'e.

Ezemplu: Iha munisípiu barak, ofisiál ambientál sira auzente ka la hetan treinamentu.

IV. Argumentu 6: Laudato Si’ Presiza Konversaun Radikál

• Laudato Si' §219 bolu ita ba "konversaun ekolojia" - transformasaun iha nivel pesoál, kulturál no estruturál.

• Tradisaun kulturál sira hanesan Tara Bandu ne’e iha valór duni maibé la sufisiente bainhira laiha aplikasaun no supervizaun.

• Justisa presiza reforma, responsabilizasaun, no infraestrutura, la’ós de’it valór morál.

V. Konkluzaun

Timor-Leste iha poténsia maibé Laudato Si’ ezije urjénsia, brani, no mudansa estruturál loloos. Ida-ne'e la'ós kona-ba ataka esforsu sira ne'ebé di'ak no halo ona, maibé kona-ba dudu ba buat barak ne’ebé diak liután hodi halo liután, hanesan justisa rasik ezize ita atu halo.

MOSAUN DEBATE: “Uma Fukun ida ne’e fiar katak Timor-Leste nia esforsu ba justisa ekolójiku ne’e sufisiente no aliña ho prinsípiu Laudato Si’ nian.”

[3] SEKRETÁRIU OPOZISAUN (SO)

I. Halo rezumu ba kazu opozisaun nian

“Sr. Prezidente Komisaun, buat ne’ebé ami rona husi Governu ne’e maioria buat mesak reprezentasaun simbóliku deit.

Sim, iha tradisaun sira. Sim, iha lei sira. Maibé justisa liuliu justisa ekolojia ezije:

1. Rezultadu sira

2. Alkansa

3. Responsabilidade

Ami hatudu ona:

• Desflorestasaun ne’e real no aselera.

• Pobreza rurál sai klean liután tanba estragu ambientál.

• Kolapsu ekolójiku urbanu akontese daudauk ona iha Dili.

• Aplikasaun no finansiamentu mínimu.

II. Enkuadramentu Kontraste: Simbolizmu vs Mudansa Sistémiku

“Governu ko’alia kona-ba Tara Bandu ami opozisaun kestiona: enkuadramentu nasionál atu apoia ida-ne’e iha ne’ebé?

Sira ko'alia kona-ba konxiénsia foin-sa'e nian ami opozisaun kestiona: iha ne'ebé maka mudansa kurríkulu nian ne’e iha?

Sira Governu temi katak iha envolvimentu Igreja nian ami opozisaun kestiona: iha ne'ebé maka integrasaun iha polítika estadu nian ne’e iha?”

Simbolizmu ≠ Estrutura. Intensaun sira ≠ Justisa. Deklarasaun sira ≠ Entrega.

MOSAUN DEBATE: “Uma Fukun ida ne’e fiar katak Timor-Leste nia esforsu ba justisa ekolójiku ne’e sufisiente no aliña ho prinsípiu Laudato Si’ nian.”

III. Refuta Bankada Governu nian

PM: Kompromisu Konstitusionál

→ Liafuan sira iha surat-tahan la halo malirin klima ne'ebé manas. Nia implementasaun mak laiha.

VG: Lideransa bazeia ba fiar

→ Maibé ida-ne'e la'ós eskala nasionál. Komunidade rurál sira sei laiha seguransa bee no aihan.

SG: “Justisa ekolojia iha meius nia laran”

→ Laudato Si’ nunka dehan “se ó kiak entaun ó halo ka fo oituan.” Ida-ne'e ita tenki hatete: ema kiak sira maka terus uluk no barak liu no ita tenke foti asaun ho urjénsia.

IV. Argumentu Morál atu taka

Ita la’os atu nega esperansa iha Timor-Leste nia kultura ka Igreja.

Maibé ita tenke ko'alia kona-ba komunidade sira ne'ebé la rona, mota sira ne’ebé maran daudaun ona, foho sira ne'ebé maran, no labarik sira ne'ebé laiha bee moos.

Laudato Si’ la'ós kona-ba afirma saida maka ita halo ona Laudato Si’ ne’e hakilar radikál ida atu halo saida maka tenke halo nafatin.

Tanba ne'e, ami kontra mosaun debate ida-ne’e hodi rai nia naran, no hodi justisa nia naran.

Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
OPOZISAUN NIA ARGUMENTU SIRA by vicenteboleha - Issuu