JA ARGANG 39 NR. 3 SEPTEMBER 2026
LAF EN TCAF-VENTILATIE VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
VAN VISIE NAAR VALIDATIE NIEUWE CSA VAN HET DIAKONESSENHUIS
VAN LUCHTBEVOCHTIGING NAAR VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN RING EN GEURVORMING STRALINGSGESTERILISEERDE PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
WE SHARE THE KNOWLEDGE!
Your garment programme is now Annex 1 evidence.
Is it audit-ready?
Inspectors don't ask for your policies. They ask what your records prove. On the day, without notice. Lifecycle tracked per garment Audit-pack ready, on demand Evidence your QA file accepts
Knowing where inspectors look is the first step to knowing where you need to close gaps.
BOOK AN ANNEX 1 RISK REVIEW
AHEAD OF YOUR RISKS with Dastex Group
Featuring Redditch disinfectants:
salesbenelux@dastex.com I +31 85 800 08 52 I www.dastex-group.com
VOORWOORD Met trots presenteren wij u de nieuwste editie van het magazine van de VCCN.
LAF EN TCAFVENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN ‘AT REST’
In deze uitgave staat één thema centraal dat ons allen verbindt: de gecontroleerde
Postoperatieve wondinfecties
omgeving in ziekenhuizen.
(POWI)
Beste lezer,
vormen
wereld-
wijd een groot probleem. De zorgsector bevindt zich in een periode van snelle verandering. Innovaties in
Infecties
medische technologie, toenemende aandacht voor infectiepreventie en strengere
1/3 van de patiënten die een
treffen
wet- en regelgeving vragen om een integrale benadering van het ontwerp,
operatie hebben ondergaan.
de realisatie en het beheer van gecontroleerde omgevingen. Operatiekamers,
Infectiepreventie
isolatieafdelingen, sterilisatieafdelingen, cleanrooms in ziekenhuisapotheken en
operatie kamer is van groot
laboratoria vormen het kloppend hart van veilige patiëntenzorg.
belang om het aantal micro- organismen
te
ongeveer
in
een
beheersen
Een gecontroleerde omgeving is meer dan techniek alleen. Natuurlijk spelen lucht-
om infecties te beperken.
behandeling, filtratie, drukhiërarchie en monitoring een cruciale rol. Maar uiteindelijk
Tijdens operaties die gevoelig
draait het om zorgprofessionals die moeten kunnen vertrouwen op een stabiele
zijn voor infecties, zoals ortho-
en veilige werkomgeving en om patiënten die rekenen op optimale bescherming
pedische ingrepen, is een
tegen infectierisico’s. De kwaliteit van de gebouwde omgeving is daarmee direct
gecontroleerde
verbonden met de kwaliteit van zorg en daarmee de patiëntveiligheid.
noodzakelijk. Door de toename van
omgeving
antibioticaresistentie
is
Binnen de VCCN zien wij het als onze verantwoordelijkheid om kennis te
infectiepreventie tijdens opera-
delen, verbinding te stimuleren en professionals te ondersteunen bij deze
ties een steeds belangrijkere
complexe opgave. De samenwerking tussen zorginstellingen, ziekenhuizen,
prioriteit geworden.
adviseurs, ontwerpers, installateurs, validatie-experts en facilitair managers is essentieel om tot toekomstbestendige oplossingen te komen. Alleen door
16
Door: Remko Noor, Maximuse B.V.
multidisciplinair te werken kunnen wij voldoen aan de hoge eisen die vandaag én morgen aan gecontroleerde omgevingen worden gesteld. In dit magazine vindt u bijdragen over actuele ontwikkelingen, praktische uitdagingen en innovatieve oplossingen. Van nieuwe inzichten in lucht stromingspatronen en bevochtiging tot praktijkervaringen met renovaties in bestaande ziekenhuizen. Ook besteden we aandacht aan duurzaamheid en energie-efficiëntie en vind u artikelen over OK’s, het OK-complex en de CSA. Wij hopen dat deze editie u inspireert, uitdaagt en ondersteunt in uw dagelijkse praktijk. Laten we samen blijven investeren in kennis, kwaliteit en samenwerking. Want een goed ontworpen en beheerde gecontroleerde omgeving is geen luxe. Het is een voorwaarde voor veilige en toekomstbestendige zorg. Namens de VCCN wens ik u veel leesplezier. Met vriendelijke groet, Remko Noor vice-voorzitter VCCN
4
6
INHOUD 6
22
Door: Remko Noor, Maximuse B.V.
16
VAN LUCHTBEVOCHTIGING NAAR VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN
LAF EN TCAF-VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN ‘AT REST’
In veel ziekenhuizen wordt luchtvochtigheid nog vooral
VAN VISIE NAAR VALIDATIE: DE REALISATIE VAN DE NIEUWE CSA VAN HET DIAKONESSENHUIS
benaderd als een installatie-instelling: in de winter
Door: Jan Drop, Swebru Ingenieurs
wordt bevochtigd om te lage relatieve luchtvochtigheid (RV) te voorkomen, terwijl installaties in warme
22
en vochtige perioden juist moeten ontvochtigen. Daarmee wordt gestuurd op grenswaarden, maar niet
VAN LUCHTBEVOCHTIGING NAAR VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN
altijd expliciet gemaakt welk risico met die grenzen
Door: Dr.ir. Karin Kompatscher en
wordt beheerst.
Dr.ing. Roberto Traversari, MBA
30
Door: Dr.ir. Karin Kompatscher en Dr.ing. Roberto Traversari, MBA
RING EN GEURVORMING IN STRALINGSGESTERILISEERDE PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN Door: Hugo Corstjens, Consultant in health and beauty at Novigo
30 RING EN GEURVORMING IN STRALINGSGESTERILISEERDE PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN
38
CONTAMINATION CONTROL CONGRES 2026
41
EEN DAG UIT HET LEVEN VAN... Barbara Wessels
42
CURSUS UITGELICHT Operatiekamer gedrag cursus
Het gebruik van straling om medische apparaten, voedsel, dranken en persoonlijke beschermingsmiddelen
46
te steriliseren is goed vastgesteld. Hoewel gamma
POST-HBO OPLEIDING Contamination Control & Cleanliness
straling de meest voorkomende methode blijft, winnen alternatieven zoals röntgensterilisatie steeds
48
CURSUSSEN 2026
meer aan populariteit.
48 Door: Hugo Corstjens, Consultant in health and
EVEN VOORSTELLEN Rob Klok en Re5al B.V.
beauty at Novigo
Contamination Control Magazine • September 2026
5
LAF EN TCAF-VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN ‘AT REST’ Postoperatieve wondinfecties (POWI) vormen wereldwijd een groot probleem. Infecties treffen ongeveer 1/3 van de patiënten die een operatie hebben ondergaan. Infectiepreventie in een operatiekamer is van groot belang om het aantal microorganismen te beheersen om infecties te beperken. Tijdens operaties die gevoelig zijn voor infecties, zoals orthopedische ingrepen, is een gecontroleerde omgeving noodzakelijk. Door de toename van antibioticaresistentie is infectiepreventie tijdens operaties een steeds belangrijkere prioriteit geworden. 6
September 2026 • Contamination Control Magazine
VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
Een gecontroleerde, schone omgeving speelt een cruciale rol bij het voorkomen van POWI’s. Voor preventie zijn verschillende maatregelen mogelijk, waaronder diverse ventilatiesystemen.
Door: Remko Noor, Maximuse B.V.
I
n Nederland zijn in operatiekamers
deeltjes kunnen andere invloeden die
De temperatuurgradiënt moet groter zijn
twee ventilatiesystemen op grote schaal
geen onderdeel zijn van deze studie en
dan 1,5 K om de luchtstroom te kunnen
toegepast in OK’s. Dit zijn Laminaire
die normaal wel worden meegenomen bij
beheersen. De luchtstroomsnelheid is
Air Flow en Temperature-controlled
‘in-use’-metingen, worden uitgesloten.
voldoende hoog (> 0,25 m/s) om de
Air Flow-systemen. Beide systemen
warmtestroming door lichaamswarmte
(LAF en TcAF) zijn in verschillende studies
MATERIALEN EN METHODEN
van het medisch personeel en de warmt-
met elkaar vergeleken. Veel studies zijn
De gebruikte ventilatiesystemen zijn
econvectie van lampen en medische
gebaseerd op theoretische CFD-simulaties
gebaseerd
apparatuur tegen te gaan.
(Computational Fluid Dynamics) of op
principes, zie figuur 1. Het LAF-systeem,
‘in-use’-metingen op basis van kolonie
zie figuur 1a, is een unidirectioneel lucht-
op
twee
verschillende
MEETOPSTELLING
vormende eenheden (CFU). De CFD- stroomsysteem (UDF) in het plafond
In OK 3 (36 m²), die is uitgerust met een
berekeningen zijn gebaseerd op een
boven de operatietafel. HEPA-gefilterde
laminaire-luchtstroominstallatie, zijn de
wiskundige benadering waarin onver-
lucht wordt door het scherm ingeblazen
metingen uitgevoerd. Deze OK beschikt
wachte gebeurtenissen, zoals snelle
met een gemiddelde luchtsnelheid van
over een LAF-plenum van 6,25 m² en
bewegingen als gevolg van complicaties,
0,3 m/s ter hoogte van de operatietafel.
vier lage afzuigpunten en twee hoge
worden uitgesloten.
De lucht snelheid moet hoog genoeg
afzuigpunten. De metingen met het
zijn om, ook in aanwezigheid van
temperatuurgecontroleerde luchtstroom-
Andere studies zijn gebaseerd op
personeel en medische apparatuur,
systeem vonden plaats in OK 4 (51 m²).
‘in-use’-metingen in de operatiekamer,
een UDF-luchtstroom zonder turbulentie
Deze OK is voorzien van een plenum met
waarbij de impact op de patiënt wordt
te behouden.
negen luchtdouches, twaalf externe lucht-
gemeten aan de hand van micro-
douches en vier lage afzuigpunten.
organismen die POWI’s kunnen veroorzaken.
Het TcAF-systeem, zie figuur 1b, is een
Naast ventilatie dragen ook gedrag,
systeem in het plafond van de operatiekamer.
In de OK met het LAF-systeem werden
hygiëne en schoonmaak bij aan de
Boven de operatietafel wordt gekoelde
de deeltjesmeters Cm, C1 en C2 onder
gemeten effecten.
lucht
luchtdouches.
het LAF-plenum geplaatst. De overige
De luchtstroom is naar beneden gericht als
ingeblazen
via
deeltjes meters werden in de periferie
Om de effectiviteit van de twee ventilatie-
gevolg van de zwaartekracht, doordat de
van de ruimte opgesteld. In de OK met
systemen te bepalen, zijn experimentele
dichtheid van de lucht hoger is dan die van
het TcAF-systeem werden de deeltjes
metingen uitgevoerd met deeltjes in een
de omringende lucht, waar de temperatuur
meters Cm, C1 en C2 onder het plenum
‘At Rest’-situatie. Door het gebruik van
2 K hoger is.
met negen luchtdouches geplaatst.
Figuur 1: Schematische weergaven van de verschillende luchtstroomprincipes: [a] laminaire luchtstroom en [b] temperatuurgecontroleerde luchtstroom.
Contamination Control Magazine • September 2026
7
VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
De overige deeltjesmeters werden opge-
MEETMETHODE 1
ondersteuningssystemen (twee stuks)
steld in het gebied buiten het plenum
Een onbekende hoeveelheid deeltjes
werden op een gebruikelijke positie naast
met negen luchtdouches.
met verschillende groottes werd via een
de operatietafel geplaatst.
buizensysteem (figuur 2, stippellijn) in de In beide situaties werd de contaminatie
operatiekamer ingeblazen. Deze methode
Deeltjes werden geteld met deeltjes
bron buiten het plenum geplaatst op
geeft een goed overzicht van de lucht-
meters op drie verschillende hoogtes:
een hoogte van 0,9 m op zes verschil-
verdeling in de operatiekamer door
0,9 m, 1,2 m en 1,42 m, op de posities C1
lende posities. Contaminatiepositie 7
het gebruik van meerdere bronnen.
tot en met C10. Rondom de operatietafel
bevond zich onder het plenum op een
De contaminatie werd op twee verschil-
werden de deeltjesmeters C1, C2, C3 en
hoogte van 0,6 m in beide systemen.
lende posities ingebracht (S1 en S2).
C4 geplaatst op 0,5 m van de hoeken
Positie 7 was gesitueerd onder het
Het betrof een mengsel van water en 1%
van de tafel. De deeltjesmeters C5, C6,
operatiegebied van de operatietafel.
paraffine, dat werd verwarmd met een
C7, C8, C9 en C10 werden in de periferie
Alle deeltjesmeters werden geplaatst op
element van 1000 W. De capaciteit van de
geplaatst op een afstand van 0,5 m van
een hoogte van 1,2 m.
bron bedroeg 10.000 ft³/min.
het buizensysteem.
Tijdens de metingen werd een grote hoeveel-
Vanwege de weerstand van de buizen
De contaminatie werd ingebracht in
heid contaminatie in de operatiekamer
werd de bron op twee verschillende
vier pulsen. Tussen de pulsen zat telkens
ingeblazen. Om een goed beeld te krijgen
posities geplaatst. De PVC-buis met een
een pauze van drie minuten zonder
van de luchtstromen in de operatiekamer
diameter van 75 mm werd op twee
contaminatie. Na vier pulsen werd de
werd meer contaminatie geïntroduceerd
verschillende hoogtes geplaatst: 0,7 m
bron uitgeschakeld en werd gedurende
dan tijdens reguliere operaties gebruikelijk is.
en 1,8 m boven de vloer. Het buizen
10 minuten de afname van de contami-
De meting startte met een contaminatiefase
systeem (3,5 m × 3,5 m) had om de 0,5 m
natie gemeten. Tussen de metingen door
van 10 minuten. Gedurende deze 10 minuten
gaten met een diameter van 4 mm en was
werd de operatiekamer niet gereinigd en
werd de verspreiding in de gehele operatie-
gecentreerd rondom het midden van de
niet gesteriliseerd.
kamer vastgelegd. Na 10 minuten werd de
operatietafel opgesteld. De positie van
contaminatie gestopt en werd de meting
de bron (S1 en S2) was afhankelijk van de
voortgezet.
gebruikte deeltjesmeters.
Beide systemen zijn gemeten met
Rondom de operatietafel werden vijf
werd in de operatiekamer ingeblazen op
dezelfde apparatuur. De contamina-
warmtebronnen (P; 100 W) geplaatst,
zeven verschillende posities (figuur 3).
tiebron werd gebruikt met identieke
die de aanwezigheid van personen
Deze methode geeft een goed beeld van
instellingen en met dezelfde vloeistof om
rond
simuleerden.
de effectiviteit van het systeem. De conta-
deeltjes te genereren. De deeltjes werden
De operatielampen stonden in positie
minatie werd ingebracht op een hoogte
gevormd met behulp van een aerosol-
en alle verlichting in de operatie-
van 0,9 m op de posities S1, S2, S3, S4, S5
vormende vloeistof (poly-alfa-olefine).
kamer was ingeschakeld. De medische
en S6. De hoogte van positie S7 was 0,6 m
MEETMETHODE 2 Een bekende hoeveelheid contaminatie
de
operatietafel
Figuur 2: (Schematisch) overzicht van de meetopstelling van meetmethode 1.
8
September 2026 • Contamination Control Magazine
VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
en deze bevond zich onder de operatie
RESULTATEN
Op een hoogte van 0,9 m en 1,2 m
tafel, onder de deeltjesmeter C2.
Alle metingen waren gebaseerd op een
bereikten kleine deeltjes (≤ 1 µm) de
De bronposities S1, S2, S3, S4, S5 en S6
beschermingsgraad en de hersteltijd op
steriele zone in de operatiekamer met het
waren gesitueerd op 2,25 m van het
de positie van de deeltjesmeter. Om de
LAF-systeem. Bij het LAF-systeem werden
midden van de operatietafel.
effectiviteit van het systeem te beoor-
ook grotere deeltjes waargenomen in
delen, werden grenswaarden vastgesteld
de steriele zone wanneer de contamina-
Deeltjesmeter Cm werd geplaatst in het
voor de hersteltijd. De hersteltijd was
tiebron was gesitueerd op een hoogte
midden van de tafel. Deeltjesmeters C1
gebaseerd op een reductie van het aantal
van 0,7 m. Op een hoogte van 0,9 m
en C2 werden op de tafel geplaatst op
deeltjes met een factor 1000 binnen
bereikten kleine deeltjes (≤ 1 µm) de
een afstand van 0,8 m van het midden.
drie minuten in het centrum van de
steriele zone in de operatiekamer met
Deeltjesmeters C3, C4, C5, C6, C7 en C8
steriele zone. In de periferie moest een
het TcAF-systeem. Bij het TcAF-systeem
werden geplaatst op een afstand van
reductie van de deeltjes met een factor
waren geen grotere deeltjes aanwezig in
1,3 m van de middellijn van de tafel.
1000 binnen tien minuten worden bereikt.
de steriele zone.
Lighthouse) maten op een hoogte
METING METHODE 1
Op de niveaus boven de operatie-
van 1,2 m.
In deze studie zijn 135 deeltjesmeet
tafel was geen contaminatie zichtbaar.
registraties van telkens 20 minuten
De deeltjes concentratie in de periferie
Rondom de operatietafel werden vijf
uitgevoerd. Elke minuut werd op elke
verschilde tussen beide systemen. Bij het
warmtebronnen geplaatst om de aan
positie een deeltjesmeting verricht. In totaal
LAF-systeem was een toename van de
wezigheid van personen rond de
zijn 2700 deeltjesmetingen uitgevoerd
deeltjesconcentratie zichtbaar op een
operatietafel te simuleren. De operatie
voor vier verschillende deeltjesgroottes
hoogte van 1,42 m. Bij het TcAF-systeem
lampen stonden in positie en alle
(≥ 0,3 µm, ≥ 0,5 µm, ≥ 1 µm en ≥ 5 µm).
was deze toename niet aanwezig.
ingeschakeld. De medische onder
DEELTJESMETER CM
steuningssystemen (twee stuks) werden
Wanneer na het beëindigen van de
DEELTJESMETERS C1, C2, C3 EN C4
op een gebruikelijke positie naast de
contaminatie-inbreng een toename van
In beide systemen was tijdens de conta-
operatietafel
meting
deeltjes zichtbaar was, was de luchtstroom
minatie een toename van de deeltjes-
startte met een contaminatiefase van
niet unidirectioneel. Beide systemen
concentratie zichtbaar, zie figuur 4.
10 minuten, waarin de concentratie
hebben moeite met het handhaven van
Nadat de contaminatie stopte, was ook een
van de contaminatie werd gemeten.
een unidirectionele luchtstroom onder
afname zichtbaar en binnen korte tijd was
Na 10 minuten werd de contaminatie
een hoogte van 1,2 m. Deeltjes ≤ 1 µm
het contaminatieniveau weer acceptabel.
gestopt en werd gedurende de daar-
vertonen een lichte turbulente stroming
De acceptatie was gebaseerd op de grens-
opvolgende 10 minuten de afname van
onder 1,2 m.
waarden zoals vermeld bij methode 2.
Alle deeltjes meters (Handheld 3016,
verlichting in de operatiekamer was
geplaatst.
De
de contaminatie gemeten. De totale duur van de meting bedroeg 20 minuten.
Figuur 3: (Schematisch) overzicht van de meetopstelling van meetmethode 2.
Contamination Control Magazine • September 2026
9
VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
Figuur 4: LAF-systeem, positie C2: bron = 1,8 m/ deeltjesmeter = 0,9 m; TcAF-systeem, positie C2: bron = 1,8 m/ deeltjesmeter = 0,9 m (x-as = tijd; y-as = aantal deeltjes).
In beide systemen was de deeltjesmeter
De deeltjesmeters waren geplaatst in
Wanneer de contaminatiebron op een
C4 de positie met de beste reductie
de nabijheid van de contaminatiebron,
hoogte van 1,8 m werd geplaatst, was
van deeltjes. Deze meter bevond zich
wat bij elke puls van contaminatie zicht-
het stromingspatroon voor alle deel-
naast de anesthesiepositie met de medi-
baar was. De meters in de operatiekamer
tjes kleiner dan 3,0 µm vergelijkbaar.
sche pendel. Deze pendel beïnvloedt
met het LAF-systeem waren geplaatst
De deeltjes groter dan 3,0 µm waren
de luchtstroom, wat zichtbaar was in
onder het LAF-plenum. De meters in de
slechts beperkt zichtbaar bij de deel-
de meetresultaten. De deeltjesmeter
operatiekamer met het TcAF-systeem
tjesmeters. De reductie van de contami-
stond achter de pendel, waardoor de
waren geplaatst buiten het plenum met
natie verliep volgens de verwachtingen,
lucht werd afgebogen. Op deze positie
negen luchtdouches. Dit verschil was
met een verschil voor de deeltjes kleiner
had dit een positief effect. Wanneer een
zichtbaar in de hoogte van de contami-
dan 1,0 µm. De deeltjes groter dan 0,5
deeltjesmeter in een afgebogen lucht-
natie op het moment van de contaminatie.
µm werden binnen korte tijd verwijderd.
stroom wordt geplaatst, zouden andere meetresultaten worden verkregen.
De kleinere deeltjes deden er iets langer Bij het LAF-systeem was een constante
over om te dalen tot een acceptabel
luchtstroom met een sterke neerwaartse
niveau.
De piek bij het LAF systeem voor de deeltjes
impuls aanwezig. Bij het TcAF-systeem
grootte van 0,3 µm bedroeg 224.954 deeltjes
was in de nabijheid van de meter een
DEELTJESMETERS C6 EN C9
en nam binnen acht minuten weer af tot nul.
luchtstroom met een zwakke neerwaartse
De posities C6 en C9 lagen dicht bij de
De piek voor de deeltjesgrootte van 0,5 µm
impuls aanwezig.
muur, in het midden van de operatiekamer.
was 161.741 deeltjes en nam binnen zeven
Op deze posities was de luchtstroom
minuten af tot nul. De piek voor deeltjes van
Alle deeltjesgroottes waren tijdens de
beperkt vanwege het ontbreken van een
1,0 µm was 120.423 deeltjes en nam binnen
contaminatie zichtbaar. Op alle meet-
afzuiging. Wanneer de bron op 0,7 m
vier minuten af tot nul. De piek voor deel-
posities was voor de verschillende
werd geplaatst, was de luchtstroom onder
tjes van 5,0 µm was 1.765 deeltjes en nam
deeltjesgroottes een vergelijkbaar stro-
1 m bij beide systemen licht turbulent.
binnen één minuut af tot nul.
mingspatroon waarneembaar, afhankelijk
Gedurende langere tijd waren deeltjes
van het systeem. Wanneer de contami-
van verschillende groottes zichtbaar,
De piek bij het TcAF systeem voor de
natiebron zich op een hoogte van 0,7 m
waardoor de reductie langer duurde.
deeltjesgrootte van 0,3 µm was 2.611.519
bevond, was op iedere deeltjesmeter een
deeltjes en nam binnen tien minuten af
verschillend stromingspatroon zichtbaar.
tot nul. De piek voor de deeltjesgrootte
10
De piek bij het LAF-systeem voor deeltjes van 0,5 µm bedroeg 21.895 deeltjes
van 0,5 µm was 1.305.583 deeltjes en nam
De reductie van contaminatie was effectief,
en nam binnen vier minuten af tot nul.
binnen tien minuten af tot nul. De piek
maar het stromingspatroon op de verschil-
De piek voor deeltjes van 1,0 µm was
voor deeltjes van 1,0 µm was 748.317
lende posities varieerde. Deze verschillen
9.888 deeltjes en nam binnen twee
deeltjes en nam binnen acht minuten af
werden veroorzaakt door obstakels in
minuten af tot nul. De piek voor deel-
tot nul. De piek voor deeltjes van 5,0 µm
de operatiekamer, zoals de operatietafel,
tjes van 5,0 µm was 353 deeltjes en nam
was 3.178 deeltjes en nam binnen één
het personeel rondom de tafel en medi-
binnen één minuut af tot nul, zie figuur 5.
minuut af tot nul.
sche apparatuur zoals pendels.
De piek bij het TcAF-systeem was
September 2026 • Contamination Control Magazine
VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
Figuur 5: LAF-systeem, positie C6: bron = 0,7 m/ deeltjesmeter = 0,9 m; TcAF-systeem, positie C6: bron = 0,7 m/ deeltjesmeter = 0,9 m (x-as = tijd; y-as = aantal deeltjes).
Figuur 6: LAF-systeem, positie C8: bron = 1,8 m/ deeltjesmeter = 1,2 m; TcAF-systeem, positie C8: bron = 1,8 m/ deeltjesmeter = 1,2 m (x-as = tijd; y-as = aantal deeltjes).
zichtbaar voor deeltjes van 0,3 µm,
TcAF-systeem stroomde de lucht naar
Bij het TcAF-systeem was alleen een lage
met 706 deeltjes, die binnen één minuut
beneden met een zeer lage impuls verge-
afzuiging aanwezig in de hoeken. In de
afnamen tot nul.
leken met het midden van de kamer.
operatiekamer met het TcAF-systeem
Bij het LAF-systeem waren deeltjes van
wat zichtbaar was in het aantal deeltjes
alle groottes gedurende langere tijd
DEELTJESMETERS C5, C7, C8 EN C10
zichtbaar op de verschillende hoogtes.
Op de posities nabij de afzuiging van de
was het aantal deeltjes groter in vergelij-
Op deze posities was de luchtstroom
operatiekamer was de contaminatiebron
king met het TcAF-systeem. Op de positie
turbulent. Bij het TcAF-systeem was het
zichtbaar bij de verschillende pulsen.
van de deeltjesmeter in de operatiekamer
aantal deeltjes op deze posities laag en
Bij elke puls nam het aantal deeltjes toe
met het LAF-systeem was een opwaartse
nam binnen korte tijd af.
tot niveaus van miljoenen voor de kleine
luchtstroom aanwezig, waardoor een
deeltjes (< 1,0 µm). Bij het LAF-systeem was
groter aantal deeltjes ontstond.
werd de gehele ruimte geventileerd, bij de deeltjesmeters. Bij het LAF-systeem
Wanneer de contaminatiebron op een
bij alle hoogtes een toename van deeltjes
hoogte van 1,8 m werd geplaatst, was het
zichtbaar, ongeacht de hoogte van de
De piek bij het LAF-systeem voor deeltjes
reduceren van de contaminatie bij beide
bron. Bij het TcAF-systeem was de toename
van 0,3 µm bedroeg 1.535.834 deeltjes en
systemen moeilijker. Beide sys temen
van deeltjes zichtbaar op een hoogte van
nam binnen vijf minuten af tot nul. De piek
hadden meer tijd nodig om het aantal
0,9 m. Op de posities van 1,2 m en 1,42 m
voor deeltjes van 0,5 µm was 1.077.450
deeltjes te verminderen. In de opera-
was de toename van deeltjes beperkt.
deeltjes en nam binnen vijf minuten af
tiekamer met het LAF-systeem was de
tot nul. De piek voor deeltjes van 1,0 µm
luchtstroom nabij de muur licht turbu-
Het verschil tussen de systemen zat in het
was 787.870 deeltjes en nam binnen vijf
lenter vanwege de hoge afzuiging en
aantal en de posities van de afzuigingen.
minuten af tot nul. De piek voor deeltjes
het ontbreken van een luchttoevoer in
Bij het LAF-systeem waren zowel lage als
van 5,0 µm was 18.716 deeltjes en nam
de buurt. In de operatiekamer met het
hoge afzuigingen aanwezig in de hoeken.
binnen drie minuten af tot nul, zie figuur 6. Contamination Control Magazine • September 2026
11
VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
LAF-system
De piek bij het TcAF-systeem voor deel-
TcAF-system
Bron
Bed
Periferie
Bron
Bed
Periferie
en nam binnen tien minuten af tot nul.
Gemiddelde
673.117
2
2.704
179
0
186
De piek voor deeltjes van 0,5 µm was
Maximum
4.688.728
1.059
53.678
6.004
0
4.591
265.566 deeltjes en nam binnen tien
Minimum
0
0
0
0
0
0
tjes van 0,3 µm bedroeg 554.440 deeltjes
minuten af tot nul. De piek voor deeltjes van 1,0 µm was 50.146 deeltjes en
Tabel 1: Berekend aantal deeltjes ≥ 0,3 µm.
nam binnen tien minuten af tot nul.
LAF-system
De piek voor deeltjes van 5,0 µm was Bron
Bed
Periferie
Bron
Bed
Periferie
Gemiddelde
63.761.177
1.503
2.317.596
7.807.860
0
11.219
Maximum
270.321.410
240.493
43.618.557
72.538.090
0
1.261.793
Minimum
27.192
0
0
909.353
0
0
1.059 deeltjes en nam binnen één minuut af tot nul. Bij een enorme toename van contaminatie
TcAF-system
in de operatiekamer had het LAF-systeem meer moeite met deeltjes > 1,0 µm.
Tabel 2: Berekend aantal deeltjes ≥ 0,5 µm.
Het TcAF-systeem verwijderde de deeltjes
LAF-system
> 1,0 µm snel, maar had meer moeite met
TcAF-system
Source
Bed
Periferie
Source
Bed
Periferie
Gemiddelde
29.823.626
495
641.181
744.130
0
2.961
METING METHODE 2
Maximum
128.538.322
79.105
12.020.053
19.878.273
0
410.710
In deze studie zijn 161 deeltjesmetingen
Minimum
8.829
0
0
54.031
0
0
de kleinere deeltjes.
van 20 minuten uitgevoerd. Elke minuut werd op iedere positie een deeltjes
Tabel 3: Berekend aantal deeltjes ≥ 1,0 µm.
meting verricht. In totaal werden 3.220
LAF-system
deeltjesmetingen uitgevoerd voor vier
TcAF-system
Source
Bed
Periferie
Source
Bed
Periferie
Gemiddelde
673.117
2
2.704
179
0
186
De metingen werden uitgevoerd met
Maximum
4.688.728
1.059
53.678
6.004
0
4.591
verschillende deeltjesmeters en op
Minimum
0
0
0
0
0
0
verschillende deeltjesgroottes.
verschillende posities van de bron. Om een waarde te verkrijgen voor de
Tabel 4: Berekend aantal deeltjes ≥ 5,0 µm.
berekening van de effectiviteit, werd het gemiddelde aantal deeltjes berekend. De berekende aantallen waren geba-
meet daarnaast ook andere deeltjesgroottes
Met deze gegevens werd voor elke
seerd op de verschillende deeltjesmeters.
op de bedpositie. In tabel 1, 2, 3 en 4 is het
positie de beschermingsgraad berekend.
De bron zelf werd met één meter gemeten.
verschil tussen de twee systemen zichtbaar.
Het gemiddelde van de beschermings-
Om het aantal deeltjes bij de bedpositie te
graad werd berekend voor twee gebieden
De bron was in beide operatiekamers
beoordelen, moet de relatie tussen de bron
(steriele zone en periferie) in de twee
gelijk. De ventilatie van de periferie werd
en het bed worden meegenomen.
verschillende systemen, zie figuur 7.
De operatiekamer met het TcAF-systeem
In de periferie meten beide systemen
Beide systemen hebben een gelijke
heeft ook ventilatie in de periferie. Dit zorgt
deeltjes van alle groottes. Het deeltjes
beschermingsgraad in de steriele zone.
ervoor dat het aantal deeltjes gemeten
niveau in de operatiekamer met het TcAF-
Voor
bij de contaminatiebron lager is dan in
systeem was laag in vergelijking met het
bedraagt
de operatiekamer met het LAF-systeem,
LAF-systeem.
mingsgraad van beide systemen 4,9.
zichtbaar in het aantal gemeten deeltjes.
waar de periferie niet geventileerd werd.
12
alle
gemeten de
deeltjesgroottes
gemiddelde
bescher-
De bescherming tegen contaminatie
BESCHERMINGSGRAAD
binnen de steriele zone was dus vrijwel
Op de bedpositie meten beide systemen de
Tijdens de eerste 10 minuten werd de
gelijk voor beide systemen.
kleine deeltjes (< 0,3 µm). Het LAF-systeem
bescherming van het systeem gemeten.
September 2026 • Contamination Control Magazine
VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
In de periferie varieert de beschermings-
Het aantal deeltjes in beide operatie
DISCUSSIE EN CONCLUSIE
graad van het LAF-systeem voor de
kamers was tijdens de contaminatie hoog.
Alle metingen in dit onderzoek geven
verschillende deeltjesgroottes. Het verschil
Beide systemen waren in staat om het
een overzicht van de functionaliteit van
in beschermingsgraad was duidelijk zicht-
contaminatieniveau in de steriele zone
het LAF-systeem en het TcAF-systeem.
baar in de periferie. Het TcAF-systeem heeft
binnen de acceptabele limiet te reduceren
Beide systemen zijn efficiënt genoeg
een gemiddelde beschermingsgraad > 3 in
en de reductietijd van drie minuten te
om de steriele zone te beschermen en
de periferie, terwijl het LAF-systeem alleen
behalen. Het LAF-systeem had ongeveer
contaminatie binnen de steriele zone
een gemiddelde beschermingsgraad > 3
0,7 minuten nodig om de contaminatie
te reduceren. Er zijn echter verschillen
heeft voor deeltjes > 5 µm. Voor andere
te verminderen. Bij het TcAF-systeem was
tussen de systemen, waarbij de meeste
deeltjesgroottes
er geen contaminatie in de steriele zone
verschillen buiten de steriele zone
aanwezig.
optreden. Om een veilige chirurgische
lag
de
gemiddelde
beschermingsgraad in de periferie rond de ±2, wat onder de vereiste limiet ligt.
omgeving te creëren, is het beter om Het verschil tussen beide systemen ligt in de
de gehele operatiekamer te ventileren
HERSTELTIJD
efficiëntie in de periferie. In de periferie had
in plaats van alleen de steriele zone.
De hersteltijd geeft een indicatie van de
het LAF-systeem gemiddeld zes minuten
Buiten de steriele zone heeft het TcAF-
effectiviteit van het systeem om contami-
nodig om de contaminatie te reduceren.
systeem slechts 2/3 van de tijd nodig om
natie in de steriele zone te verminderen.
Het TcAF-systeem had minder dan 3,5
de contaminatie te reduceren in vergelij-
De hersteltijd werd gemeten gedurende
minuten nodig om dezelfde reductie van
king met het LAF-systeem.
de 10 minuten na het stopzetten van de
contaminatie te bereiken. De metingen laten
bron. Het gemiddelde van de hersteltijd
zien dat een TcAF-systeem bijna twee keer
werd gemeten in de steriele zone en in de
zo snel alle deeltjes uit de periferie verwijdert
periferie, zie figuur 8.
in vergelijking met een LAF-systeem.
Average protection index protection index
5 4 3
min. degrees
2 1 0
0,3
0,5
1
5
particle size (μm) LAF (sterile zone)
TcAF (sterile zone)
LAF (periphery)
TcAF(periphery)
Figuur 7: Gemiddelde beschermingsgraad steriele zone/periferie vergeleken met de grenswaarde.
time (minute)
Average recovery time 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0
time limit periphety
time limit sterile zone 0,3
0,5
1
5
particle size (μm) LAF (sterile zone)
TcAF (sterile zone)
LAF (periphery)
TcAF(periphery)
Figuur 8: Gemiddelde hersteltijd steriele zone/periferie vergeleken met de grenswaarde.
Contamination Control Magazine • September 2026
13
VENTILATIE IN OPERATIEKAMERS VERGELEKEN
INVLOED VAN DE AFZUIGING
Beide operatiekamers worden geventi-
draagt bij aan de toename van contaminatie.
leerd met een grote hoeveelheid lucht met
Hieruit kan worden aangenomen dat de
Tijdens het ontwerp en de bouw
een lage snelheid (> 0,27 m/s) boven de
vloer het meest besmette deel van de
ligt de focus op het LAF- of TcAF-
operatietafel. Obstakels zoals chirurgische
operatiekamer is.
luchtinlaatsysteem. De afzuiging wordt
lampen, medische apparatuur en personen
geplaatst op een positie waar grote
hebben invloed op de luchtstroom.
kanalen achter de wanden mogelijk zijn.
bij het LAF-systeem minder, omdat de
Metingen tonen het belang van de afzui-
Bij een hogere warmtebelasting heeft
hoge en lage afzuigingen kleine turbulen-
ging in combinatie met het LAF- of TcAF-
het ventilatiesysteem meer moeite om
ties buiten de steriele zone veroorzaken.
luchtinlaatsysteem aan. De positie van de
de gekoelde lucht naar de operatietafel
Hierdoor is meer tijd nodig om de conta-
afzuiging kan de functionaliteit van het
te brengen. Het LAF-systeem is minder
minatie te reduceren dan bij een TcAF-
ventilatiesysteem optimaliseren, zoals in
gevoelig voor de temperatuur van de
systeem. Het LAF-systeem heeft ongeveer
de metingen is aangetoond.
gekoelde lucht. De gevoeligheid van het
1/3 extra tijd nodig om dezelfde reductie
LAF-systeem ligt in de luchtsnelheid en
van contaminatie te realiseren.
De hoge afzuiging bij het LAF-systeem
het handhaven van een stabiele tempe-
zorgt voor meer turbulentie buiten de
ratuur binnen het geselecteerde bereik.
ENERGIE
steriele zone. De posities van de lage afzui-
Bij een temperatuurverschil van > 1,5 K
Het TcAF-systeem werkt met minder
gingen bepalen de effectiviteit van het
neemt de gevoeligheid van het systeem
lucht dan het LAF-systeem om een gelijke
systeem. Het TcAF-systeem werkt uitslui-
af. Bij een lage luchtsnelheid is de impuls
steriele zone te creëren, en daarom is ook
tend met lage afzuigingen. De positie van
van de lucht minder en is het bereik van
het energieverbruik lager. Dit resulteert
de afzuiging bepaalt de effectiviteit van
de lucht beperkt.
in een lagere CO₂-voetafdruk, maar het
het totale systeem. Wanneer de afzuiging
volledig reduceren tot nul is niet mogelijk,
zich bevindt op een plek waar medisch
Tijdens contaminatie worden deeltjes
aangezien het gebruik van lucht om een
materiaal is geplaatst, ontstaat het
van verschillende groottes de operatie-
steriele omgeving te creëren energie kost.
risico op contaminatie van het materiaal
kamer ingeblazen. De deeltjes > 1,0 µm
Om een steriele zone met minimale
en duurt het langer voordat de contami-
worden binnen 3 minuten uit de steriele
afmetingen van 9 m² te creëren, heeft het
natie is gereduceerd. Het risico op neer-
zone verwijderd en binnen 10 minuten
LAF-systeem minimaal 11.000 m³/h nodig
slag van contaminatie neemt toe wanneer
uit de gehele operatiekamer bij beide
en het TcAF-systeem 6.800 m³/h. Het
de effectiviteit afneemt.
systemen. Zelfs wanneer een piek van
LAF-systeem verbruikt gedurende één
> 1.000 deeltjes optreedt, wordt de conta-
jaar ongeveer 76.000 kWh, terwijl het
Bij beide systemen is de werking van
minatie binnen 1 minuut uit de steriele
TcAF-systeem ongeveer 42.000 kWh
de afzuiging zichtbaar in de metingen.
zone verwijderd.
verbruikt. Het energieverbruik voor het
De metingen op de posities C5, C7,
transport van lucht wordt met het TcAF-
C8 en C10 geven een beeld van de
De kleinere deeltjes (< 1,0 µm) zijn moei-
contaminatiebron met een gemiddelde
lijker te reduceren en te verwijderen.
vertraging van één minuut. De piek
Deeltjes < 1,0 µm worden binnen 10
De conclusie is in het voordeel van het
van de kleinere deeltjes (< 1,0 µm) is bij
minuten uit de operatiekamer verwijderd,
TcAF-systeem, omdat de resultaten voor
het LAF-systeem ongeveer 70% hoger.
maar de kleinere deeltjes blijven gedu-
de reductie van contaminatie beter zijn.
De piek van de grotere deeltjes (> 0,5 µm) is
rende meer dan 3 minuten aanwezig.
TcAF-systemen
bij het LAF-systeem ongeveer 94% hoger.
14
Buiten de steriele zone is de luchtcirculatie
systeem met 45% verminderd.
verminderen
conta-
minatie bijna 100 keer meer dan een Bij deze deeltjes (< 1,0 µm) is een lucht-
LAF-systeem. Om een veilige chirurgische
INVLOED VAN DE LUCHTSTROMING
stroompatroon zichtbaar op verschillende
omgeving te creëren en de lucht
hoogtes. Onder de operatietafel is in
gedragen contaminatie te minimaliseren,
Het ontwerp van beide systemen is
sommige situaties een turbulente lucht-
is het beter om de gehele operatiekamer
symmetrisch en de luchtstroom wordt
stroom aanwezig. De meeste turbulentie
te ventileren in plaats van alleen de
gebalanceerd gecontroleerd. Ondanks het
wordt veroorzaakt door obstakels zoals
steriele zone, met een Temperature-
symmetrische ontwerp en de gebalan-
de tafel, het personeel en apparatuur,
controlled Air Flow-systeem.
ceerde luchtstroom zijn er verschillen
die vooral op vloerniveau aanwezig zijn.
tussen de meetposities in de operatiekamer.
De turbulente luchtstroom onder de tafel
September 2026 • Contamination Control Magazine
Building & Construction Systems
VAN VISIE NAAR VALIDATIE: DE REALISATIE VAN DE NIEUWE CSA VAN HET DIAKONESSENHUIS Foto: copyright Wiegerinck
De gezondheidszorg ontwikkelt zich in hoog tempo. Operaties worden complexer, instrumentensets uitgebreider en de eisen aan kwaliteit, beschikbaarheid en traceerbaarheid nemen toe. Daarmee groeit ook het belang van de Centrale Sterilisatie Afdeling (CSA), waar dagelijks grote hoeveelheden medisch instrumentarium worden gereinigd, verpakt en gesteriliseerd. Waar contaminatiebeheersing vroeger vooral werd geassocieerd met de operatiekamer, wordt tegenwoordig steeds nadrukkelijker gekeken naar de volledige keten van reinigen, desinfecteren, verpakken, steriliseren, opslaan en gebruiken van medische hulpmiddelen. Binnen deze keten vormt de CSA een cruciale schakel. Het uiteindelijke doel – het voorkomen van infecties bij patiënten – wordt immers bepaald door alle processtappen binnen deze keten. Deze ontwikkeling heeft ook gevolgen voor de eisen die aan het ontwerp en de bouw van CSA’s worden gesteld. Principes uit de wereld van gecontroleerde omgevingen zijn daardoor een integraal onderdeel geworden van moderne CSAprojecten. Tegen deze achtergrond ontstonden binnen het Diakonessenhuis in 2020 de plannen voor de realisatie van een nieuwe CSA. Wat volgde was een traject van programmavorming, ontwerpuitwerking, realisatie, validatie en ingebruikname. In dit artikel delen we een aantal van de keuzes, uitdagingen en lessen uit dat traject. Door: Jan Drop, adviseur Swebru Ingenieurs
16
September 2026 • Contamination Control Magazine
CSA DIAKONESSENHUIS
DE EERSTE KEUZES: RENOVATIE OF VERNIEUWBOUW?
Hoewel nieuwbouw op een andere
Een belangrijk uitgangspunt vormde
locatie in het ziekenhuis voordelen
de
leek te bieden, bleek de bestaande
Richtlijn
Toen de eerste plannen voor vernieuwing
positie van de CSA logistiek zeer
partijen ruime ervaring hadden met
van de CSA werden ontwikkeld, lag de
sterk. De afdeling ligt direct naast
CSA-projecten, was er nog beperkt
realisatie van een nieuwe CSA niet direct
het
de
praktijkervaring beschikbaar met het
voor de hand. De bestaande CSA was
scopieafdeling,
transport-
ontwerpen volgens deze nieuwe richtlijn.
immers pas in 2012 gerealiseerd en
afstanden beperkt zijn en de CSA een
Dat maakte deze fase tot een gezamen-
daarmee relatief jong. Het uitgangspunt
logische positie inneemt binnen de
lijke zoektocht. Medewerkers van de
was daarom om eerst te onderzoeken of de
zorgketen. Verplaatsing zou deze voor-
CSA, management, deskundigen infectie
bestaande afdeling kon worden aangepast
delen grotendeels tenietdoen en nieuwe
preventie, deskundige steriele medische
aan de huidige en toekomstige eisen.
logistieke uitdagingen introduceren.
hulpmiddelen
operatiekamercomplex waardoor
en
recent 11.
geïntroduceerde Hoewel
de
(DSMH),
VCCN
betrokken
architect
en
installatieadviseur moesten gezamenlijk Tijdens de initiatiefase werden verschillende
Uiteindelijk werd daarom gekozen voor
bepalen hoe de uitgangspunten van de
scenario’s onderzocht. Naast renovatie van
vernieuwbouw op de bestaande vlek.
richtlijn vertaald konden worden naar een
de bestaande afdeling werd ook nieuw-
Deze keuze betekende een complexere
praktisch en toekomstbestendig ontwerp.
bouw op een andere locatie binnen het
realisatie en een tijdelijke periode van
ziekenhuis overwogen.
overlast, maar bood op lange termijn de
Parallel hieraan werd de benodigde capa-
meest optimale logistieke positie binnen
citeit van de nieuwe CSA vastgesteld.
het ziekenhuis.
Op basis van de huidige productie,
Al snel bleek dat de bestaande CSA beperkingen kende op het gebied van logistiek,
mogelijke groei en toekomstige ontwikke-
DE BASIS: EEN GOED PROGRAMMA VAN EISEN
lingen werd bepaald hoeveel reinigings-
De routing maakte een volledige scheiding
en
desinfectiemachines,
van vuile en schone stromen niet overal
Na de keuze voor vernieuwbouw werd
en
ondersteunende
mogelijk,
uitbreidingen
gestart met het opstellen van een
noodzakelijk waren. Ook de benodigde
waren lastig inpasbaar en het realiseren
Programma van Eisen (PvE). In deze fase
opslagcapaciteit
van een comfortabel werkklimaat bleef
werden de functionele en ruimtelijke
Deze uitgangspunten vormden samen de
een uitdaging. Een goede werkomgeving
kaders vastgelegd waarbinnen architect
basis voor een ruimtelijk PvE waarin per
werd nadrukkelijk meegenomen als
en installatieadviseur het ontwerp konden
functie de benodigde vloeroppervlakken
ontwerpuitgangspunt.
ontwikkelen.
werden bepaald.
uitbreidbaarheid
en
binnenklimaat.
toekomstige
werd
autoclaven
voorzieningen vastgelegd.
Naast capaciteit speelde duurzaamheid een belangrijke rol. Het Diakonessenhuis had
de
ambitie
uitgesproken
om
het gebruik van aardgas gefaseerd af te bouwen. Dit had directe gevolgen voor de CSA, waar traditioneel veel apparatuur gebruik maakt van stoom. Hierdoor werd verduurzaming al in de PvE-fase een belangrijk afwegingskader, zowel voor de selectie van apparatuur als voor de achterliggende installatietechnische infrastructuur.
Afbeelding 1: Een optimaal ontwerp is een gezamenlijk zoektocht met meerdere stakeholders. (Foto: copyright Wiegerinck)
Contamination Control Magazine • September 2026
17
CSA DIAKONESSENHUIS
Het PvE vormde uiteindelijk veel meer dan
Tijdens de ontwerpuitwerking werden de
Vervolgens werd met de gebruikers
een verzameling ruimte- en capaciteitseisen.
gevolgen van de eerder gemaakte keuzes
besproken welke werkzaamheden in iedere
Gedurende het project fungeerde het
pas
Uitgangspunten
ruimte zouden plaatsvinden en welke
als referentiekader voor ontwerpkeuzes
rondom ruimteclassificaties, logistiek en
voorzieningen daarvoor nodig waren.
en discussies. Zeker binnen een meerjarig
contaminatiebeheersing moesten worden
Daarbij
traject, waarin gebruikers, managers en
vertaald naar concrete ontwerpkeuzes
aan de bestaande afdeling: wat werkte goed,
projectleden kunnen wisselen, bleek het
voor ruimten en installaties.
welke knelpunten moesten worden opge-
echt
zichtbaar.
werd
steeds
gespiegeld
van grote waarde om steeds terug te
lost en welke kansen bood de nieuwbouw?
kunnen grijpen op de oorspronkelijke
Deze sessies bleken bijzonder waardevol.
uitgangspunten.
DOOR HET
VO/DO: VAN UITGANGSPUNTEN NAAR ONTWERP
ONTWERP
Met het Programma van Eisen als basis kon worden gestart met de ontwerpuitwerking. De architect vertaalde het ruimtelijk PvE naar een concrete plattegrond. Dat bleek geen eenvoudige opgave. De beschikbare bouwvlek had een ongunstige vorm en was als een driehoek
GEZAMENLIJK DOOR TE NEMEN ONTSTOND DRAAGVLAK.
Voor veel gebruikers is het lastig om vanaf een technische tekening te visualiseren hoe een toekomstige afdeling eruit gaat zien. Door het ontwerp gezamenlijk door te nemen ontstond draagvlak en werden praktische aandachtspunten vroegtijdig zichtbaar. Naarmate de installatietechnische uitwerking vorderde, werd steeds duidelijker dat bouwkundige en installatietechnische keuzes niet los van elkaar konden worden
ingeklemd tussen het operatiekamer
beschouwd. Een goed voorbeeld hiervan
complex
waren de discussies over plafondhoogtes.
en
de
scopie
afdeling.
Ondanks de complexe vorm van de
Om de functionele eisen verder te concre-
Vanuit architectonisch oogpunt bestaat
afdeling slaagde het ontwerpteam erin
tiseren werden zogenaamde afspraken
vaak de wens om ruimten zo hoog
een logische routing te realiseren waarin
tekeningen opgesteld. Op de bouwkundige
en
de verschillende processtappen elkaar op
plattegronden
voorzieningen
Vanuit installatietechnisch perspectief
natuurlijke wijze opvolgen en kruisende
zoals werkplekken, apparatuur en overige
betekent een hoger plafond echter een
stromen worden voorkomen.
gebruiksvoorzieningen
groter luchtvolume en daarmee hogere
werden
weergegeven.
ruimtelijk
mogelijk
te
maken.
ventilatiedebieten om dezelfde classificatie en hersteltijden te realiseren. Dit leidt niet alleen tot grotere installaties, maar ook tot een hoger energieverbruik gedurende de levensduur van het gebouw. Dezelfde afweging ontstond bij constructieve beperkingen van het gebouw. Op
meerdere
plaatsen
kwamen
constructiebalken onder het gewenste plafondniveau uit. Vanuit architectonisch oogpunt ligt het voor de hand om het plafond vóór en na een dergelijke balk weer op te trekken. Vanuit contaminatiebeheersing en installatietechniek bleek dit echter minder wenselijk. Hoogtesprongen kunnen leiden tot ongewenste luchtstromingen en lokale tochtverschijnselen, zeker bij de hoge luchtdebieten die nodig zijn om de Afbeelding 2: Afsprakentekening
18
September 2026 • Contamination Control Magazine
vereiste prestaties van de ruimte te behalen.
CSA DIAKONESSENHUIS
Een belangrijk voordeel van de locatie was de aanwezigheid van een grote technische ruimte direct boven de CSA. Hierdoor kon een groot deel van de installaties buiten de geclassificeerde ruimten worden opgesteld. Dat was niet alleen gunstig voor de inpassing van installaties, maar vooral voor beheer en onderhoud. Het openen van plafonds in geclassificeerde ruimten betekent immers niet alleen onderhoudswerkzaamheden, maar ook aanvullende schoonmaakwerk zaamheden en in specifieke gevallen hervalidatie en controles. Ook de gevolgen van de duurzaamheidsambities werden in deze fase zichtbaar. Het uitfaseren van aardgas betekende dat stoom-gevoede reinigings- en sterilisatieapparatuur niet langer vanzelf sprekend was. Elektrisch gevoede alternatieven vroegen om aanzienlijk grotere aansluit vermogens, waardoor ook aanpassingen aan de elektrische infrastructuur van het ziekenhuis noodzakelijk werden. Afbeelding 3: De technische ruimte, met onder andere de luchtbehandeling, direct boven de
Zo groeide het ontwerp in de VO- en
CSA is een belangrijk voordeel.
DO-fase uit van een ruimtelijke visie naar een integraal ontwerp waarin logistiek, contaminatiebeheersing, techniek, beheer
Bij bouwteamprojecten wordt vaak
Deze ervaring laat zien dat de meer-
en duurzaamheid onlosmakelijk met
verwacht dat aannemers en installa-
waarde
elkaar verbonden raakten.
teurs hun praktijkkennis inzetten om
automatisch ontstaat door ontwerp
van
een
bouwteam
niet
een ontwerp verder te optimaliseren.
verantwoordelijkheid over te dragen aan
EEN NIEUWE DYNAMIEK: HET ONTWERP IN BOUWTEAM
Daarbij speelt echter ook het moment
uitvoerende partijen. Minstens zo belangrijk
waarop zij instappen een belang-
is het om vooraf expliciet vast te stellen
rijke rol. In dit project werd de bouw
op welke onderdelen optimalisaties nog
Met de afronding van het Definitief
combinatie geselecteerd op basis van
mogelijk zijn en welke kennis daarbij
Ontwerp brak een nieuwe fase aan.
een uitgewerkt Definitief Ontwerp.
nodig is. Tegelijkertijd werd zichtbaar dat
Op basis van het ontwerp werd een
Veel fundamentele keuzes ten aanzien
een moderne CSA een specialistische
bouwcombinatie geselecteerd en traden
van ruimtelijke indeling en installatie
omgeving is. Hierdoor blijft specialistische
zowel de bouwkundig aannemer als de
technische
lagen
kennis ook tijdens de uitvoeringsfase van
installatietechnisch aannemer toe tot het
daardoor al vast. De invloed van uitvoe-
grote waarde. De ervaring uit dit project
projectteam. Hiermee veranderde niet
rende partijen richtte zich daarom
bevestigde dat de betrokkenheid van
alleen de samenstelling van het team,
minder op de technische hoofdopzet,
ontwerpende partijen, waaronder de
maar ook de focus van het project.
maar
uitvoerbaarheid,
installatieadviseur, niet alleen belangrijk
In de VO- en DO-fase lag de nadruk op het
detaillering, materialisatie en beheers-
is vanwege kennis van eerdere ontwerp-
ontwikkelen van een functioneel, toekomst-
baarheid van de uitvoering. Juist op deze
keuzes, maar ook vanwege de tech-
bestendig ontwerp. In de bouwteamfase
onderwerpen kon hun praktijkkennis
nische complexiteit van de installaties
kwamen uitvoerbaarheid, planning en
veel waarde toevoegen.
en hun relatie met de prestaties die uiteinde-
kostenbeheersing nadrukkelijker in beeld.
vooral
uitgangspunten
op
lijk van de CSA worden gevraagd. Contamination Control Magazine • September 2026
19
CSA DIAKONESSENHUIS
VAN BOUWEN NAAR GEBRUIKEN: REALISATIE, VALIDATIE EN INGEBRUIKNAME Met de start van de uitvoering verschoof de aandacht van ontwerpen naar realiseren. De uitgangspunten uit het eerdere traject moesten nu daadwerkelijk worden vertaald naar een gebouw dat niet alleen voldoet aan de tekeningen, maar ook aan de prestaties die vanuit contaminatie beheersing worden gevraagd. Een mooi voorbeeld hiervan was de aanpak van luchtdichtingen. Vanuit conta minatiebeheersing was het essentieel dat luchtscheidingen tussen ruimten zorgvuldig werden uitgevoerd. De installateur stelde voor om doorvoeringen die onderdeel uitmaakten van een luchtscheiding op dezelfde wijze af te werken als brandwerende afdichtingen. Hierdoor konden
Afbeelding 4: Procesapparatuur wordt vaak door andere partijen dan de installateur gemonteerd. Dit vraagt om nauwkeurige afstemming. (Foto: copyright Wiegerinck)
deze werkzaamheden door dezelfde partij en in dezelfde handeling worden uitgevoerd. Om verwarring tijdens beheer
woordelijk waren voor één luchtscheiding.
tussen deze partijen een belangrijk
en onderhoud te voorkomen, werden deze
Op papier leek die verdeling logisch,
aandachtspunt. Een voorbeeld hiervan
doorvoeringen voorzien van een marke-
maar in de praktijk vroeg dit veel afstem-
was de toepassing van verschillende
ring waaruit bleek dat sprake was van een
ming en coördinatie.
soorten behandeld water, die nadrukkelijke
luchtdichting.
aandacht vroeg voor materiaalkeuzes. Ook de technische complexiteit van een
Luchtdichtheid zin
een
bleek
belangrijk
in
bredere
moderne CSA liet zich tijdens de uitvoering
Om de kwaliteit gedurende de uitvoering
aandachtspunt.
voelen. Waar vroeger veel werkzaamheden
te bewaken had het ziekenhuis on af-
Contractueel waren aannemer en instal-
rechtstreeks door de installateur werden
hankelijke toezichthouders aangesteld.
lateur verantwoordelijk voor hun eigen
uitgevoerd, wordt tegenwoordig een
Zij toetsten op basis van de werk
werkzaamheden, terwijl verschillende
aanzienlijk deel ondergebracht bij gespeci-
tekeningen. De achterliggende ontwerp
procesapparaten
directielevering
aliseerde onderaannemers. Hierdoor wordt
intenties waren hierin niet altijd direct
door andere partijen werden ingebracht.
als
kennis verdeeld over meerdere partijen.
zichtbaar. Juist daarom bleek de blijvende
Hierdoor ontstonden situaties waarin
Binnen een technisch complexe omge-
betrokkenheid van de ontwerpende
meerdere partijen gezamenlijk verant-
ving zoals een CSA bleek kennisoverdracht
partijen van grote waarde.
OM DE KWALITEIT GEDURENDE DE UITVOERING TE BEWAKEN HAD HET ZIEKENHUIS ONAFHANKELIJKE TOEZICHTHOUDERS AANGESTELD. 20
September 2026 • Contamination Control Magazine
CSA DIAKONESSENHUIS
GOEDE CONTAMINATIEBEHEERSING STOPT NIET BIJ OPLEVERING.
CONCLUSIE: LESSEN UIT HET TRAJECT De realisatie van de nieuwe CSA van het Diakonessenhuis laat zien dat contaminatiebeheersing vraagt om een integrale benadering van de volledige sterilisatieketen. Uit het project zijn vijf belangrijke lessen meegenomen:
1. Investeer tijd in een gedragen Programma van Eisen. Afsprakentekeningen en duidelijke uitgangspunten helpen om kennis en besluitvorming gedurende een lang project te borgen. Bij langdurige trajecten, waarin gebruikers en management kunnen wisselen, blijkt dit van onschatbare waarde.
Ook de rol van de installatieadviseur ontwikkelde zich gedurende deze fase.
2. Ontwerp integraal voor contaminatiebeheersing.
In eerste instantie werd de betrokken-
Plafondhoogtes, constructies, luchtstromingen en installaties beïnvloeden
heid afgebouwd, omdat het ontwerp
elkaar direct. Goede contaminatiebeheersing ontstaat niet vanuit één discipline,
was afgerond en de uitvoerende partijen
maar door een integraal ontwerp.
verantwoordelijk waren voor de realisatie. In de praktijk bleek echter dat specifieke
3. Denk vroeg na over beheer en exploitatie.
installatietechnische kennis ook tijdens
Goede contaminatiebeheersing stopt niet bij oplevering. Door tijdens het
de uitvoering regelmatig nodig was.
ontwerp rekening te houden met onderhoud, bereikbaarheid van installaties
Naarmate het project vorderde, werd de
en toekomstige uitbreidingen kunnen ingrepen in geclassificeerde ruimten later
installatieadviseur daarom weer nadruk-
zoveel mogelijk worden voorkomen.
kelijker betrokken bij technische vraag-
4. Gebruik de kennis van uitvoerende partijen gericht.
stukken en afwegingen.
De toegevoegde waarde van een bouwteam ontstaat niet automatisch. Parallel aan de uitvoering liep een
De grootste meerwaarde wordt bereikt wanneer vooraf, in samenspraak met
commissioning traject. Hierbij werden
de aannemer en installateur, bewust wordt bepaald op welke onderwerpen
installaties en procesapparatuur staps
uitvoeringskennis het verschil kan maken.
gewijs
gecontroleerd
en
getest.
Gebruikers werden al in deze fase actief
5. Borg specialistische kennis gedurende het hele project.
betrokken. Hierdoor ontstond geen
Een moderne CSA is een technisch complexe omgeving. Specialistische
traditionele sleuteloverdracht, maar een
kennis blijft daarom ook tijdens uitvoering van grote waarde. Niet alleen
geleidelijke overgang naar ingebruik-
vanwege kennis van eerdere ontwerpkeuzes, maar ook vanwege de technische
name. Gebouw, techniek en gebruikers
samenhang tussen installaties, contaminatiebeheersing en validatie.
groeiden gedurende deze fase stap voor stap naar elkaar toe.
Waar contaminatiebeheersing vroeger vooral werd geassocieerd met de operatiekamer, laat de realisatie van de nieuwe CSA van het Diakonessenhuis zien dat patiëntveiligheid al veel eerder begint. Iedere stap in de keten draagt bij aan het uiteindelijke resultaat. De moderne CSA is daarmee uitgegroeid tot een gecontroleerde omgeving waarin logistiek, bouwkunde, installatietechniek en gebruikersprocessen samenkomen in één gezamenlijk doel: het ondersteunen van veilige zorg voor de patiënt.
Contamination Control Magazine • September 2026
21
VAN LUCHTBEVOCHTIGING NAAR VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN BEHEERSEN ZIEKENHUIZEN VOCHTRISICO’S OF VOORAL RV-GRENZEN?
In veel ziekenhuizen wordt luchtvochtigheid nog vooral benaderd als een installatie-instelling: in de winter wordt bevochtigd om te lage relatieve luchtvochtigheid (RV) te voorkomen, terwijl installaties in warme en vochtige perioden juist moeten ontvochtigen. Daarmee wordt gestuurd op grenswaarden, maar niet altijd expliciet gemaakt welk risico met die grenzen wordt beheerst. Die vraag wordt urgenter door de verduurzamingsopgave in de zorg. Stoombevochtiging is in Nederlandse ziekenhuizen gangbaar en wordt vaak als microbiologisch robuust beschouwd, maar vraagt door rendementen van stoomketels, leidingverliezen en verliezen in condenspotten veel energie en is regelmatig afhankelijk van aardgas [1]. Tegelijkertijd is het te eenvoudig om de discussie te reduceren tot energiebesparing tegenover veiligheid of comfort. De eerste vraag is waar, wanneer en voor wie bevochtiging daadwerkelijk nodig is. 22
September 2026 • Contamination Control Magazine
VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN
Met de vraagstelling naar waar, wanneer en voor wie wordt bevochtigd, verschuift de aandacht van generieke luchtbevochtiging naar risicogestuurd vochtmanagement. Een RV-bandbreedte kan duidelijkheid geven, maar ook schijnzekerheid creëren: een waarde binnen de bandbreedte betekent niet automatisch dat alle vochtgerelateerde risico’s zijn beheerst, terwijl een overschrijding niet per definitie onveilig is. De betekenis van RV hangt af van functie, blootstellingsduur, temperatuur, materialen, apparatuur, gebruikers en zorgproces. In dit artikel brengen we verschillende TNO-onderzoeken naar luchtvochtigheid in ziekenhuizen samen. We bespreken de huidige praktijk, de onderbouwing van onder- en bovengrenzen voor RV en recente inzichten rond droge ogen, vochtbelasting in operatiekamers en adiabatische bevochtiging als mogelijk energiezuiniger alternatief. De centrale vraag is hoe ziekenhuizen kunnen verschuiven van het handhaven van één RV-bandbreedte naar het functiegericht begrijpen en beheersen van vochtrisico’s.
Door: Dr.ir. Karin Kompatscher en Dr.ing. Roberto Traversari, MBA
DE HUIDIGE PRAKTIJK
Onderzoek van TNO, TU Eindhoven en
De inzet van luchtbevochtiging in zieken-
Hogeschool Utrecht laat zien dat lucht
huizen heeft een lange voorgeschiedenis.
bevochtiging in Nederlandse zieken-
Historisch werden ondergrenzen voor
huizen in de praktijk vaak centraal wordt
relatieve luchtvochtigheid (RV) onder
georganiseerd en grote delen van het
meer ingevoerd vanwege elektrostatische
gebouw omvat [2], [3]. Meestal gebeurt
ontlading, oudere medische apparatuur,
dit met stoombevochtiging en wordt
brandbare anesthesiegassen en comfort
vooral onderscheid gemaakt tussen
overwegingen. Deze achtergrond heeft
operatieafdelingen en overige ruimten.
sterk bijgedragen aan het beeld dat een
Een fijnmazige differentiatie naar zieken-
minimale RV in ziekenhuizen noodzakelijk is.
huisfunctie
Tegelijkertijd betekent de oorspronkelijke
Daardoor worden RV-setpoints vaak
aanleiding niet automatisch dat dezelfde
gekoppeld aan de bestaande lucht
eis nog steeds nodig is voor alle huidige
behandelingsstructuur, terwijl de onder-
ruimten, apparatuur en zorgprocessen.
liggende eisen afkomstig kunnen zijn
Ziekenhuizen, technologie en medische
uit bronnen met verschillende status en
handelingen zijn veranderd. Tegelijkertijd
onderbouwing. Sommige waarden zijn
worden
steeds
toegepast
voor
minder
gebruikelijk.
systemen
harde randvoorwaarden voor specifieke
warmteterugwinning
apparatuur; andere zijn richtinggevend,
uit ventilatielucht waarbij ook vocht
historisch gegroeid of bedoeld als
wordt overgedragen, zoals sorptiewielen.
algemene comfort- of veiligheidsmarge.
Veel blijven
RV-grenzen
vaker
is
zijn
voortbestaan
echter in
deels
richtlijnen,
ontwerpeisen, interne protocollen en leveranciersspecificaties.
Contamination Control Magazine • September 2026
23
VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN
HET KERN PROBLEEM IS DAT ER GEEN UNIVERSEEL OPTIMALE RV BESTAAT.
Het kernprobleem is dat er geen universeel
maar temperatuur, luchtsnelheid, stof,
optimale RV bestaat. Luchtvochtigheid kan
beeldschermgebruik, medicatie, gezond-
invloed hebben op micro- organismen,
heid en individuele gevoeligheid spelen
medische
fysiologische
eveneens mee. Een waarde rond 30%
reacties en comfort, maar de richting en
apparatuur,
RV kan daarom beter worden gezien
omvang van dat effect verschillen per
als aandachtgrens dan als universele
situatie. Voor micro- organismen hangt
optimale waarde.
het effect af van soort, transmissieroute, dragermateriaal, temperatuur, blootstel-
Daarbij moet RV altijd in samenhang
lingsduur en omgevingscontext. Een RV
worden beoordeeld. RV is temperatuur
die voor het ene organisme ongunstig
afhankelijk: de relatieve waarde kan
is, kan voor een ander juist gunstig zijn.
veranderen zonder dat de hoeveel-
RV kan daarom niet als zelfstandige
heid waterdamp in de lucht verandert.
garantie voor microbiologische veiligheid
Absolute vochtigheid, dauwpunt, opper-
Juist in een ziekenhuis is zo’n generieke
worden beschouwd; ventilatie, filtratie,
vlaktetemperaturen en condensatierisico
benadering kwetsbaar. Een ziekenhuis
bronbeheersing, reiniging en gedrag
zijn daarom relevant. Ook de duur van een
is geen homogeen gebouw: operatie-
blijven minstens zo belangrijk.
overschrijding doet ertoe. Een kortdurende
kamers, verpleegafdelingen, laboratoria,
afwijking heeft niet hetzelfde risicoprofiel
MRI-ruimten, poliklinieken en kantoren
Ook voor apparatuur en comfort is de
als een situatie die dagen aanhoudt; voor
verschillen in gebruikers, verblijfsduur,
relatie niet eenduidig. Veel medische
microbiële groei of vochtaccumulatie
activiteiten,
vochtproductie,
apparatuur functioneert binnen een rela-
tellen vooral duur, frequentie en lokale
kwetsbaarheid van patiënten, materialen
tief ruime bandbreedte, terwijl specifieke
omstandigheden.
en apparatuurgevoeligheid. De vraag
systemen gevoeliger kunnen zijn voor
zou daarom niet moeten zijn welke RV
zeer droge of vochtige omstandigheden.
De beschikbare kennis ondersteunt
overal moet worden gehaald, maar welk
Leveranciersspecificaties blijven daarom
dus niet het idee dat één smalle
vochtgerelateerd risico in een specifieke
leidend, maar hoeven niet automatisch
RV-bandbreedte voor alle ziekenhuis-
ruimte of aan een functie relevant is,
te worden vertaald naar één gene-
functies noodzakelijk of optimaal is.
wie of wat beschermd moet worden,
rieke eis voor het hele ziekenhuis. Voor
Dat betekent niet dat vochtbeheersing
of RV daarvoor de juiste indicator is en of
comfort en fysiologische klachten geldt
onbelangrijk is, maar wel dat de relevantie
het risico centraal, lokaal of met andere
hetzelfde: lage RV kan samenhangen met
van RV functiegericht moet worden
maatregelen kan worden beheerst.
klachten aan ogen, huid en slijmvliezen,
bepaald. Per ruimte of functiegroep zou
interne
expliciet moeten worden vastgesteld welk risico wordt beheerst, welke bandbreedte aantoonbaar nodig is, welke overschrijdingsduur acceptabel is en welke aanvullende maatregelen nodig zijn. Zo verschuift luchtbevochtiging van een generieke gebouwinstelling naar een onderbouwde, risicogerichte ontwerpen beheerkeuze.
Afbeelding 1: Er moet gekeken worden naar het vochtgerelateerde risico en functie van een ruimte. 24
September 2026 • Contamination Control Magazine
VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN
Afbeelding 2: De relatie tussen droge ogen en een lage RV in een OK is niet eenvoudig en eenduidig te leggen.
LOPEND TNO-ONDERZOEK: VAN DROGE OGEN TOT VOCHTIGE OPERATIEKAMERS
de
Om de kennisbasis verder te versterken,
het
gevoelige personen, maar wordt niet als
TNO-onderzoek zien dat deze relatie niet
voorlopige
resultaten
van
zelfstandige verklaring gezien. Daardoor is
eenvoudig of eenduidig is te vertalen
voorzichtigheid nodig bij het afleiden van
naar één generieke RV-grens voor zieken-
een algemene bevochtigingsplicht uit
richt recent en lopend TNO-onderzoek
huizen. De beschikbare literatuur wijst
droge-ogenklachten alleen.
zich op concrete vraagstukken aan de
eerder op een samenhang dan op een
droge en vochtige zijde van het spectrum.
harde drempelwaarde: luchtvochtigheid
De voorlopige eerste conclusie is daarom
Daarbij wordt niet alleen onderzocht
kan bijdragen aan het versterken van
dat RV voor droge ogen een relevante
of een grens wordt overschreden,
bestaande aandoeningen of oogafwij-
aandachtfactor is, maar geen geïsoleerde
maar vooral wat de betekenis van die
kingen en bijdragen aan klachten, maar is
prestatie-eis. Bij klachten moet worden
overschrijding is voor patiënten, mede-
zelden de enige of allesbepalende factor.
beschouwd of er andere oplossingen
werkers, techniek en zorgprocessen.
(en oorzaken) voor individuen zijn, Uit de interviews met oogspecialisten komt
de
Droge ogen en lage luchtvochtigheid
dit genuanceerde beeld goed naar voren.
centrale bevochtiging vraagt om een
Droge-ogenklachten
vooral
bredere afweging. Daarbij moeten ook
Droge ogen worden regelmatig genoemd
gezien als multifactorieel probleem,
lokale maatregelen, blootstellingsduur,
in de Nederlandse ziekenhuissector als
waarbij o.a. leeftijd, medicatie, onder-
luchtstroming, temperatuur en specifieke
reden om een ondergrens voor de RV te
liggende aandoeningen, beeldscherm
patiënt- of medewerkersgroepen worden
handhaven. Dat uitgangspunt is plausibel:
gebruik, knipperfrequentie, luchtstroming,
meegewogen. Dit past bij de bredere
droge lucht kan de verdamping van
temperatuur en de kwaliteit van de
conclusie dat vochtbeheersing in zieken-
traanvocht
bestaande
traanfilm een rol spelen. Lage RV kan in
huizen niet generiek, maar functie- en
klachten verergeren. Tegelijkertijd laten
dat samenspel relevant zijn, vooral bij
risicogericht moet worden ingericht.
vergroten
en
worden
onderbouwing
voor
structurele
Contamination Control Magazine • September 2026
25
VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN
DAT MAAKT DE TECHNIEK ENERGETISCH AANTREKKELIJK, MAAR IN ZIEKENHUIZEN HANGT TOEPASSING DIRECT SAMEN MET MICROBIOLOGISCHE VEILIGHEID. Afbeelding 3: Adiabatische bevochtiging is een energiezuinig alternatief voor stoombevochtiging.
Hoge luchtvochtigheid in operatiekamers
Voor een goede beoordeling moeten de
contaminatie
hoogte en duur van de RV-overschrijding
kan worden benaderd. Ook arbeids
Aan de andere kant van het spectrum
in samenhang worden bekeken met
omstandigheden, kleding, activiteit en
staan operatiekamers. De Nederlandse
de temperatuur, het absolute vochtgehalte
thermisch comfort maken deel uit van
richtlijn
dezelfde afweging.
voor
in
en de lokale omstandigheden in de operatiekamer. Ook de aanwezige materi-
noemt een richtinggevende bovengrens
alen en apparatuur zijn bepalend, evenals
Adiabatische bevochtiging
van 65% RV [4]. Tijdens warme en vochtige
de vraag of steriel verpakt instrumentarium
Een laatste onderzoekslijn richt zich op
perioden kan deze waarde worden over-
gedurende langere tijd aan deze condities
adiabatische bevochtiging als mogelijk
schreden wanneer de koel- en ontvoch-
wordt blootgesteld. Pas wanneer sprake
energiezuiniger alternatief voor stoom-
tigingscapaciteit onvoldoende is om de
is van condensatie, vochtaccumulatie of
bevochtiging. Waar stoombevochtiging
toevoerlucht onder alle omstandigheden
andere aanwijzingen voor een technisch of
water verhit, introduceert adiabatische
op de gewenste specificaties te brengen.
microbiologisch risico, krijgt een overschrij-
bevochtiging water zonder voorafgaande
ding een andere betekenis dan een kort
verhitting. Dat maakt de techniek ener-
durende afwijking van de richtwaarde .
getisch aantrekkelijk, maar in zieken-
en
De bovengrens hangt samen met verschil-
[5]
lende mogelijke risico’s, waaronder de
26
installatietechniek
behandelkamers
operatie k amers
luchtbehandeling
of
huizen hangt toepassing direct samen
integriteit van verpakt steriel instrumen-
Daarnaast wordt binnen TNO onderzoek
met microbiologische veiligheid. In de
tarium, het functioneren van HEPA-filters
voorbereid naar het maximale vocht
mapping review van Jade van Rheenen en
en medische apparatuur, microbiële en
gehalte in operatiekamers tijdens inten-
collega’s werden 468 studies gevonden,
schimmelgroei en het thermisch comfort
sieve ingrepen. De thermische belasting
waarvan
van het operatieteam. Voor precies 65%
van chirurgen en andere leden van het
Geen van deze studies onderzocht adia-
RV ontbreekt echter een eenduidige
operatieteam vormt daarin een belangrijk
batische bevochtiging in ziekenhuizen
wetenschappelijke effectgrens. De richtlijn
aandachtspunt. Het betreft nog lopend
rechtstreeks. Wel werden in vergelijkbare
geeft daarnaast aan dat de aanbevolen
onderzoek, waardoor er op moment van
luchtbehandelings- en bevochtigings-
waarde richtinggevend is. Een kort
schrijven nog geen definitieve conclusies
systemen pathogene bacteriën, schim-
durende overschrijding betekent daarom
kunnen worden getrokken. De onder
mels en protozoa aangetroffen, onder
niet automatisch dat sprake is van een
zoekslijn illustreert wel waarom vocht-
meer in koelers, filters, drainbakken,
onveilige operatiekamer.
management niet uitsluitend vanuit
bevochtigers en omringende lucht.
September 2026 • Contamination Control Magazine
22
werden
geïncludeerd.
VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN
Voorbeelden zijn Pseudomonas aerugi-
grenswaarden voor de lucht direct na het
dezelfde ondergrens te bevochtigen.
nosa, Burkholderia cepacia, Acinetobacter
bevochtigingssysteem, waardoor stan-
Lage RV kan bijdragen aan klachten
spp., Mycobacterium spp., Aspergillus
daardisatie van monitoring nodig blijft [7].
zoals droge ogen, vooral bij gevoelige
fumigatus, Mucor spp. en Fusarium spp.
personen of langdurige blootstelling,
Biofilmvorming en verspreiding naar
De voorzichtige conclusie is daarom
maar vormt geen zelfstandige verklaring
toevoerlucht bleken nauwelijks direct
dat adiabatische bevochtiging niet bij
en geen universele prestatie-eis.
onderzocht, terwijl juist vochtige opper-
voorbaat hoeft te worden uitgesloten,
vlakken, stilstaand water, onvoldoende
maar ook niet als eenvoudige één-op-één
Ook aan de bovenzijde is RV geen zelf-
drainage en beperkt onderhoud micro-
vervanger van stoombevochtiging kan
standige maat voor microbiologische of
biële groei kunnen bevorderen .
worden beschouwd. Toepassing vraagt
technische veiligheid [5]. De betekenis van
om risicogericht ontwerp en beheer,
een hoge RV hangt af van temperatuur,
met expliciete borging van waterkwaliteit,
absoluut
drainage, voorkómen van stilstaand water,
blootstellingsduur, materialen, apparatuur
inspecteerbaarheid, reiniging, filtratie en
en onderhoudstoestand. Een kortdurende
surveillance. Een vervolgonderzoek waarin
afwijking van een richtinggevende grens,
mogelijke biofilmvorming en eventuele
bijvoorbeeld
verspreiding in de luchtstroom experi-
hoeft daarom niet direct onveilig te zijn.
menteel wordt onderzocht is nog gaande.
Wel vraagt zo’n overschrijding om duiding:
[6]
ZIEKENHUIZEN OVERWEGEN OF GEBRUIKEN
VERDUURZAMING.
bij zes Nederlandse ziekenhuizen met adiabatische systemen laat zien hoe deze afweging in de praktijk vorm krijgt. Ziekenhuizen overwegen of gebruiken de techniek vooral vanuit verduur zaming en vermindering van gasgebruik, maar beleid, monitoring en onderhoud verschillen sterk. Alle onderzochte installaties gebruiken RO-water en filtratie, soms aangevuld met zilverionen of UV-behandeling. De oppervlaktemon-
een
operatiekamer,
situatie aan en waren er aanwijzingen
EEN KORT DURENDE OVER SCHRIJDING
Aanvullend kwalitatief TNO-onderzoek
in
condensatie,
hoe hoog was de RV, hoe lang hield de
DE TECHNIEK VOORAL VANUIT
vochtgehalte,
BETEKENT DAAROM NIET AUTO MATISCH DAT SPRAKE IS VAN EEN ONVEILIGE OPERATIEKAMER.
sters en locatiebezoeken wijzen vooral
voor
condensatie,
vochtaccumulatie,
technische beperkingen of microbiologische groei? Alternatieven voor stoombevochtiging, zoals adiabatische bevochtiging, kunnen bijdragen aan verduurzaming en vermindering van gasgebruik, maar alleen wanneer ontwerp en beheer expliciet zijn ingericht op microbiologische risico’s. Het TNO-onderzoek laat zien dat water kwaliteit, drainage, het voorkomen van stilstaand water, hygiënisch ontwerp, inspectie,
reiniging,
onderhoud
en
microbiologische monitoring cruciale voorwaarden zijn. Vooral natte onderdelen zoals lekbakken, druppelvangers, bevochtigingspakketten en aftappunten verdienen structurele aandacht.
natte componenten aan als aandachtspunt, zoals lekbakken, druppelvangers,
LESSONS LEARNED
bevochtigingspakketten en aftappunten
Op basis van de huidige kennis en de
van RO-water. De interviews onderstrepen
lopende TNO-onderzoeken ontstaat één
dat technische maatregelen alleen onvol-
duidelijke lijn: relatieve luchtvochtigheid
doende zijn: veilige toepassing vraagt
is geen doel op zichzelf, maar één van de
om helder eigenaarschap, toegankelijk
indicatoren om vochtgerelateerde risico’s
ontwerp, vaste inspectie- en onderhouds-
te beoordelen. De beschikbare kennis
routines en microbiologische monitoring.
ondersteunt geen algemene noodzaak
Tegelijkertijd ontbreken nog vastgestelde
om ieder deel van een ziekenhuis volgens Contamination Control Magazine • September 2026
27
VOCHTMANAGEMENT IN ZIEKENHUIZEN
NIET ELKE AFWIJKING VRAAGT OM DEZELFDE REACTIE. CONCLUSIE
REFERENTIES
Goed vochtmanagement in zieken-
[1] M. Loomans, K. Kompatscher, E. Huisman,
huizen begint niet met het handhaven
H. Kort, W. Maassen, and R. Traversari,
van één RV-bandbreedte, maar met het
“Humidification in healthcare facilities -
functiegericht bepalen welk risico in een
knowledge base and practice,”
ruimte moet worden beheerst. Lage en
CLIMA 2022 Conf., pp. 1–8, 2022.
hoge relatieve luchtvochtigheid krijgen
[2] E. Huisman, M. G. L. C. Loomans, A. A. L.
pas betekenis in samenhang met bloot
Traversari, K. Kompatscher, H. S. M. Kort,
stellingsduur,
absoluut
and W. Maassen, “Bevochtigingseisen in
vochtgehalte, materialen, apparatuur,
de zorghuisvesting: Kennisbasis,” 2021.
temperatuur,
gebruikers en zorgproces. Daarom is
[3] K. Kompatscher, A. A. L. Traversari,
onderscheid nodig tussen een normale
E. Huisman, M. G. L. C. Loomans,
werkbandbreedte, signaleringswaarden
H. S. M. Kort, and W. Maassen,
en interventiewaarden: niet elke afwijking
“Bevochtigingseisen in de zorghuisvesting:
vraagt om dezelfde reactie. Soms volstaat extra controle, terwijl in andere situaties
Praktijk,” 2021. [4] FMS, “Luchtbehandeling in operatie
technische of organisatorische maat
kamers en behandelkamers,” 2022.
regelen nodig zijn. Door monitoring,
[5] R. Traversari, “Factsheet: Relatieve lucht-
onderhoud en installatietechnische keuzes
vochtigheid in operatiekamers - risico’s
hierop af te stemmen, kan verduurzaming
en afwegingen.” 2026.
samengaan met aantoonbare bescherming
van
patiënten,
[6] J. L. van Rheenen et al., “Microbial
medewerkers,
contamination of air conditioning and
apparatuur, steriele producten en kritische
humidifying systems in hospitals and in
zorgprocessen.
the built environment: a mapping review to assess potential microbial risks of
Ziekenhuizen die hun beleid rond lucht-
adiabatic humidification,” J. Hosp.
bevochtiging, ontvochtiging of bredere
Infect., vol. 176, pp. 39–51, Oct. 2026, doi:
vochtbeheersing
10.1016/j.jhin.2026.07.020.
willen
toetsen
of
verder willen onderbouwen, nodigen we
2025 R11952 - Adiabatische bevochtiging
TNO kan ondersteunen bij het duiden
in ziekenhuizen,” 2025.
van vochtrisico’s, het vertalen van kennis naar ontwerp- en beheerkeuzes en het opzetten van risicogerichte monitoring. Neem bij vragen of behoefte aan ondersteuning contact op met de schrijvers van dit artikel.
28
[7] D. Remmers and K. Kompatscher, “TNO
uit om hierover in gesprek te gaan.
September 2026 • Contamination Control Magazine
ELKE HIJSBEWEGING ONDER CONTROLE
MAXIMALE PRECISIE. MINIMALE CONTAMINATIE. VOOR KRITISCHE CLEANROOMPROCESSEN. Specifiek ontworpen voor ISO-geclassificeerde cleanroomomgevingen.
Internationaal gecertificeerd Voldoet aan ISO 14644, CE, UL, OSHA en KOSHA-normen.
Maatwerk Specifiek ontworpen voor cleanroomtoepassingen
24/7 wereldwijde service Ondersteuning gedurende de volledige levenscyclus.
Branches
Actief in o.a de farmaceutische, high-tech, semiconductor en ruimtevaartindustrie.
Testen en training
Voor een veilige en soepele werking.
cleanroom cranes
BEKIJK ONZE CLEANROOM HIJSOPLOSSINGEN en neem contact op met onze experts.
A MENNENS COMPANY
www.cleanroomcranes.nl | +31(0)88 425 83 00 | sales@cleanroomcranes.nl | Achtseweg Zuid 161, Eindhoven
RING EN GEURVORMING IN STRALINGS GESTERILISEERDE PERSOONLIJKE BESCHERMINGSMIDDELEN Het gebruik van straling om medische apparaten, voedsel, dranken en persoonlijke beschermingsmiddelen te steriliseren is goed vastgesteld. Hoewel gammastraling de meest voorkomende methode blijft, winnen alternatieven zoals röntgensterilisatie steeds meer aan populariteit. Een mogelijk probleem bij het steriliseren van polymeren door bestraling is de verandering van het product. Naast functionele veranderingen, die om voor de hand liggende redenen moeten worden vermeden, kunnen ook verkleuring en de ontwikkeling van onaangename geur optreden. STAXS® startte een diepgaand onderzoek om de impact van straling op hun DOTCH® PPE-product te begrijpen. Op basis van de literatuur, voornamelijk observationele studies, onderzoeken we deze fenomenen in termen van hun oorzaken, effecten en mogelijke controlemaatregelen. Aangezien de fundamentele chemie van gamma- en röntgenstraling in wezen hetzelfde is, zijn hun secundaire effecten op polymeren ook vergelijkbaar. Procesparameters zoals dosissnelheid en dosisuniformiteitsverhouding kunnen echter röntgenstraling bevoordelen ten opzichte van gammastraling. 30
September 2026 • Contamination Control Magazine
RING EN GEURVORMING IN BESCHERMINGSMIDDELEN
Er bestaan verschillende strategieën om een breed scala aan polymeer houdende producten te steriliseren, zodat ze vrij zijn van levensvatbare micro-organismen. Deze methoden kunnen invloed hebben op de chemische, mechanische en fysische eigenschappen van het materiaal. Aanpassingen die de functionaliteit aantasten, moeten worden vermeden. Effecten zoals verkleuring en de vorming van stinkende vluchtige stoffen zijn niet noodzakelijkerwijs gekoppeld aan verlies van functionele eigenschappen, maar kunnen toch significant zijn voor de eindgebruiker. Het meeste onderzoek naar kleur- en geurveranderingen in polymeren na stralingssterilisatie richt zich op medische hulpmiddelen en voedselverpakkingen. Andere productcategorieën, zoals persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM), bevatten ook polymeren. Polychloropreen (neopreen), isopreen, polypropyleen, polyethyleen, latex, nitril en hun combinaties worden gebruikt bij de productie van brillen, overalls, handschoenen, schoenhoezen en mondkapjes. Deze materialen kunnen kwetsbaar zijn voor kleur veranderingen en de vorming van onaangename geur na bestraling. In dit rapport geven we een perspectief op deze kwesties, specifiek met betrekking tot de sterilisatie van polymeren met gammaen röntgenstraling.
Door: Hugo Corstjens, Consultant in health and beauty at Novigo
STERILISATIETECHNIEKEN
Volgens een rapport uit 2023 van het
Sterilisatie is het proces waarbij alle levens-
Europees Geneesmiddelenagentschap [3]
vormen worden geëlimineerd, maar het
is gammastraling goed voor ongeveer 80%
wordt het meest gebruikt om bacteriën,
van de geïnstalleerde stralings capaciteit
virussen en andere micro-organismen te
onder
elimineren. Sterilisatieprocedures worden
bestralingstechnologieën
toegepast in diverse industriële sectoren,
Echter, verschillende factoren, zoals de
waaronder medische hulpmiddelen en
beperkte capaciteit voor gammabestraling
gezondheidszorg, farmaceutica, optica,
bij contractsterilisatiefaciliteiten, het tekort
voedsel en dranken, en de lucht- en
aan Cobalt-60 en de noodzaak om de
ruimtevaart. Het doel van sterilisatie
materiaalvoorziening te verbeteren en de
verschilt per sector en heeft betrekking
levertijden te verkorten, betekenen echter
op
dat alternatieve technologieën worden
patiëntveiligheid,
gezondheid
en
consumenten
productkwaliteit
de
belangrijkste
industriële wereldwijd.
en
overwogen. Daarom worden röntgen
-consistentie. Sterilisatiemethoden worden
sterilisatiemethoden voorgesteld als alter-
geclassificeerd als chemisch of fysisch [1].
natief voor gammasterilisatie.
Chemicaliën zoals waterstofperoxide, ozon en ethyleenoxide hebben micro bicidale
Sterilisatie door straling
eigenschappen.
methoden
De keuze van de sterilisatiemethode hangt
omvatten thermische behandelingen,
onder andere af van het te steriliseren
filtratie
materiaal en het beoogde gebruik van het
en
röntgenstralen,
Fysische
straling.
Gammastralen,
elektronenbundels
en
product. Stralingssterilisatie staat bekend
UV-licht zijn verschillende soorten straling
om hun relatief snelle werkzaamheid,
die worden gebruikt voor sterilisatie [2].
met hoge penetratie door verschillende Contamination Control Magazine • September 2026
31
RING EN GEURVORMING IN BESCHERMINGSMIDDELEN
wanneer hoogenergetische elektronen
te voeren. Het laat geen giftige chemische
Inleiding tot gammaen röntgenstraling
residuen achter en is geschikt voor tempe-
De meest voorkomende bron van
een hoog atoomnummer, zoals wolfraam-
ratuurgevoelige stoffen. Gamma- en
gammastraling voor stralingsverwerking
of tantaalatomen. In een proces dat
röntgengebaseerde
stralingssterilisatie
is kobalt-60 [7]. Kobalt-60 wordt gevormd
Bremsstrahlung wordt genoemd, zorgt de
wordt door veel overheids- en volksge-
door de absorptie van neutronen door
vertraging van elektronen wanneer ze
zondheidsinstanties als veilig en effectief
niet-radioactief kobalt-59. Tijdens het
nabij de kern passeren ervoor dat ze
beschouwd, waaronder het Amerikaanse
verval zenden kobalt-60-atomen één
röntgenstraling uitzenden (zie figuur 1,
Centre for Disease Control and Prevention,
elektron en twee gammastralen uit
rechter paneel). Elektronenenergieën van
de Voedsel- en Landbouworganisatie,
bij energieën van 1,17 MeV en 1,33
5-7 MeV worden commercieel gebruikt [10, 11].
de Verenigde Naties en de Wereld
MeV (zie figuur 1, linker paneel)
gezondheidsorganisatie
Röntgenstralen
materialen en eenvoudig regelmatig uit
[4, 5, 6]
.
worden
van een versneller botsen met kernen met
[8, 9]
.
opgewekt
Enkele verschillen tussen gamma- en röntgenstraling worden samengevat in tabel 1. De röntgeneenheid, die verschilt van de gammastralingseenheid doordat ze geen radioactieve bron gebruikt, is daarom niet onderhevig aan de belastingen die gepaard gaan met radioactieve materialen. Dit leidt tot aanzienlijke vereenvoudigingen in de implementatie en het onderhoud, aangezien er geen speciale vergunningen, kamerindelingen of achtergrondcontroles voor operators vereist zijn [12]. Röntgentechnologie genereert
Figuur 1: Vorming van gammastraling via de desintegratie van 60Co (linker paneel, aangepast
straling via elektrische energie, en facili-
van [9]) en de vorming van röntgenstralen via Bremsstrahlung (rechter paneel, aangepast van [11])
teiten die röntgensterilisatie gebruiken, moeten rekening houden met de hoge energie-invoer die nodig is om hoog-
Stralingstype
Gamma Cobalt-60
Röntgenstraling
Doseringssnelheid
Lager (3Gy/s; 25kGy~2u)
Intermediair (30Gy/s; 25kGy~10min)
energetische elektronen te produceren. Om hun ecologische voetafdruk te
DUR1
Hogere waarde dus lagere uniformiteit
Lager zodat hogere uniformiteit
Penetratie
Hoog
Hoog
Behandelingstemperatuur
Hoger
Lager
Elektriciteitsverbruik
Laag
Hoog
Beschikbaarheid
Bron vervalt, kan niet uitschakelen
Alleen geproduceerd wanneer het nodig is
verkleinen, moet elektriciteit worden gewonnen uit hernieuwbare energie, wat de duurzaamheid van het sterilisatieproces ondersteunt [13]. Verschillende van deze kenmerken geven de voorkeur aan röntgenstraling boven gammastraling, en röntgengebaseerde sterilisatie wint aan populariteit. Paden voor deze overgang worden overwogen en zijn uiteengezet [3, 14].
DE MICROBICIDALE EIGENSCHAPPEN VAN STRALING Aangezien zowel gamma- als röntgen-
32
Tabel 1: Kenmerken van gamma en röntgenstraling
stralingsprocessen dezelfde ioniserende
1: De dosis-uniformiteitsverhouding of DUR is de verhouding tussen de maximale en minimale
stralingschemie bevatten, zijn hun micro-
dosis die nodig is voor sterilisatie. Het doel is om de DUR zo dicht mogelijk bij 1 te houden,
bicidale eigenschappen vergelijkbaar.
maar typische waarden liggen rond de 1,3-1,8.
Deze effecten zijn het gevolg van directe
September 2026 • Contamination Control Magazine
RING EN GEURVORMING IN BESCHERMINGSMIDDELEN
organisme, wat leidt tot enkel- en dubbel-
tussen de twee methoden, noch aanvul-
VERKLEURING IN BESTRAALDE POLYMEREN
strengbreuken, evenals indirecte effecten
lende bijwerkingen van röntgensterilisatie.
Verkleuring
op moleculen binnen of buiten de cel.
Fifield et al.
rapporteerden geen signi-
zaakt door straling werd voor het eerst
Een voorbeeld van het laatste is de radio-
ficant verschil in polymeerhardheid of
waargenomen in de jaren zeventig [25].
lyse van water [15], waarvan de efficiëntie
treksterkte voor laagdichtheidspolyet-
De materialen worden doorgaans ondoor-
afhangt van het type en de energie van de
hyleen,
polypropyleenhomopolymeer,
zichtig met een gele tot bruine tint.
straling, de dosissnelheid en de aanwezig-
polyolefine- elastomeer en chloorobu-
ASTM International heeft een breed
heid van opgeloste stoffen zoals zuurstof.
tylrubber bij beide sterilisatiemethoden.
geaccepteerde standaard voor het analy-
Desalniettemin leidt de vorming van sterk
Vergelijkbare
werden
seren van verkleuring gepubliceerd.
reactieve hydroxylradicalen tot onomkeer-
gerapporteerd over de eigenschappen
Volgens deze standaard wordt de geel-
bare schade aan het micro-organisme.
van respectievelijk ethyleen vinylacetaat/
heidsindex YI als volgt berekend:
Om het vereiste steriliteitsgarantieniveau
ethyleenvinylalcohol en polyethyleen/
te bereiken, moeten de experimentele
ethyleenvinylalcoholcopolymeerfilms
omstandigheden worden geoptimaliseerd.
na gamma- en röntgenstraling
De referentie geabsorbeerde dosis voor
Deze gegevens geven aan dat er onder
Waarbij X, Y, Z de CIE-tristimuluswaarden
sterilisatie is 25 kGy. Tallentire en Miller [16]
deze testomstandigheden geen signi
zijn (objectieve kleurmetingswaarden) en
rapporteerden vergelijkbare microbicidale
ficante verschillen zijn in hoe polymeren
Cx en Cz constanten zijn [26, 27].
effectiviteit van röntgen- en gammastra-
worden aangepast door gamma- en
ling tegen Bacillus pumilus.
röntgenstraling. Naast structurele aan
Figuur
passingen kunnen ook verkleuring en
van laagdichtheidspolyethyleen (LDPE),
MODIFICATIE VAN POLYMEREN DOOR STRALING
het vrijkomen van vluchtige stoffen
polyolefine-elastomeer (POE) en polypro-
met onaangename geuren optreden.
pyleenhomopolymeer (PPH) als functie van
Beide kwesties zullen in de rest van dit
de dosis van gamma- of röntgenstraling [22].
De lijst van producten gemaakt van
artikel worden besproken.
schade aan het DNA van het micro- en rapporteerde geen significant verschil
[22]
waarnemingen
in
kunststoffen
veroor-
.
[23, 24]
2
toont
de
geelheidsindex
polymeren is uitgebreid, waaronder medische hulpmiddelen, verpakkingsmaterialen, labo ratoriumbenodigdheden,
PBM
en
consumentengoederen, waarvan sommige sterilisatie vereisen. Wanneer polymeren worden blootgesteld aan straling, kunnen ze veranderingen ondergaan die door vrije radicalen worden geïnduceerd. Het eerste type is kettingafsnijding, waarbij bindingen willekeurig breken en het molecuul gewicht van het polymeer verminderen. De
tweede
omvat
kruisverbinding,
waarbij grote driedimensionale polymeernetwerken
worden
gevormd.
Treksterkte, hardheid en brosheid kunnen worden beïnvloed, en geschikte sterilisatiemethoden voor specifieke polymeren zijn gepubliceerd [17, 18]. Studies van Ashfaq et al. [19] en Prasad et al. [20] bespreken deze door straling veroorzaakte modificaties in polymeren in detail. Grzelak [21] onderzocht de effecten van röntgen- en gammastralingssterilisatie
Figuur 2: Geelheidsindex van laagdichtheidspolyethyleen (LDPE), polyolefine-elastomeer (POE)
op wegwerp-bioprocessing polymeren
en polypropyleenhomopolymeer (PPH) als functie van de stralingsdosis (aangepast van [22]).
Contamination Control Magazine • September 2026
33
RING EN GEURVORMING IN BESCHERMINGSMIDDELEN
Er is een duidelijk verschil in door straling
af van het type polymeer, de chemi-
voortplanten van vrije radicaal ketens
veroorzaakte
sche en morfologische samenstelling,
onderbreken. Fenolische antioxidanten
verschillende polymeren. Zowel POE als
vergeling
tussen
de
additieven,
worden over het algemeen niet aanbe-
PPH vertonen een significante, zij het
de totale geabsorbeerde stralingsdosis en de
volen omdat ze minder effectief lijken
niet-lineaire, toename van de geelheids-
snelheid waarmee de dosis werd afgezet [28].
voor dit doel. ‘Gehinderde amine licht
index met de dosis, terwijl LDPE slechts
Er is gerapporteerd dat polymeren met
stabilisatoren’ bieden directe bescherming
kleine
vertoont.
aromatische ringen een lagere straling-
tegen hoogenergetische straling [9, 30].
Bovendien lijkt de geelheid niet beïn-
schemie-opbrengst hebben dan hun alifa-
Sommige onderzoekers raden aan om
vloed te zijn door de stralingsbron,
tische (niet-aromatische) tegenhangers.
een kleine hoeveelheid blauw of violet
met
kleurveranderingen
vergelijkbare
uitkomsten
de
aanwezigheid
van
voor
Desondanks is aromaticiteit geen door-
pigment aan het polymeer toe te voegen.
gamma- en röntgenstraling. McEvoy et
slaggevende factor in de weerstand van
Door een complementaire kleur te
al.
verklaarden dat, hoewel gamma-
polymeren tegen door straling veroor-
gebruiken, compenseren de pigmenten
sterilisatie compatibel is met veel mate-
zaakte verkleuring. Het voorspellen van
het geel, waardoor een neutraler, zuiver
rialen, sommige, zoals polyvinylchloride,
een kleurverandering is daarom een
wit of, af en toe, een meer acceptabele grijs
acetaal en polytetrafluorethyleen, ernstig
uitdaging en vereist vaak experimenteren.
kleur ontstaat [31]. Anderen hebben zich
kunnen worden aangetast. Dit werd
Een belangrijke observatie is dat de door
gericht op toevoegingen die het verwij-
aangetoond door merkbare verkleurings
straling veroorzaakte verkleuring van
deren van initiële verkleuring versnellen
effecten op polytetrafluorethyleen veroor-
een polymeer weinig tot geen correlatie
en verbeteren [32]. Experimentele opti-
zaakt door gammastraling, een effect dat
vertoont met veranderingen in de mecha-
malisatie van additieven is vaak vereist,
minder werd waargenomen bij röntgen-
nische eigenschappen
en blends worden doorgaans gepre-
[10]
[29]
.
straling bij dezelfde dosis. Het is belangrijk te erkennen dat er geen consensus is over
Er zijn twee typen stralingsgeïnduceerde
effecten [33, 34, 35]. Wat betreft verkleuring
acceptabele verschillen in de gelheids-
kleurcentra in polymere materialen.
van PBM is gele verkleuring ongewenst,
index, omdat dit sterk varieert afhankelijk
Ten eerste zijn er de gloeibare kleurcentra,
omdat het aangeeft dat een voorwerp
van het product en de toepassing ervan.
voornamelijk geassocieerd met vrije
oud is of eerder is gebruikt. Hoewel het
radicalen die gevangen zitten in stijve
vooral
Kleurveranderingen omvatten ketting
polymeermatrices. Na bestraling kunnen
ondersteunen
reacties van vrije radicalen, maar het
de radicalen opnieuw samenwerken
kelingen in polymeer- en stabilisatie
uiteindelijke verkleuringsresultaat hangt
of oxideren, waardoor het kleurencentrum
technologieën
verdwijnt. De oorspronkelijke verkleuring
apparatuur
herstelt gedeeltelijk, maar het herstel-
vertoont.
ER ZIJN INSPANNINGEN GELEVERD OM DE IMPACT VAN STRALING OP VERKLEURING TE BEHEERSEN EN TE MINIMALISEREN. 34
fereerd, deels vanwege synergetische
September 2026 • Contamination Control Magazine
niveau
varieert
aanzienlijk
een
esthetische voortdurende
die
de
zorg
ontwikkeling minimale
is,
ontwikvan
vergeling
tussen
type bestaat uit permanente kleurcentra
GEURVORMING IN GESTRAALDE POLYMEREN
die voortkomen uit de vorming van
Een ander nadeel van polymeerstraling
stabiele, geconjugeerde chromoforen
is de vorming van laagmoleculaire vluch-
die niet kunnen worden geannealed.
tige organische verbindingen (VOS) met
De verhouding van gloeibare kleurcentra ten
een ongewenste geur. Net als bij het
opzichte van permanente kan sterk variëren,
verkleuringsfenomeen zijn vrije radicalen
en de uiteindelijke kleur hangt af van de
betrokken bij reacties. Zuurstof speelt een
overige kleurcentra na het uitgloeien.
cruciale rol omdat vrije radicalen ermee
verschillende polymeren. Het tweede
recombineren. Typisch resulteert dit in de Er zijn inspanningen geleverd om de
vorming van talrijke vluchtige chemische
impact van straling op verkleuring
stoffen, elk met een eigen geurdrempel.
te beheersen en te minimaliseren.
Geurbeoordeling kan worden uitge-
Vrije radicare-reacties kunnen worden
voerd via instrumentele en sensorische
verminderd of voorkomen met behulp
tests.
van vrije radicaalverwijderaars, afkoelers
van de verschillende technieken en
of antioxidanten die het initiëren en
ontwikkelingen in olfactie is geleverd
Een
gedetailleerde
overzicht
RING EN GEURVORMING IN BESCHERMINGSMIDDELEN
door Bax et al. [36] en Genva et al. [37].
Het
uitvoeren
sensorische
Tabel 2 geeft vluchtige chemicaliën die vrij-
Instrumentele methoden zoals GC-MS
test met een getraind paneel kan deze
komen uit gamma-bestraalde polymeren.
en thermogravimetrische analyse in
beperking overwinnen, omdat het de
De profielen zijn specifiek voor elk poly-
combinatie met FTIR worden gebruikt
schatting van een geurdrempel moge-
meer en variëren in het aantal en de typen
om samenstellingsgegevens en concen-
lijk maakt, zoals weergegeven in figuur 4.
chemicaliën, waaronder koolwaterstoffen,
tratieprofielen te verkrijgen. Een concen-
De
laagdichtheids
aldehyden, ketonen en carbonzuren.
tratieprofiel van drie verschillende zuren
polyethyleen (LDPE) en polyethyleenteref-
Deze gegevens geven inzicht in de
in gamma-gestraald polypropyleen is
talaat (PET) zijn significant, en de minimale
onderliggende chemische reacties en
weergegeven in figuur 3. Het geeft aan
stralingsdosis die geurhinder veroorzaakt
geven aan of de oxidatieve ontbin-
dat de vorming van butaanzuur anders
kan aanzienlijk variëren. Het panel wordt
ding het polymeer zelf of de additieven
verloopt dan bij hexaan- en octaanzuur.
ook getraind om een rijke woordenschat te
(stabilisatoren of antioxidanten) omvat.
Synergistische of maskerende effecten
gebruiken, zoals doordringend, plastisch,
De vorming van deze VOS’en is niet
van VOS’en kunnen bestaan, waardoor
verbrand, wasachtig, enzovoort [39]. Zo’n geur-
exclusief voor gammastraling, aangezien
een chemische samenstelling niet altijd
profiel is waardevol voor het ontwikkelen
ze in het algemeen het gevolg zijn van
direct overeenkomt met geur.
en evalueren van geurreductiemethoden.
ioniserende straling. Dit suggereert dat
verschillen
van
een
tussen
vergelijkbare problemen ook kunnen optreden bij röntgenstraling. Dit werd aangetoond in een studie van Menzel et al. [40], die VOC-niveaus analyseerden met headspace GC-MS van gamma- en röntgenbestraalde meerlagige film gemaakt van polyethyleen/ethyleenvinylalcohol/ polyethyleen (PE/EVOH/PE) en de Eastman Tritan™
MX731
copolyester
(PCTG).
Deze profielen waren zeer vergelijkbaar, wat aangeeft dat er onder deze omstandigheden geen significant verschil was in VOC-vorming. Een mogelijk voordeel van röntgenstraling is de hogere dosissnelheid en kortere blootstellingstijd, wat kan Figuur 3: Stralingsdosis-afhankelijke toename van verschillende zuren in polypropyleen blootgesteld aan γ-straling: butaanzuur ( ); hexaanzuur ( ); en octaanzuur ( ). (Aangepast van [38]).
leiden tot minder oxidatieproducten [41]. Aangezien röntgensterilisatie pas recentelijk in populariteit is toegenomen, is er voor zover wij weten nog geen systematische vergelijking van VOC-vorming in polymeren na gamma- en röntgen bestraling uitgevoerd.
Methoden om geurvorming te verminderen omvatten het selecteren van het juiste polymeer, het overwegen van het molecuulgewicht en de dichtheid, het toevoegen van antioxidanten, het optimaliseren van de verwerkingstemperatuur en het verlagen van vocht- en zuurstofniveaus Geurreductietechnieken Figuur 4: Resultaten van sensorische onderzoeken van bestraald LDPE ( ) en PET ( ) materiaal in vergelijking met het niet-bestraalde referentiemonster. (Aangepast van [39]).
[42, 43, 44, 45]
.
kunnen
adsorptie, scharrensen, maskeren of strippen omvatten. Het gebruik van Contamination Control Magazine • September 2026
35
RING EN GEURVORMING IN BESCHERMINGSMIDDELEN
zuurstofopvangers om het zuurstof
en voedselverpakkingen, omdat dit
REFERENTIES
gehalte te verlagen is effectief toegepast
betrekking heeft op patiëntveiligheid en
In het artikel is een groot aantal
om de vorming van VOS in afgesloten
consumentenbescherming. Wat betreft
verwijzingen naar referenties opgenomen.
containers te verminderen
toxicologische risico’s is er geen bewijs
Deze zijn, met de links, in te zien op
dat de veiligheid in gevaar is gebracht.
de website van VCCN, www.vccn.nl/
Er is een aanzienlijke hoeveelheid onder-
Aangezien zowel gamma- als rönt-
referentielijst-vccn-contamination-
zoek uitgevoerd op het gebied van voed-
gensterilisatie
control-magazine.
selverpakkingen. Deze studies tonen aan
gebruiken, wordt aangenomen dat ze
dat er geen toxicologisch risico is voor
vergelijkbare effecten hebben op kleur
consumenten en dat de overdracht van
en geur. PPE’s worden vaak gemaakt
stoffen in een vloeibare voedselsimulant
van polymeren. Omdat het steriliseren
ruim onder de limiet blijft die is vast
van PBM met bestraling gebruikelijk is,
gesteld door Commissie Verordening
zijn hier ook verkleuringen en onaan
(EU) nr. 10/2011
gename
[47]
[46]
.
. Op dit moment zijn er
ioniserende
geuren
straling
waargenomen.
geen sterke redenen om aan te nemen
Men gelooft over het algemeen dat
dat dit buiten de context van voedsel
verkleuring ongewenst is, vooral vanuit
verpakkingen, zoals PBM’s, zou verschillen.
esthetisch oogpunt, terwijl de geur-
Voor zover wij weten zijn er echter geen
vorming
vergelijkbare studies uitgevoerd op het
waarschijnlijk geen significante gezond-
gebied van PBM, en verder onderzoek zou
heidsrisico’s
voordelig zijn.
Huidige gegevens over verkleuring en,
overlast met
veroorzaakt zich
maar
meebrengt.
in mindere mate, geurvorming sugge-
CONCLUSIES
reren dat röntgenstraling een geschikt
Hoewel gammastralingssterilisatie een
alternatief is voor gammastraling voor
goed gevestigde methode is die geschikt
sterilisatiedoeleinden. Verder onderzoek
is voor eenmalige producten, zijn alterna-
naar zowel kwalitatieve als kwantitatieve
tieve technologieën zoals röntgenstraling
verschillen tussen gamma- en röntgen-
recentelijk aanzienlijk vooruitgegaan in
straling zou zeer waardevol zijn, omdat het
prestaties, mogelijkheden en betrouw-
helpt mogelijke variaties in deze onge-
baarheid, waardoor ze steeds haalbaar-
wenste veranderingen te identificeren en
dere opties worden. Straling, of het nu
een soepele overgang van gamma- naar
gamma- of röntgenstraling is, kan veran-
röntgensterilisatie ondersteunt. Het doel
deringen in polymeren veroorzaken.
moet blijven om zowel kleur- als geur
Er zijn echter geen significante verschillen
veranderingen te minimaliseren. Er blijft
gerapporteerd tussen gamma- en rönt-
nog veel werk achter om de chemie achter
genstraling in sterilisatie-effectiviteit of
deze fenomenen te begrijpen en passende
productfunctionaliteit.
strategieën te ontwikkelen om verkleuring en geurhinder in PBM te verminderen.
36
De kleur- en geurgerelateerde eigen-
Het verzamelen en analyseren van rele-
schappen van bestraalde polymeren
vante studiegegevens helpt bij het iden-
kunnen
beïnvloed.
tificeren van mogelijke bij werkingen,
Verkleuring en vorming van kwaadaardige
die niet per se verband houden met
stoffen na sterilisatie door gamma
gezondheidsrisico’s, en bevordert de
straling zijn uitgebreid bestudeerd op
ontwikkeling van effectievere methoden
het gebied van medische apparaten
om deze ongewenste effecten te beperken.
ook
worden
September 2026 • Contamination Control Magazine
RING EN GEURVORMING IN BESCHERMINGSMIDDELEN
Naam
Radiolyseproducten
Experimentele toestand
Polyethyleen
Peroxyradicalen op het oppervlak; kettingspleten, hydroperoxiden, carbonyl, voornamelijk ketonen, carbonzuren, koolwaterstoffen (butaan tot nonaan), azijnzuur, 2-pentanon, pentanal, octaan, propionzuur, 2-hexanon of 3-hexanon, hexanaal en heptanal, butaanzuur, 2-heptanon of 3-heptanon, alkylbenzenen
Gammabestraling in de lucht – 22 kGy
Poly(vinylchloride)
2-ethyl-1-hexanol, octaan, 1-octeen, 2-octeen, 4-octeen, azijnzuur, 2-ethylhexylester; 1-octanol, heptaan, 3-methylheptaan, 3-heptanon, 2-ethylcyclohexanaal, 4-octanon, undecaan, pentylcyclopropaan, 2-ethylhexaanzuur
Twee maanden na bestraling met 22,5 kGy. Verbindingen ontstaan niet alleen door polymeren, maar ook uit additieven
Poly(vinylalcohol)
Onverzadigde bindingen en carbonylgroepen komen voor onder bestraling; organische zuren, alcoholen
Gammastraling bij kamertemperatuur – 10 kGy
Poly(vinylacetaat)
Azijnzuur, CO2, CO, CH4, H2
Gammastraling bij kamertemperatuur onder vacuüm
Ethyleen-vinylacetaatcopolymeren
102 radiolyseverbindingen, onverzadigde koolwaterstoffen, ketonen, methylderivaten
Gammastraling bij kamertemperatuur en in aanwezigheid van de lucht
Polystyreen
Acetofenon (30-50 ppm); benzaldehyde, fenol, 1-fenylethanol (< 10 ppm) en fenylacetaldehyde
Gammastraling in de lucht – 25-50 kGy
Methylmethacrylaat-acrylonitril-butadieen-styreen
Benzaldehyde, acetofenon, fenol, 1-fenylethanol, 1-fenyl-1propanon
Gammastraling – 22,4 kGy
Polyamide
Pentanamide en caprolactam; sporen van enkele homologe amiden
Gammastraling in de lucht – 25-50 kGy
Polyurethaan
ROOH, OH•, RO •, carbonzuren, alcoholen, esters, formaten
25-1000 kGy, in de lucht
Poly(dimethylsilox)aan
Crosslinking, kettingsplitsing in kleine mate, waterstofmethaan, ethaan
50 kGy
Poly(ethyleentereftalaat)
Mierenzuur, azijnzuur, 1,3-dioxalaan, 2-methyl-1,3-dioxolane; acetaldehyde, 1,3-dioxolaan, tereftaalzuur, bis-(2-hydroxyethyl) tereftalaat, dimethyltereftalaat, monohydroxyethyleentereftalaat,
Gammastraling – 5, 25 en 50 kGy, bij omgevingstemperatuur of een elektron
Polypropyleen
Pentanozuur, 4-methylhexanozuur, hexanozuur, 2,3-butaandion, (Z)-hex-3-enal, γ-dodecalacton, 2-methylpropaanzuur, 2,3-pentanedion, azijnzuur, γ-decalacton, fenylazijnzuur, hex-1en-3-on, 2-methylhexanozuur, butaanzuur, 4-methylpentaanzuur, γ-undecalacton, 2-/3-methylbutaanzuur, 3-ethylfenol, 3-propylfenol, octanozuur 3-ethylfenol, 3-propylfenol
Gammastraling – 10 en 20 kGy
Polypropyleen
Mierenzuur, azijnzuur of boterzuur
Gammastraling NS
Tabel 2: Radiolyseproducten van polymeren (aangepast van [38, 48]).
Contamination Control Magazine • September 2026
37
CONTAMINATION CONTROL CONGRES 2026 8 OKTOBER | 10.30 TOT 19.00 UUR | JAARBEURS UTRECHT
Op donderdag 8 oktober organiseert VCCN het jaarlijkse Contamination Control Congres in de Jaarbeurs in Utrecht. Een dag vol kennis, inspiratie en ontmoetingen voor professionals die werken in healthcare, micro en nano, pharma, food en space. Werk jij in deze sectoren? Dan is dit hét moment om je kennis te verdiepen, nieuwe inzichten op te doen en vakgenoten te ontmoeten. 38
September 2026 • Contamination Control Magazine
ACTUELE KENNIS EN PRAKTIJKGERICHTE INZICHTEN
basis voor professionals die hun kennis
Juist de gesprekken tussen professionals
willen verdiepen en voor ervaren vak
uit verschillende sectoren zorgen vaak
genoten die hun kennis willen opfrissen.
voor nieuwe inzichten en ideeën.
Het congres staat in het teken van de
Experts delen hun kennis, ervaringen
nieuwste ontwikkelingen, technieken en
en praktijkvoorbeelden. De lezingen
Na een inhoudelijke dag vol kennis en
inzichten op het gebied van contamination
laten zien hoe ontwikkelingen binnen
inspiratie is er tijd om verder te praten
control en cleanroomtechnologie. Of je nu
verschillende sectoren elkaar kunnen
tijdens
aan het begin van je carrière staat of al
versterken en welke inzichten je kunt
Een mooi moment om ervaringen uit
jarenlang in het vakgebied werkt, je vindt
vertalen naar je eigen praktijk. Het geza-
te wisselen, bestaande contacten te
er kennis en praktijkgerichte inzichten
menlijke doel is duidelijk: kennis delen
versterken en nieuwe samenwerkingen
die je direct kunt toepassen in je
en het vakgebied contamination control
te starten.
dagelijkse werk.
verder ontwikkelen.
het
informele
netwerkdiner.
MIS HET NIET ONTMOET VAKGENOTEN EN ONTDEK INNOVATIES
Het VCCN Contamination Control 2026
parallelle lezinglijnen. De eerste lezinglijn richt zich op de mens in de gecon
Naast het inhoudelijke programma is er
volledig bijgepraat te worden over de
troleerde omgeving, met onder andere
volop gelegenheid om andere profes
ontwikkelingen binnen contami nation
aandacht voor robotisering en auto
sionals te ontmoeten. Op de bedrijven-
control en cleanroomtechnologie. Je gaat
matisering. Hoe veranderen deze ontwik-
markt maak je kennis met leveranciers,
naar huis met nieuwe kennis, praktische
kelingen het werk in een gecontroleerde
specialisten en organisaties uit de sector.
inzichten en een waardevol netwerk.
omgeving? En welke kansen bieden
Ontdek er de nieuwste producten,
VCCN kijkt ernaar uit je op 8 oktober te
nieuwe technologieën voor de toekomst?
technieken en oplossingen en laat je
verwelkomen in de Jaarbeurs Utrecht.
Tijdens het congres kun je kiezen uit twee
biedt je de mogelijkheid om in één dag
inspireren door actuele innovaties. De tweede lezinglijn gaat over de ontwerpen,
De bedrijvenmarkt biedt daarnaast alle
Aanmelden via
bouwen en beheren van cleanrooms.
ruimte om ervaringen uit te wisselen
onze website:
Hiermee biedt het programma een sterke
en
basisprincipes
van
het
nieuwe
contacten
te
leggen. Contamination Control Magazine • September 2026
39
Your partner for cleanroom solutions
Kongostraat 20 8520 Kuurne - Belgium T 0032 56 98 00 53 - info@crdb.be www.crdb.be
ISO Class 6 Cleanroom for high performance interconnections
✓ Programma van Eisen ✓ Advies ✓ Ontwerp ✓ Werkomschrijving ✓ Commissioning ✓ Validatie & classificatie ✓ PURITAS OK ventilatie
At Capable BV we operate an ISO Class 6 certified cleanroom for the harnessing of high-tech cable assemblies. Certified in accordance with NEN-EN-ISO 14644. A fully controlled environment ensures consistent quality through precise management of air purity, temperature and humidity. An in-line particle counter guarantees the control of the cleanliness. All conditions are independently monitored and fully traceable, guaranteeing transparency and reliability. traceable medical, Capable BV is a trusted partner for the medical space and aerospace and other high-tech industries where cleanliness and performance are critical.
Maximuse B.V. info@maximuse.one www.maximuse.one +31 (6) 5201 8656
Capable BV is AS9100 and ISO13485 certified. Weidehek 109 | 4824AT Breda | www.capable.nl | info @ capable.nl
COLUMN
EEN DAG UIT HET LEVEN VAN... BARBARA WESSELS European Technical Coordinator – Contamination Control, Ecolab Life Sciences
VAN COMPLEXE TECHNIEK NAAR PRAKTISCHE OPLOSSINGEN
W
erken als European Technical
Samen ondersteunen wij klanten met
evenementen en ga ik in gesprek met
Coordinator Contaminaiton
on-site assessments, beheer van disinfec-
professionals uit het vak. Veel waardevolle
Control betekent dat geen
tant efficacy programmes, contamination
inzichten ontstaan door ervaringen uit te
dag hetzelfde is. Dat maakt deze rol juist
control in complexe situaties, crisis manage-
wisselen, onder andere via VCCN.
zo boeiend. Mijn werk bevindt zich op
ment en ondersteuning bij change control.
het snijvlak van wetenschap, communi-
Zo bieden wij oplossingen die technisch
catie en praktijk. Ik ondersteun klanten en
onderbouwd en praktisch toepasbaar zijn.
interne teams met technische expertise
BLIJVEN LEREN EN VOORUITKIJKEN Een van de belangrijkste lessen die ik heb
op het gebied van cleanroompraktijken,
Een gemiddelde werkdag bestaat eigenlijk
geleerd, is dat Contamination Control niet
desinfectiemiddelen en Contamination
niet. Sommige dagen staan in het teken van
alleen draait om producten of richtlijnen,
Control Strategies.
technische vraagstukken, vaak samen met
maar om de manier waarop mensen,
uiteenlopende experts. Andere dagen richt
processen en omgevingen samenwerken.
Een belangrijk onderdeel van mijn functie
ik mij op documentatie of werk ik samen
Juist die samenhang bepaalt uiteindelijk
is het ontwikkelen en onderhouden
met collega’s van kwaliteits-, regelgeving-
de prestaties.
van klantgerichte documentatie. Ik vertaal
en commerciële teams om afstemming en
complexe technische en wettelijke infor-
consistentie te waarborgen.
matie naar duidelijke, consistente en
Wat mij de meeste energie geeft, is het oplossen van complexe vraagstukken en
bruikbare richtlijnen, vooral voor klanten in
KENNIS BLIJFT ONTWIKKELEN
deze vertalen naar praktische oplossingen.
verschillende regio’s. Daarnaast behandel
Een solide basis in Contamination Control
Daarnaast leer ik graag nieuwe dingen,
ik regelmatig technische vraagstukken
is essentieel. Inzicht in cleanroomgedrag,
vooral wanneer die mijn eigen perspectief
waarbij standaardantwoorden niet volstaan
kledingvoorschriften, desinfectietoepassing,
uitdagen. Als er één ontwikkeling is die ik
en een wetenschappelijke en wettelijke
deeltjesgedrag en omgevingsmonitoring
graag zie, dan is het een beter toegankelijk
benadering nodig is.
vormt de basis. Daarnaast is kennis van
heid en consistentie van technische en
regelgeving, zoals FDA, CFR’s, EU GMO
duurzaamheidsgerelateerde informatie.
De afgelopen jaren heb ik een duidelijke
Annex 1 en PIC/s cruciaal. Het verschil
Duidelijke en bruikbare informatie onder-
verschuiving gezien in de vragen die
zit in het begrijpen van de samenhang
steunt betere besluitvorming in de praktijk.
worden gesteld. Duurzaamheid speelt
tussen deze elementen en de groeiende
een steeds grotere rol. Klanten willen
rol van duurzaamheid.
aantonen dat ze aan de regelgeving
Met het oog op de toekomst moet de cleanroomindustrie zich blijven richten
voldoen en beter begrijpen hoe zij met
Het meest bevredigend vind ik het
op
leveranciers zoals Ecolab als betrouwbare
wanneer complexe technische informatie
tussen disciplines. Door de toenemende
partner kunnen samenwerken.
helder en bruikbaar wordt voor klanten.
complexiteit en veranderende verwach-
Als zij die kennis met vertrouwen kunnen
tingen wordt het belangrijker dan ooit
toepassen in hun cleanroomomgeving,
om van elkaar te leren. Organisaties zoals
heeft dat directe impact.
VCCN spelen daarin een belangrijke rol.
SAMENWERKING ALS SLEUTEL
kennisdeling
en
samenwerking
Samenwerking speelt een sleutelrol in alles wat ik doe. Binnen het Global Technical
Om mijn kennis actueel te houden, volg ik
Consultant team werk ik nauw samen
de ontwikkelingen in de regelgeving,
met experts uit verschillende disciplines.
neem ik deel aan trainingen en brancheContamination Control Magazine • September 2026
41
OPERATIEKAMER GEDRAG CURSUS De menselijke huid vormt, samen met een stevige laag dode huidcellen aan de buitenkant, een goede barrière tegen ziekmakende organismen. Tijdens een operatie worden deze barrières exhter doorboken. De kwetsbare binnenkant van het lichaam komt daardoor direct in contact met de omgeving. 42
September 2026 • Contamination Control Magazine
OPERATIEKAMER GEDRAG CURSUS
Als zich in deze omgeving ziekmakende (pathogene) micro-organismen bevinden, kunnen deze in de wond of via de wond dieper in het lichaam terechtkomen. Denk hierbij aan virussen en de veelvoorkomende e coli-bacterie. Hierdoor kunnen na een operatie postoperatieve wondinfecties (POWI) ontstaan. Deze kunnen in het ernstigste geval dodelijk zijn en brengen daarnaast menselijk leed en extra kosten met zich mee.
Door: Remko Noor, vice-voorzitter VCCN
O
ok minder pathogene orga-
Om de zwevende deeltjes te verwijderen,
nismen, zoals schimmelsporen of
past men een speciaal luchtbehandelings
categorie 2 micro-organismen,
systeem toe. Om micro- organismen te
kunnen schade toebrengen aan het
doden en deeltjes op oppervlakken te
weefselgebied. Daarom moeten ook
verwijderen, maakt men de ruimte en
deze organismen zoveel mogelijk worden
alles erin schoon en desinfecteert men de
geëlimineerd.
ruimte en steriliseert men instrumentarium.
VOORKOMEN VAN WONDINFECTIES
DE MENS ALS BRON VAN CONTAMINATIE
Om wondinfecties en vervuilingen te
De personen die in een OK aanwezig zijn,
voorkomen, is kennis noodzakelijk van
vormen een belangrijke bron van deeltjes
de verschillende soorten contaminatie
en daarmee ook van micro-organismen.
veroorzakers, de manier waarop deze zich
Deze deeltjes, dus vervuilingen, zijn deels
verspreiden en hoe ze kunnen worden
afkomstig van de persoon zelf in de vorm
verwijderd.
van bijvoorbeeld huidschilfers en haren, ze zijn deels afkomstig van de kleding in
Micro-organismen zitten meestal vast
de vorm van bijvoorbeeld textielvezels en
aan kleine, levenloze deeltjes, zoals stof-
ze worden deels gegenereerd door het
deeltjes en huidschilfers. Deze deeltjes
gedrag van personen die werkzaam zijn
bevinden zich zowel zwevend in de
in een OK. Door veel bewegen tijdens het
lucht als neergeslagen op oppervlakken.
werken in de OK worden namelijk onder
Denk bijvoorbeeld aan instrumenten en
andere de luchtstromen van het lucht
apparatuur, maar ook op vloeren, armen
behandelingssysteem verstoord waardoor
van pendels, armen van OK lampen
deeltjes van oppervlakken weer in een
en tafels.
luchtstroom terecht komen.
OM DE ZWEVENDE DEELTJES TE VERWIJDEREN, PAST MEN EEN SPECIAAL LUCHTBEHANDELINGSSYSTEEM TOE. Contamination Control Magazine • September 2026
43
OPERATIEKAMER GEDRAG CURSUS
Om medewerkers van een OK-complex bewust te maken van hun invloed op de luchtkwaliteit en op het beperken van de verspreiding van micro-organismen, heeft VCCN de OK Gedrag Cursus ontwikkeld. Tijdens de cursus maak je kennis met de eisen die gelden voor de verschillende klassen operatiekamers. Je leert waarom deze eisen noodzakelijk zijn en hoe jouw gedrag kan bijdragen aan een veilige omgveing voor de patiënt. Na deelname aan de OK Gedrag Cursus en een geslaagde toets ontvang je een certificaat. Hiermee kun je aantonen dat je een opleiding hebt gevolgd over de basiselementen van het werken op een OK-afdeling. Je organisatie kan het certificaat opnemen in de administratie voor kwalieitsbewaking en als bewijs van je opgedane kennis.
VOOR WIE? De kwaliteit van een OK is sterk afhan-
De OK Gedrag Cursus is bedoeld voor
MEER INFORMATIE
kelijk van het samenspel binnen de hele
iedereen die:
Op www.vccn.nl vindt je meer
operatieafdeling. Als certificaathouder
• Werkt op een OK-complex;
informatie over deze en andere
heb je daarom een voorbeeldfunctie voor
• Voor werkzaamheden een operatie
cursussen van VCCN. Voor meer
iedereen die een OK-afdeling betreedt.
kamer of OK-complex betreedt en aan
informatie over deze of andere
het ziekenhuis wil kunnen aantonen
VCCN-cursussen kunt je ook bellen
VCCN hoopt dat de cursus bijdraagt aan het
dat de cursus met goed gevolg is
naar 088 401 06 50 of mailen
verkleinen van de kans op wondinfecties,
afgerond;
naar cursus@vccn.nl.
het voorkomen van onnodige irisoc’s en het vergroten van de kwaliteit van de
• de kennis over OK-complexen wil vergroten.
patiëntenzorg.
WAAR? CURSUS INHOUD
De cursus kan op verschillende locaties
Tijdens de cursus komen de volgende
worden gegeven. Het uitgangspunt is
onderwerpen aan de orde:
de locatie Woerden, in het opleidings
• Risico’s in een operatiekamer
centrum van VCCN. Het minimale aantal
• Deeltjes en micro-organismen
deelnemers voor een cursus in Woerden
• Opbouw ven het OK-complex en
is10 personen.
de bijbehorende eisen • De mens als bron van contaminatie:
44
Bij voldoende deelname vanuit één
- kleding
organisatie kan de cursus ook in-house
- gedrag en discipline voor en tijdens
worden gegeven. De cursus wordt dan
aanwezigheid op het OK-complex
afgestemd op de eigen locatie en er
• Werken op een OK-complex
zijn geen andere deelnemers aanwezig.
• Reiniging en desinfectie
Het minimale aantal deelnemers voor een
• Procedures en protocollen
in-house cursus is 15 personen.
September 2026 • Contamination Control Magazine
Zorg voor het juiste cleanroom klimaat Cleanroom display Meetwaardes en alarmen zichtbaar
Verschildruk
Transmitter met autozero functie
RV/T Sensoren
Energiebesparing door nauwkeurig meten
Slimme meetoplossingen, blijvende service!
Full service provider for controlled enviroments PROFESSIONALS IN CLEANROOM TECHNOLOGY
Meer dan 20 jaar de kracht van ProCleanroom
Cleanrooms
Vanuit onze expertise is ProCleanroom jouw full service partner voor gecontroleerde omgevingen.
Flowkasten
Van ontwerp, fabricage, installatie en ISO-validatie tot het inrichten van de ruimtes, accessoires en verbruiksartikelen. Onze oplossingen sluiten naadloos aan op jouw behoeften.
ISO validaties
Inrichting & Verbruiksartikelen +31 (0)40 400 28 74 info@procleanroom.com www.procleanroom.com
POST-HBO OPLEIDING CONTAMINATION CONTROL & CLEANLINESS
STARTDATUM 9 FEBRUARI
Het belang van een schoon eindproduct en proces neemt in steeds meer sectoren toe. Het gaat om klein, kleiner, kleinst en schoon, schoner, schoonst. In de halfgeleider-, life science-, high tech productie- en foodproductie industrie worden de reinheidseisen steeds strenger. Ben jij als ontwerper, installateur/bouwer, beheerder of Contamination Control engineer betrokken bij comtainatiebeheersing? Dan is een strategische aanpak om reinheidseisen te kunnen vaststellen én te vertalen naar de juiste maatregel noodzakelijk. Ook is brede diepgaande kennis van contamination control en cleanliness onontbeerlijk. 46
September 2026 • Contamination Control Magazine
POST-HBO OPLEIDING
cleanliness in een schone productieketen.
• risico-analyse;
De deelnemer is werkzaam bij een
• reiniging en desinfectie op product
adviseur, installateur, leverancier of bij
niveau;
een bedrijf met een cleanroom of schone
• de controlled environment;
productieketen.
• product cleanliness; • cleanroomontwerp, constructie en
WAT LEVERT HET JE OP?
beheer;
Na afronding van de opleiding kun je:
• HVAC en containment;
• bepalen welke contaminanten
• Cleanroomvalidatie en classificatie;
producten en processen beïnvloeden;
• Specifieke toepassingen;
• vaststellen welke maatregelen nodig
De opleiding omvat 15 lesdagen en
zijn voor een controlled environment;
combineert praktijkgerichte bijeenkom-
• vragen van interne en externe
sten met zelfstudie, zodat je de opgedane
opdrachtgevers analyseren en behoeften
kennis direct kunt toepassen. Na afloop
achterhalen;
rond je de opleiding af met een erkend
• reinheidseisen vastleggen in een
post-hbo certificaat van Stichting PHBO.
Programma van Eisen;
WIE ZIJN DE DOCENTEN?
De post-hbo opleiding Contamination
• deze eisen vertalen naar concrete
Control & Cleanliness van VCCN biedt
maatregelen voor de realisatie en
De lessen worden verzorgd door ervaren
diepgaande
het gebruik van een gecontroleerde
VCCN-leden uit het werkveld, waaronder:
omgeving;
Philip van Beek, Frans Saurwalt, Koos
en
integrale
kennis,
gecombineerd met de praktische vaardigheden die ontwerpers, installateurs/
• een strategische aanpak toepassen voor
Agricola, Petra Van Hauwe, Paul Joosten,
bouwers en beheerders nodig hebben
Contamination Control, van analyse
Bernard Melchers, Aydin Köyük, André van
binnen cleanroomtechnologie en schone
tot toepassing, binnen verschillende
Tongeren en Hans Cools.
productieketens. De opleiding is bedoeld
sectoren als micro/nano, space, life
voor instromers en reeds ervaren functio-
science, health en food.
narissen werkzaam binnen Contamination
MEER INFORMATIE
INHOUD VAN DE OPLEIDING
Bekijk alle beschik-
Tijdens de opleiding verdiep je in onder
bare cursusdata en
VOOR WIE?
andere:
andere informatie
Deze post-hbo opleiding is bedoeld voor
• product- en procesanalyse;
op www.vccn.nl.
hbo’ers en ervaren mbo’ers die werken
• vertalen van reinheidseisen naar maat-
Control en cleanliness.
met contamination control en product
regelen; Contamination Control Magazine • September 2026
47
AGENDA CURSUSSEN 2026
5 OKTOBER
6 OKTOBER
8 OKTOBER
27 OKTOBER
3 NOVEMBER
4 NOVEMBER
5 NOVEMBER
6 NOVEMBER
24
NOVEMBER
2
DECEMBER
24
NOVEMBER
2/3
DECEMBER
9 DECEMBER
Cleanroom Reiniging Cursus Woerden
Post-hbo opleiding Contamination Control & Cleanliness Woerden Contamination Control Cursus Woerden
Cleanroom Behaviour Course Woerden
Cleanroom Schoonmaak Cursus Woerden
EVEN VOORSTELLEN Re5al B.V.
Re5al B.V. verzorgt het complete temperatuurbeheer voor organisaties waar betrouwbare meetgegevens en stabiele omgevingscondities essentieel zijn. Wij ondersteunen organi saties met temperatuurmapping, validatie, kalibratie en de implementatie van monitoringsystemen voor de continue bewaking van kritische omgevingsparameters. Sinds onze oprichting in 1995 beschikken wij over een eigen kalibratieloaboratorium en een team van ervaren specialisten. Daarmee helpen wij organisaties bij het waarborgen van betrouwbare meetgegevens, het borgen van kwaliteits processen en het voldoen aan wet- en regelgeving. Doordat wij mapping, validatie, kalibratie en monitoring onder één dak aanbieden, hebben onze klanten één aanspreekpunt. Dat zorgt voor korte communicatielijnen, minder afstemming en een efficiënte uitvoering. Voor meer informatie kan je onze website bezoeken: www.re5al.nl.
Cleanroom Beweeg Training Woerden
Opfris Cleanroom Gedrag Cursus Woerden
Cursus RL10: Classificeren en Testen van de Luchtdoorlatendheid Woerden Opleiding Cleanroom Testen en Certificeren Belangstellende/ Associate Woerden Opleiding Cleanroom Testen en Certificeren Professional Woerden Cleanroom Gedrag Cursus GMP Woerden
NIEUWE BEDRIJFSLEDEN Schoonmaakbedrijf Haagsehof Braillelaan 9 2de verdieping 2289 CL RIJSWIJK ZH www.haagsehof.nl Re5al B.V. Meer en Duin 64 2163 HC LISSE www.re5al.nl Twentse Kabel Fabriek B.V. Spinnerstraat 15 7481 KJ HAAKSBERGEN www.tkf.nl/nl AQ Group Rijpwetering 1 3543 AT UTRECHT www.aqgroup.nl
Data onder voorbehoud Bezoek voor meer informatie www.vccn.nl
48
September 2026 • Contamination Control Magazine
Powercleaners Aalbersestraat 9 4631 CC HOOGERHEIDE www.powercleaners.nl
JA ARGANG 39 NR. 1 MA ART 2026
EVEN VOORSTELLEN
COLOFON
ANG 39 JA ARG NR. 2 026 JUNI 2
Rob Klok
Mijn naam is Rob Klok en ik ben werkzaam als consultant bij Pharma Diversity B.V. Ik heb ruim 30 jaar ervaring binnen GMP- omgevingen, met een achtergrond in QA, QC en CQV. Mijn ervaring ligt vooral in de productie van radiofarmaca, waarbij ik ook heb samengewerkt met grote industriële partners. Als consultant richt ik mij voornamelijk op QA. Daarnaast ben ik graag de verbindende schakel tussen QA, QC, operations en andere afdelingen. Ik houd mij onder meer bezig met nieuwbouw, validatie en EM. Met mijn kennis en ervaring help ik organisaties om kwaliteit en samenwerking binnen complexe projecten goed met elkaar te verbinden.
Jaargang 39 editie 3-2026 Contamination Control Magazine is een uitgave van VCCN, V ereniging Contamination Control Nederland
ELEKTRONENMICROSC OOP STELT STRENGE REINHE EISEN AAN DE GEHELE IDSKETEN MINDER TEKST, MEER VERANT WOORDELIJKHE ID
- WAT ISO 14644-5:202 5 ÉCHT VERANDERT
ODEL: T CLEANLINESS ITEIT HET V-M VANPRODUC COMPLEX NG EIST STRATEGISCHE OMFORT BEHEERSI ATORCAANPAK 3E CLEANLINESSOP DAYER ERSING ERING VAN VERBET MINATIEBEHEOMS EN CONTA LE CLEANRO IN STERIE OMS: WE SHARE CLEANROTHE RE KNOWLEDGE! STRIE LAI INDU CIRCU GELEIDER LESSEN
UIT DE HALF
MINATIE MT CONTA WA AR KO VANDA AN? T NU ECH
WE SHAR
E THE KN
OWLEDG
E!
REDACTIE Philip van Beek Arthur Lettinga Jos Bijman Thessa de Bree REDACTIE COÖRDINATIE Verenigingsbureau VCCN
WAAROM LID WORDEN VAN VCCN? Bij VCCN draait het om het delen en ontwikkelen van kennis over contamination control en product cleanliness. Als lid houd je je kennis actueel, ontwikkel je jezelf en blijf je op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen. Ook kun je actief bijdragen aan het vakgebied, bijvoorbeeld via commissies en projectgroepen. Voordelen van het lidmaatschap: • Korting op alle VCCN-cursussen en workshops • Korting op evenementen en excursies • 4x per jaar Contamination Control Magazine • 4x per jaar het internationale vakblad CACR digitaal • Korting op technische rapporten, richtlijnen en boeken Contamination control wordt belangrijk in steeds meer vakgebieden. Binnen VCCN ontmoeten professionals elkaar om kennis en ervaring te delen. Samen werken we aan de verdere ontwikkeling van het vakgebied. Sluit je aan bij VCCN en bouw mee aan de toekomst van contamination control. Bekijk www.vccn.nl/word-lid voor meer informatie
Korenmolenlaan 4, 3447 GG Woerden T 088 - 401 06 50 j.bijman@vccn.nl ADVERTENTIEVERKOOP Kijk voor advertentietarieven op www,vccn.nl/contamination-control-magazine of mail naar info@vccn.nl LIDMAATSCHAP VCCN Persoonlijk lidmaatschap € 54,00 per jaar (incl. btw) Bedrijfslidmaatschap € 335,00 per jaar (excl. btw) FOTOVERANTWOORDING Archief VCCN VORMGEVING EN REALISATIE Studio Campo | creatieve communicatie VERANTWOORDING De realisatie van Contamination Control Magazine is zorgvuldig voorbereid, gepland en uitgevoerd. Desondanks kan VCCN geen verantwoordelijkheid aanvaarden voor eventuele onjuistheden. COPYRIGHTS Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. 49
Environmental Monitoring Best Practices Handbook Of u nu door wettelijke vereisten navigeert of een robuuste strategie voor contaminatiebeheersing implementeert, dit handboek biedt praktische richtlijnen en direct toepasbare inzichten.
Complete oplossingen voor contaminatiebeheersing Download het handboek
pmeasuring.com | info@pmeasuring.com
ONTWIKKEL JEZELF BIJ VCCN YOUNG PROFESSIONALS Ben jij jong dan 35 jaar en actief in contamination control? Wil je groeien in je vak en je netwerk versterken? Sluit je aan bij VCCN Young Professionals. Wij brengen jonge vakgenoten samen die vooruit willen. Je doet kennis op, deelt ideeën en werkt mee aan de toekomst van het vakgebied. Dat doen we met excursies, kennissessies en inspirerende evenementen. Wat levert het jou op? • Een sterk netwerk van jonge professionals • Inzicht in de nieuwste ontwikkelingen • Inspiratie uit de praktijk • De kans om actief bij te dragen
Ben jij klaar om de volgende stap te zetten? Meld je aan en bouw mee aan jouw toekomst.
Ontdek de toekomst van cleanroomreiniging. Met meer dan 40 jaar ervaring en als marktleider in Nederland op het gebied van contaminatiebeheersing is Elis Cleanroom de ideale partner om u te ondersteunen bij de keuze van het juiste reinigingssysteem voor uw omgeving. Op basis van deze expertise introduceren wij ElisCleanflow: een volledig gevalideerd, slim reinigingsconcept met een touchless mop-on/mop-off-systeem, speciaal ontwikkeld voor gecontroleerde omgevingen. Single-use moppen raken snel achterhaald in de groeiende focus op duurzaamheid. Onze herbruikbare, OEKO-TEX®-gecertificeerde cleanroommoppen verminderen de afvalberg en bieden een slimme, duurzame oplossing, zonder in te leveren op hygiëne en conformiteit.
40% meer oppervlakte, 76% gerecycled materiaal, 100% geschikt voor cleanrooms. e Elis leanflow mop, is exclusief ontwikkeld voor Elis Cleanroom. et innovatieve materiaal is 40 lichter dan conventionele moppen en reinigt tot 40 meer oppervlakte per inzet tot m . Met slechts 0 vloeistofretentie en gerecycled materiaal verlaagt ElisCleanflow het transportgewicht, vereenvoudigt het de logistiek en vermindert het de O -uitstoot.
Scan de QR-code en wij nemen graag contact met u op!
n
naa
Contact: www.elis.com cleanroom@elis.com
DENIOS – WIJ BESCHERMEN MENS EN MILIEU
www.denios.nl/containment
CONTAINMENT SYSTEMEN VAN DENIOS | ENGINEERED SOLUTIONS