De laatste eer Onze gebruiken bij overlijden en afscheid
Een wegwijzer voor alle inwoners van Hoorn
De coördinator begrafenissen Bij een begrafenis in Hoorn speelt de coördinator begrafenissen een belangrijke rol. Hij of zij is het aanspreekpunt voor de familie, de kerkvoogdij en de betrokken buren en zorgt ervoor dat de praktische voorbereidingen en het verloop van de begrafenis goed op elkaar worden afgestemd. Daarbij horen onder andere het vaststellen van de datum en het tijdstip in overleg met de betrokkenen, het organiseren van het grafdelven, de voorbereiding van het graf en het begeleiden van de begrafenisstoet. Ook geeft de coördinator de dragers aanwijzingen over de vertrektijden, de route, het dragen en plaatsen van de kist en hun taken op de begraafplaats. De coördinator werkt nauw samen met de naaste buur, die verantwoordelijk is voor het organiseren van de burenhulp. Deze functie wordt momenteel vervuld door Piet Jan Terpstra, te bereiken op 06 54200742.
© DeBuren van Hoorn | versie 1 | november 2026 2
B U R E N VA N H O O R N
Inhoud De laatste eer
4
1. Wanneer iemand overlijdt
5
2. Het omzeggen
6
3. Het luiden van de kerkklok
7
4. De dragers
8
5. Het vertrek van de overledene
9
6. De gang naar de kerk of de begraafplaats
9
7. De bloemendragers
11
8. Op de begraafplaats
11
9. Na de begrafenis
12
10. Wanneer iemand wordt gecremeerd
12
11. Kleding en gedrag
13
12. Wie behoren tot de Buren van Hoorn?
13
13. De rol van de familie
14
Praktisch overzicht: Wat te doen bij een overlijden?
3
15
De laatste eer Een goed gebruik dat we samen in ere houden Wanneer iemand uit de buurtschap Hoorn overlijdt, staan de buren klaar om de familie te ondersteunen bij het afscheid. Dat is een oud en waardevol gebruik. Van generatie op generatie hebben de inwoners van Hoorn elkaar geholpen bij het omzeggen van een overlijden, het dragen van de kist en het begeleiden van de overledene naar zijn of haar laatste rustplaats. Ereplicht We noemen dit van oudsher de ‘burenplicht’. Maar eigenlijk is het vooral een ereplicht. Iets wat je niet doet omdat het moet, maar omdat het vanzelfsprekend is. De tijden veranderen en daarmee veranderen ook de gebruiken. Wat vroeger gebruikelijk was, hoeft dat tegenwoordig niet altijd meer te zijn. De wens van de overledene en diens familie staat voorop. Toch zijn er gewoonten die we graag willen behouden. Gewoonten die laten zien wat het betekent om deel uit te maken van de Buren van Hoorn. Een praktische handreiking Dit boekje beschrijft hoe we in Hoorn omgaan met een overlijden, wat van de buren wordt verwacht en wie waarvoor verantwoordelijk is. Het is bedoeld als praktische handreiking voor alle inwoners, ook voor wie hier nog maar kort woont. Want wie deel uitmaakt van de buurtschap, maakt ook deel uit van haar gebruiken.
4
B U R E N VA N H O O R N
1. Wanneer iemand overlijdt Wanneer een inwoner van Hoorn overlijdt, neemt de familie contact op met degene die de begrafenis of crematie zal begeleiden. Bij een begrafenis in Hoorn wordt de coördinator betrokken. Die kent de plaatselijke gebruiken en zorgt voor de praktische organisatie rondom de begraafplaats, het graf en het verloop van de begrafenis. Samen met de familie en, waar van toepassing, de predikant en de kerkvoogdij wordt de datum en het tijdstip van de begrafenis vastgesteld. De familie bepaalt hoe het afscheid eruit zal zien en welke hulp zij daarbij van de buren wenst. De naaste buur De familie benadert een naaste buur met het verzoek de burenhulp te organiseren. Meestal is dat een van de direct aangrenzende buren, maar de familie kan ook een andere buur vragen met wie zij een goede band heeft. Deze buur wordt het aanspreekpunt voor de overige buren en zorgt ervoor dat de gebruikelijke taken worden verdeeld. Hij of zij organiseert, in overleg met de familie: Het rondbrengen van de overlijdenskaartjes, het zgn. omzeggen. Het vragen van de dragers. Het vragen van eventuele bloemendragers. De onderlinge afstemming over tijden en taken. Eventuele aanvullende hulp bij het afscheid. De naaste buur hoeft deze werkzaamheden niet allemaal zelf uit te voeren. Het gaat erom dat ze goed worden georganiseerd.
5
2. Het omzeggen Een van de oudste gebruiken is het persoonlijk bekendmaken van een overlijden binnen de buurtschap en de omliggende dorpen. Dit noemen we het omzeggen. Hoewel overlijdensberichten tegenwoordig via de krant, telefoon of sociale media worden verspreid, blijft het persoonlijk rondbrengen van overlijdenskaartjes in Hoorn een belangrijk gebruik. Wie brengen de kaartjes rond? De naaste buur vraagt andere buren om hierbij te helpen. Van oudsher verzorgen buurmannen het omzeggen bij het overlijden van een man en buurvrouwen bij het overlijden van een vrouw. Dit gebruik kan worden gevolgd, maar in de praktijk zijn vooral beschikbaarheid en de wensen van de familie bepalend. De kaartjes worden zoveel mogelijk persoonlijk afgegeven. Wanneer niemand thuis is, worden ze in de brievenbus gedaan. Hoeveel kaartjes zijn nodig? Als praktische richtlijn voor Hoorn en het gebruikelijke verspreidingsgebied wordt uitgegaan van 500 overlijdenskaartjes. Het is verstandig om voldoende kaarten te laten drukken. Een klein overschot is beter dan tijdens het rondbrengen kaartjes tekortkomen. De familie kan ervoor kiezen ook buiten het gebruikelijke gebied kaarten te laten bezorgen, bijvoorbeeld vanwege familiebanden of vroegere woonplaatsen. Wanneer worden de kaartjes rondgebracht?
Het omzeggen vindt altijd in de ochtend plaats en moet vóór 12.00 uur zijn afgerond.
6
B U R E N VA N H O O R N
Daarbij geldt de volgende gebruikelijke planning: Tijd 09.00 uur 09.00-09.30 uur 09.30 uur Vóór 12.00 uur 12.00 uur
Wat gebeurt er? De buren verzamelen in het sterfhuis Koffie, verdeling van de routes en kaartjes Vertrek voor het omzeggen Iedereen is terug en het omzeggen is afgerond De kerkklok wordt geluid
De naaste buur zorgt ervoor dat de routes goed verdeeld worden, zodat alle adressen tijdig kunnen worden bezocht. Wanneer de kaarten niet op tijd beschikbaar zijn, wordt het omzeggen uitgesteld tot de volgende ochtend. Het luiden van de klok wordt daarop afgestemd.
3. Het luiden van de kerkklok In Hoorn wordt het overlijden van een inwoner van de buurtschap van oudsher bekendgemaakt door het luiden van de kerkklok. Dat gebeurt om 12.00 uur, nadat het omzeggen is afgerond. Het aantal slagen is volgens het plaatselijke gebruik: Overledene Een man Een vrouw Een kind
Aantal klokslagen 100 50 30
De klok wordt nooit geluid voordat het omzeggen is afgerond. Wanneer het rondbrengen van de kaartjes een dag wordt uitgesteld, schuift ook het luiden van de klok een dag op. 7
4. De dragers Het dragen van de kist is een bijzonder onderdeel van de burenplicht. De naaste buur vraagt, in overleg met de familie, voldoende buren om de overledene te begeleiden en te dragen. Hoeveel dragers zijn nodig? Dat hangt af van de wijze waarop de kist wordt vervoerd. Bij dragen op de schouders: acht dragers. Bij gebruik van een baarwagen: zes dragers. De keuze wordt gemaakt in overleg met de familie en degene die de begrafenis begeleidt. De naaste buur geeft de namen van de dragers door aan de coördinator. De familie kan zelf wensen hebben over wie de kist draagt. Ook familieleden kunnen hierbij een rol krijgen. Tijd en plaats van verzamelen De dragers zijn ruim voor het vertrek aanwezig op de afgesproken locatie. De exacte verzameltijd wordt vastgesteld in overleg met de coördinator. Die bepaalt op basis van de afstand, de route en de gewenste aankomsttijd bij de kerk wanneer de stoet moet vertrekken. Vooraf krijgen de dragers uitleg over hun taak, hun plaats en het verloop van de tocht. Volg daarbij altijd de aanwijzingen van degene die de begrafenis begeleidt.
8
B U R E N VA N H O O R N
5. Het vertrek van de overledene Wanneer de overledene vanuit het sterfhuis naar de kerk of de begraafplaats wordt gebracht, helpen de dragers bij het naar buiten dragen van de kist. De kist wordt met de voeten naar voren gedragen. Afhankelijk van de wensen van de familie wordt de kist op de schouders gedragen, op een baarwagen geplaatst of overgebracht naar een rouwauto. Bij het plaatsen of verplaatsen van de kist geldt een belangrijke regel: E en kist wordt nooit over de baar of wagen geschoven, maar altijd zorgvuldig opgetild en overgepakt. Dat gebeurt rustig, gezamenlijk en met respect. De dragers volgen hierbij de aanwijzingen van de coördinator.
6. De gang naar de kerk of de begraafplaats De tocht naar de begraafplaats is een waardig en ingetogen moment. Van iedereen die deelneemt aan de stoet wordt verwacht dat hij of zij zich hiernaar gedraagt. Stilte tijdens de tocht Tijdens de gang naar de kerk of begraafplaats wordt niet gesproken. Niet over het weer, de route of andere alledaagse zaken. Telefoons staan uit of volledig op stil en worden niet gebruikt. De aandacht is bij de overledene en de familie. Respect langs de route Ook van bewoners die niet deelnemen aan de stoet wordt respect verwacht. Wanneer een rouwstoet door Hoorn trekt, is het gebrui9
kelijk om werkzaamheden die geluid of onrust veroorzaken tijdelijk te onderbreken. Denk bijvoorbeeld aan zagen, maaien, timmeren of andere luidruchtige werkzaamheden langs de route. Ook wordt verwacht dat de doorgang vrij blijft en dat men de stoet niet onnodig hindert. Een kleine moeite, maar een belangrijk gebaar. Verkeersbegeleiding Het verkeer is tegenwoordig drukker dan vroeger. Daardoor kan het gebeuren dat auto’s of fietsers een rouwstoet willen passeren of doorkruisen. Om de stoet herkenbaar en veilig te laten verlopen, kunnen buren worden gevraagd om de route te begeleiden. Zij dragen dan een herkenbaar hesje met de tekst ‘Buren van Hoorn - De laatste eer’. Wanneer daadwerkelijk verkeersregeling nodig is, wordt vooraf met de gemeente afgestemd hoe dit veilig en volgens de regels georganiseerd kan worden. Het uitgangspunt blijft dat de stoet rustig en ongestoord haar weg kan vervolgen.
7. De bloemendragers Wanneer er bloemstukken zijn, wordt in overleg met de familie bepaald wie deze draagt en waar ze worden geplaatst. Bloemendragers kunnen zowel mannen als vrouwen zijn. Ook kinderen en kleinkinderen van de overledene kunnen deze taak vervullen. De naaste buur stemt dit vooraf af met de familie. Bloemendragers lopen volgens het plaatselijke gebruik vóór de kist uit. Bij langere afstanden hoeft niet ieder bloemstuk de hele route gedragen te worden. Grote of zware bloemstukken kunnen 10
B U R E N VA N H O O R N
tijdelijk op de baarwagen worden geplaatst. Bij aankomst bij de kerk of begraafplaats kunnen de bloemendragers deze weer opnemen en op aanwijzing op de juiste plaats zetten. De familie bepaalt welke bloemstukken een bijzondere plaats krijgen, bijvoorbeeld op de kist. De begeleiding van de begrafenis zorgt ervoor dat dit alles rustig en ordelijk verloopt.
8. Op de begraafplaats Op het kerkhof van Hoorn wordt de overledene volgens een oud gebruik met de zon mee begeleid (linksom). De route wordt bepaald door degene die de begrafenis leidt. Bij het graf aangekomen wordt de kist door de dragers zorgvuldig op de daarvoor bestemde plaats gezet. De dragers nemen vervolgens hun afgesproken positie in en volgen de aanwijzingen van de begeleider. Het gebruik van een kleed Vroeger werd de kist vaak bedekt met een zwart kleed. Dit kleed bestaat nog, maar wordt tegenwoordig niet standaard gebruikt. Wanneer de familie ervoor kiest het kleed wel te gebruiken, wordt het op het juiste moment voorzichtig verwijderd en netjes opgevouwen. Respect voor andere graven De paden tussen de graven zijn soms smal. Toch is het belangrijk om zoveel mogelijk te voorkomen dat men op andere graven gaat staan. Blijf waar mogelijk op de paden en houd voldoende afstand van andere grafplaatsen. Ook hier geldt: rust, aandacht en respect.
11
9. Na de begrafenis Na afloop van de begrafenis stellen de dragers zich volgens het gebruik op aan weerszijden van de uitgang van de kerk of de begraafplaats. De familie en de belangstellenden kunnen hen zo passeren. De dragers blijven daar staan totdat de coördinator of degene die de begrafenis begeleidt aangeeft dat hun taak is afgerond. Daarna kunnen zij zich terugtrekken. Voor de dragers is er volgens het gebruik gelegenheid om samen nog een kop koffie te drinken. Hiermee wordt ook het gezamenlijke werk van de buren op een passende manier afgesloten.
10. Wanneer iemand wordt gecremeerd Ook wanneer een inwoner van Hoorn wordt gecremeerd, blijft het gebruik van de burenplicht bestaan. Het overlijden wordt op de gebruikelijke wijze omgezegd en de kerkklok wordt volgens het plaatselijke gebruik geluid. De verdere betrokkenheid van de buren hangt af van de wensen van de familie. Wanneer de overledene vanuit het sterfhuis wordt opgehaald, kunnen de buren helpen bij het naar buiten dragen van de kist en het plaatsen daarvan in de rouwauto. Daarmee kan hun taak zijn afgerond. Wanneer de familie andere wensen heeft, wordt in onderling overleg bekeken welke hulp mogelijk en gewenst is. Ook bij een crematie geldt dat de buren hun hulp aanbieden, zonder die op te dringen.
12
B U R E N VA N H O O R N
11. Kleding en gedrag Wie helpt bij het omzeggen, het dragen van de kist of andere werkzaamheden rondom een uitvaart, vertegenwoordigt niet alleen zichzelf, maar ook de Buren van Hoorn. Daar hoort passende kleding en gepast gedrag bij. Zwarte kleding is niet verplicht. Wel wordt verwacht dat de kleding verzorgd, rustig en ingetogen is. Vermijd opvallende kleuren, grote reclame-uitingen, bedrukte T-shirts en kleding die niet past bij het karakter van een uitvaart. Van de dragers wordt verwacht dat zij zich vooraf afstemmen over hun kleding, zodat er een rustig en verzorgd geheel ontstaat. Tijdens de plechtigheid en de tocht geldt: We zijn op tijd aanwezig. We volgen de aanwijzingen van de begeleider. We praten niet tijdens de rouwstoet. We gebruiken geen mobiele telefoon. We gedragen ons rustig en respectvol. We houden rekening met de familie en de overige aanwezigen. Het gaat daarbij niet om uiterlijk vertoon, maar om de waardigheid van het afscheid.
12. Wie behoren tot de Buren van Hoorn? De burenplicht is bedoeld voor de inwoners van de buurtschap Hoorn. Inwoners die vanwege ouderdom, ziekte of verzorging noodgedwongen naar een verzorgingshuis of verpleeginrichting zijn verhuisd, blijven volgens het traditionele gebruik tot de buurtschap behoren. 13
Wanneer iemand vrijwillig naar een ander dorp of naar de vaste wal is verhuisd, geldt de burenplicht niet meer vanzelfsprekend. Dat betekent overigens niet dat er geen hulp kan worden geboden. Wanneer de familie daarom vraagt, kunnen de buren in goed overleg besluiten alsnog hun medewerking te verlenen. De onderlinge verbondenheid houdt immers niet noodzakelijk op bij de grenzen van de buurtschap.
13. De rol van de familie De burenplicht is bedoeld als ondersteuning van de familie en niet als vervanging van de uitvaartverzorging. De familie blijft verantwoordelijk voor de persoonlijke keuzes rondom het afscheid. Daarbij kan het gaan om: De keuze tussen begraven en cremeren. De inhoud en vorm van de afscheidsdienst. Het inschakelen van een uitvaartverzorger. De overlijdensadvertentie en de tekst van de kaartjes. De keuze van familieleden en andere betrokkenen die een bijzondere rol krijgen. De condoleance en eventuele bijeenkomst na afloop. Het schenken van koffie of thee en het ondersteunen tijdens een condoleance kan eveneens door buren worden verzorgd, maar uitsluitend wanneer de familie daarom vraagt en in overleg met de beheerder van de betreffende locatie. De wensen van de familie staan altijd voorop.
14
B U R E N VA N H O O R N
Wat te doen bij een overlijden? Praktisch overzicht Voor de familie Neem contact op met de uitvaartbegeleiding en, bij een begrafenis in Hoorn, met de coördinator. Stem de datum en het tijdstip van het afscheid af. Vraag een naaste buur om de burenhulp te organiseren. Zorg tijdig voor voldoende overlijdenskaartjes (richtlijn 500). Bespreek de wensen voor dragers, bloemendragers en overige hulp. Voor de naaste buur Overleg met de familie over de gewenste burenhulp. Vraag buren voor het omzeggen. Verdeel de routes en zorg dat de kaartjes tijdig beschikbaar zijn. Zorg dat het omzeggen vóór 12.00 uur is afgerond. Vraag zes of acht dragers, afhankelijk van de gekozen wijze van vervoer. Regel in overleg eventuele bloemendragers. Geef de namen van de dragers door aan de coördinator. Stem de verzamel- en vertrektijden af. Maak afspraken over eventuele verkeersbegeleiding. Voor de dragers Zorg dat je op de afgesproken tijd aanwezig bent. Draag passende, verzorgde kleding. Volg de aanwijzingen van de begeleider. Draag de kist rustig en zorgvuldig. Blijf tijdens de tocht stil en gebruik geen telefoon. Wacht na afloop op het teken dat je taak is afgerond. Voor alle inwoners Houd rekening met een rouwstoet in het dorp. Onderbreek luidruchtige werkzaamheden langs de route. Zorg dat wegen en doorgangen vrij blijven. Geef de overledene en de familie de rust en het respect die bij een laatste afscheid horen.
15
De laatste eer De burenplicht is een van de gebruiken die de Buren van Hoorn met elkaar verbinden. Het is geen betaalde dienstverlening en ook geen verplichting die van bovenaf wordt opgelegd. Het is een traditie die voortleeft omdat buren bereid zijn iets voor elkaar te betekenen. De hulp wordt dan ook belangeloos verleend, zonder geldelijke vergoeding. Niet iedere inwoner kent deze gebruiken van huis uit. Dat geldt zeker voor mensen die zich later in Hoorn hebben gevestigd. Daarom is dit boekje samengesteld. Niet om regels op te leggen, maar om duidelijkheid te geven over wat in onze buurtschap gebruikelijk is en wat we van elkaar mogen verwachten. Want uiteindelijk gaat het niet alleen om het omzeggen, het luiden van de klok of het dragen van een kist. Het gaat erom dat we er voor elkaar zijn. In het leven. En bij het afscheid. De Buren van Hoorn