C2MGZN maart 2018

CONTAMINATION CONTROL MAGAZINE | UITGAVE VAN VCCN | JAARGANG 31 | EDITIE 1-2018

C

2

MGZN

RISICOANALYSE Vormt de basis van elke procedure RL10 LUCHTDOORLATENDHEID Tips voor een praktische invulling VERSLAG LEDENMIDDAG: Big data vormt bron voor slimmere systemen ISCC 2018 Sprekers sessies uitgebreid door grote hoeveelheid reacties

WE SHARE THE KNOWLEDGE Vereniging Contamination Control Nederland

® SCIENTIFIC CREDIBILITY

Quality has its color

is a brand of STAXS®

Discover the DOTCH® cleanroom disposables

www.staxs.eu

IT COULD BE FOR VIPs, BUT IT’S FOR CLEANROOM ONLY

Flexi mat - De plakmat voor uw cleanroom De Cleanroom Flexi mat houdt deeltjes vast en is na uw reguliere schoonmaak weer als nieuw.

Periodiek komen wij de Flexi mat voor u vervangen.

Dit maakt de Flexi mat uniek: Makkelijk schoon te houden Houdt deeltjes vast en doodt micro-organismen Behoudt optimale plakkracht Eenvoudig te vervangen

Berendsen | Koopman Heeresweg 10 | 8701 PR Bolsward | 0515 570 820 | berendsen.nl/cleanroom

V O O R W O O R D NORMEN & RICHTLIJNEN

Beste lezer, Op het gebied van normen en richtlijnen gebeurt veel. Daar vernieuwingen in normen echter traag verlopen, heeft het geen zin elk jaar van iedere norm de ontwikkelingen te beschrijven. Er is daarom gekozen voor enkele onderwerpen uit normen en richtlijnen, die net klaar zijn of binnenkort gepubliceerd worden.

Als NEN vertegenwoordiger in de ISO TC290 en CEN TC243 voor cleanrooms bespreek ik de stand van zaken van de verschillende normen.

Peter Ruiter behandelt de nieuwe ISO norm voor hoge efficiëntie filters.

Peter Bertrand heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de nieuwe norm voor energie management met als doel energieverbruik te verminderen. Hij probeert de gebruiker handvatten te geven in dit eerste, en in een volgend nummer, tweede artikel.

Frans Saurwalt is zowel binnen ISO, CEN als in de VCCN richtlijnen actief in het verlenen van informatie en begeleiding voor het verminderen en beheersen van het risico op infecties. Hij beschrijft de nationale en internationale ontwikkelingen op dit gebied.

RISICOANALYSE EEN GEDEGEN START De filosofie over en de aanpak van cleanroom normen is gebaseerd op de toepassing van contamination control (beheerst voorkomen van contaminatie) voor een kwetsbaar product, proces of dienst.

Het startpunt is altijd een risicoanalyse: waar, wanneer, waarvoor en in welke mate is het product gevoelig voor contaminatie (deeltjes, micro-organismen, chemische stoffen en nanodeeltjes).

Ir. Koos Agricola

06

Paul Joosten is trekker van de projectgroep lekdichtheid in gebouwen en hij licht de nieuwe concept norm op dit gebied uit.

Als je van een van de niet beschreven normen meer wilt weten dan is de kans groot dat er informatie in de themanummers van afgelopen jaren gevonden kan worden. Bezoek het archief op onze website VCCN.nl Koos Agricola

ZIEKENHUIS VENTILATIE

Koos Agricola

Het ontwerp en gebruik van ziekenhuisventilatiesystemen heeft in Nederland al jaren veel aandacht gekregen. Op dit moment is de situatie echter verre van duidelijk. Zo zijn er verouderde ‘bouwmaatstaven’, actuele en niet langer actuele WIP richtlijnen, VCCN Richtlijnen en het IGZ toetsingskader voor operatiekamers. Frans Saurwalt zet de laatste ontwikkelingen op een rijtje.

Ir. Frans Saurwalt

26

INHOUD RL10 LUCHTDOORLATENDHEIDmmer

Alweer ruim twee jaar geleden is werkgroep 13 van TC209 gestart om invulling te geven aan “ISO1464416 Code of practice for improving energy efficiency in cleanrooms and clean air devices”. Aan de hand van eigen kennis en ervaring geeft Peter Bertrand een praktische invulling.

Peter Bertrand MSc

18

VERSLAG LEDENMIDDAG 24 JANUARI De tendens van de discussies: meer samenwerken en meer gebruik maken van big data, vooral voor wat betreft energiemanagement. Met big data worden trends waargenomen waardoor slimmere systemen ontworpen kunnen worden.

Remko Noor MSc

28

04

NORMEN EN RICHTLIJNEN Voorwoord door Koos Agricola

06

CLEANROOMNORMEN DE STAND VAN ZAKEN Vorderingen van de verschillende werkgroepen

13

BEDRIJFSINTERVIEW Olaf Nijhuis van Gullimex

13

CLEANRUMOURS STOFFY EN BEESY Beesy heeft last van de kou

14

ONTWIKKELING RICHTLIJN 10 Luchtdoorlatendheid van de schil van cleanrooms

18

ENERGIE BESPAREN Energy efficiency in cleanrooms and clean air devices

22

NEN ISO 16890:2017 Nieuwe filter standaard: de NEN ISO 16890:2017

26

ZIEKENHUISVENTILATIE Ontwikkeling nationale en internationale richtlijnen

28

JOIN THE CLUB Meld je aan en denk mee met één van de commissies

30

ISCC DEN HAAG Nieuws Internationaal Symposium Contamination Control

32

LEDENMIDDAG VCCN Verslag van de ledenmiddag van 24 januari

34

CURSUS UITGELICHT Contamination control

36

ALGEMENE LEDENVERGADERING VCCN Aankondiging Algemene Leden Vergadering 30 mei

37

AGENDA Data symposia en cursussen

38

NIEUWE LEDEN Nieuwe persoonlijke- en bedrijfsleden Contamination Control Magazine editie 1-2018

5

CLEANROOMNORMEN Update over de stand van zaken voor wat betreft internationale cleanroom normen 2018.

Ir. Koos Agricola

6

“

De basis is altijd een gedegen risico analyse

Elk jaar vindt een internationale tweedaagse bijeenkomst van de ISO Technische Commissie 209 plaats. Deze bijeenkomst wordt altijd gecombineerd met de ICCCS jaarvergadering en om de twee jaar met het ICCCS symposium. Afgelopen najaar was dat in Sydney. Iedere vergadering worden de vorderingen van de verschillende werkgroepen besproken. Bovendien worden de adviezen van de TC209 Strategic Study Group besproken.

Ik ben de afgelopen jaren lid geweest van de SSG. En ik ben vertegenwoordiger ISO TC209 en CEN TC243, ISO TC209 WG 1,3,4,5,11,12,13,14 en CEN TC243 WG 5.

Mijn interesse was de ontwikkeling van een nieuwe norm voor deeltjesdepositie in cleanrooms en de monitoring van de verschillende reinheidsattributen. In dit artikel loop ik de voortgang aan de hand van de verschillende werkgroepen door.

ISO TC209 Strategische Studie Groep Deze groep heeft aan drie onderwerpen gewerkt: 1 Eenduidige filosofie en aanpak cleanroom normen.

2 Consequenties beslissing dat cleanrooms alleen op basis van luchtreinheid met betrekking tot deeltjes geclassificeerd mogen worden.

3 Planning van de verschillende normen.

De filosofie over en de aanpak van cleanroom normen is gebaseerd op de toepassing van contamination control (beheerst voorkomen van contaminatie) voor een kwetsbaar product, proces of dienst. Het startpunt is altijd een risicoanalyse: waar, wanneer, waarvoor en in welke mate is het product gevoelig voor contaminatie (deeltjes, microorganismen, chemische stoffen en nanodeeltjes).

Uit een risicoanalyse kunnen eisen voor lucht- en oppervlaktereinheid en de mate van depositie worden bepaald. Verder worden de meetmethoden bepaald, die gebruikt worden voor verificatie en monitoring. Dit is van belang omdat, met name bij de toepassing van nieuwe microbiologische meetmethoden, andere grenswaarden kunnen ontstaan. Voor de realisatie van de contamination control oplossing dient een cleanroom, clean zone of andere beheerste, schone omgeving opgezet te

worden. Tevens dienen operationele procedures ontworpen en geïmplementeerd te worden. Als de contamination control oplossing gerealiseerd is, dient geverifieerd te worden dat deze voldoet aan het programma van eisen. Tijdens gebruik dient via monitoring aangetoond te worden dat de oplossing blijft voldoen aan de gestelde eisen.

Consequenties van de beslissing over de manier waarop cleanrooms geclassificeerd mogen worden. Om verwarring te voorkomen is besloten dat een cleanroom alleen voor luchtreinheid met betrekking tot deeltjesconcentratie voor een of meer deeltjesgroottes kan worden geclassificeerd. Bij monitoring worden meetwaarden in concentraties uitgedrukt en vergeleken met grenswaarden.

Deze grenswaarden kunnen ook in logaritmische waarden worden uitgedrukt zoals de klasse van een cleanroom. Bij monitoring kunnen er dan nog additionele reinheidsattributen worden toegevoegd.

Een aantal normen die voor monitoring gebruikt kunnen worden heten nu nog classificatienormen.

Bij de eerstvolgende vijfjaarlijkse systematische beoordeling zullen de gewenste aanpassingen meegenomen worden.

De ISO TC209 werkgroepen en planning van de verschillende normen worden hierna behandeld.u

ISO TC209 WG 4 in Sydney.

Contamination Control Magazine editie 1-2018

7

“

CLEANROOM NORMEN -vervolg-

Werkgroep 1 Luchtreinheid m.b.t. deeltjes (classificatie en monitoring) Trekker van werkgroep 1 is het Verenigd Koninkrijk (BSI) en namens VCCN zit ondergetekende hierin.

De werkgroep is in ruste omdat de laatste revisie van ISO 14644-1 en 2 eind 2015 is afgrond.

Belangrijke punten in de laatste revisie zijn een verbeterde statische onderbouwing waardoor de classificatietabel is aangepast en de manier waarop het aantal meetlocaties wordt bepaald is verbeterd.

Herberekening van grenswaarden op basis van standard deviatie van meetwaarden is niet meer nodig. Een cleanroom dient voor een bepaalde toestand en deeltjesgrootte geclassificeerd te worden. Dit betekent dat deze ook genoemd moet worden. Een ISO 6 ruimte in bedrijf die voor 0,5 is geclassificeerd mag de 0,5 µm grenswaarde nergens overschrijden. Deze classificatie geeft vooral de kwaliteit van de cleanroom installatie aan. Indien voor 5 µm was geclassificeerd, wordt tevens de impact van het gebruik meegenomen.

Tegenwoordig wordt soms nog de classificatie volgens de Federal Standard 209 classificatie genoemd. Deze norm is echter in 2000 beëindigd.

Als men de Federal Standard 209 classificatie nog wil gebruiken, dient men ook volgens die norm te classificeren. Het aantal meetlocaties wordt bepaald door het oppervlak en de wortel van de concentratie grenswaarde en dat is veel meer dan in de ISO norm.

Koos Agricola

Het aantal meetlocaties is: 64.A/√(C*(2d)2,2) = 64.A/√C voor deeltjes ≥ 0,5 µm.

Hierin zijn oppervlak A in m2 uitgedrukt en de concentratie C in aantal per m3.

Voor classificatie van een 100 m2 cleanroom voor klasse 10.000 (vergelijkbaar met ISO 7) voor deeltjes ≥ 0,5 µm wordt het aantal meetlocaties volgens de Federal Standard 209: 64*100/√35.300 = 34 en voor klasse 1.000 (vergelijkbaar met ISO 6) is dit √10 = 3,16 keer zoveel.

Het startpunt is altijd een risicoanalyse: waar, wanneer, waarvoor en in welke mate is het product gevoelig voor contaminatie (deeltjes, micro-organismen, chemische stoffen en nanodeeltjes).

8

In ISO 14644-1:2015 dienen volgens de tabel 12 meetlocatie gekozen te worden. In de oude ISO 14644-1 was het aantal nog lager, namelijk √A = 10.

Verder diende in de Federal Standard 209 via de standaard deviatie van de meetwaarden de maximum concentratie gecorrigeerd te worden. In de oude ISO 14644-1:1999 moest dat alleen voor cleanrooms kleiner dan 100 m2. In de nieuwe norm is dat helemaal verdwenen.

In ISO 14644-1:2015 was vooral het niet meer kunnen classificeren van ISO 5 voor deeltjes ≥ 5 µm een discussiepunt. Een goede oplossing is 5 µm als macrodeeltje te beschouwen en in combinatie met 0,5 µm toe te passen. Ook in de nieuwe concept Annex 1 van de EU GMP is de nieuwe filosofie van werkgroep 1 meegenomen.

In deel 2 is de herclassificatie verwijderd, want daarvoor kan deel 1 worden gebruikt en de focus is op monitoring gelegd. Waar en hoe vaak gemonitord moet worden hangt van de risicoanalyse af.

Werkgroep 2 Bio-contaminatie (lucht- en oppervlaktereinheid m.b.t. micro-organismen) Trekker van werkgroep 2 is het Verenigd Koninkrijk (BSI). De werkgroep is in ruste omdat de laatste revisie van ISO 14698-1 en 2 in 2012 afgebroken is. Binnen CEN TC 243 is toen Werkgroep 5 Biocontaminatie onder leiding van Ierland opgezet.

Namens VCCN zitten Petra Van Hauwe en ondergetekende hierin. Als deze werkgroep klaar is met norm EN 17141 zal onderzocht worden in hoeverre via het Verdrag van Wenen ISO 14698-1 en 2 kan vervangen.

Werkgroep 3 Meetmethoden Trekker van werkgroep 3 is Japan (JISC) en namens VCCN zitten André van Tongeren, Frans Saurwalt en ondergetekende hierin. De werkgroep is bezig met de afronding van de revisie, die eigenlijk tegelijk met ISO 14644-1 en 2 klaar had moeten zijn. Vertraging is ontstaan door met name procedurele fouten en een aantal hardnekkige discussiepunten zoals het filter lektesten met een deeltjesteller. Het tweede concept wordt dit jaar uitgebracht voor stemming en afhankelijk van het commentaar kan dit jaar of begin volgend jaar de nieuwe norm uitgebracht worden.

De meetmethoden voor cleanroom classificatie zijn verhuisd naar ISO 14644-1:2015. De norm bevat ondersteunende meetmethoden en deeltjesdepositie meting als prestatiemeting voor alle deeltjesgroottes.

Werkgroep 4 Ontwerp, bouw en opstart Trekker van werkgroep 4 is Nederland (NEN) onder voorzitterschap van Frans Saurwalt en met secretariële ondersteuning van André van Tongeren en ondergetekende. Namens VCCN zit Mark Niesen hierin. De werkgroep is bezig met de revisie van de huidige norm. Dit jaar zal de Committee Draft, het concept dat door de deelnemende TC209 leden wordt beoordeeld, gereed komen. Volgend jaar

wordt dan het ISO concept afgerond en afhankelijk van het commentaar in 2019 of 2020 als nieuwe norm uitgegeven.

Belangrijk voor deze norm is het rekening houden met de TC209 filosofie, door onder andere veel aandacht voor het programma van eisen en de nieuwe reinheidsattributen.

Werkgroep 5 Cleanroomgebruik Trekker van werkgroep 5 is de Verenigde Staten (ANSI) en namens VCCN zitten Philip van Beek en ondergetekende hierin. De werkgroep is in afwachting van het resultaat van de huidige systematische heroverweging. De Verenigde Staten wilden begin dit jaar al starten maar de TC209 was van mening dat eerst de systematische heroverweging moest plaatsvinden.

Eind 2016 is VCCN gestart met een projectgroep voor een nieuwe richtlijn cleanroomgebruik. Helaas waren er te weinig deelnemers om deze klus uit te voeren. Het is beter de energie te richten op de revisie van de huidige norm. In principe is er nog ruimte voor een jonge expert in deze werkgroep.

Werkgroep 7 Afgescheiden systemen Trekker van werkgroep 7 is de Verenigde Staten (ANSI). De werkgroep is in ruste omdat bij de laatste heroverweging besloten is de huidige norm te behouden.

Werkgroep 8 Luchtreinheid en oppervlaktereinheid m.b.t. chemische stoffen Trekker van werkgroep 8 is het Verenigd Koninkrijk (BSI). De werkgroep is in ruste omdat de laatste revisie van ISO 14644-8 en 10 in 2013 is afgrond.

De systematische heroverweging vindt dit jaar plaats.

Belangrijk is de beslissing van deze normen monitoring normen te maken.

Mogelijk wordt er een team opgezet om deze normen in combinatie met 14644-9:2012 te herzien.

Werkgroep 9 Oppervlaktereinheid m.b.t. deeltjes Trekker van werkgroep 9 is Zwitserland (SNV). De systematische heroverweging is doorgeschoven naar dit jaar. Belangrijk is de beslissing van deze normen monitoring normen te maken. Indien de werkgroep een revisie moet maken is het mogelijk dat Nederland onder leiding van ondergetekende dit mag trekken.

Werkgroep 10 Luchtreinheid m.b.t. nanodeeltjes Trekker van werkgroep 10 is de Verenigde Staten (ANSI) en Nederland wordt vertegenwoordigd door Jacques van de Donck. De werkgroep had een concept ISO 14644-12 “Luchtreinheid met betrekking tot nanodeeltjes� gemaakt met luchtreinheidsklassen met betrekking tot nanodeeltjes. Deze zou gewijzigd worden in een monitoring document. u

ISO TC209 WG 14 bij Jahe Engineering in Suzhou

Contamination Control Magazine editie 1-2018

9

CLEANROOM NORMEN -vervolg-

Omdat VCCN dacht dat het document sterk verbeterd kon worden, is Jacques lid geworden van deze werkgroep.

Helaas wilden de Amerikanen het document niet echt aanpassen. Nederland heeft het concept afgewezen, maar alleen Duitsland had dezelfde mening. Daarmee is het geaccepteerd en zal het waarschijnlijk 2018 een nieuwe norm worden.

Werkgroep 11 Cleanroom geschiktheid van apparatuur en materialen Trekker van werkgroep 11 is Duitsland (DIN) en namens VCCN zat Theun Kemps en zit ondergetekende hierin. Er zijn in respectievelijk 2016 en 2017 twee normen gepubliceerd ISO 14644-14: Cleanroom geschiktheid van apparatuur met betrekking tot deeltjes in de lucht en ISO 14644-15: “Cleanroom geschiktheid van materialen en apparatuur met betrekking tot chemische stoffen in de lucht”.

In Sydney is afgesproken dat uitgezocht zal worden of er een norm voor de cleanroom geschiktheid van verbruiksgoederen opgesteld kan worden.

Werkgroep 12 Reiniging t.b.v. bereiken van gespecificeerde oppervlaktereinheid m.b.t. deeltjes en chemische stoffen Trekker van werkgroep 12 is Zwitserland (SNV) en namens VCCN zitten Jacques van der Donck en ondergetekende hierin. Deze werkgroep heeft ISO 14644-13 over reiniging opgesteld. Deze is in 2017 uitgekomen. Net als bij werkgroep 11 heeft deze werkgroep ervoor gekozen een stroomdiagram (flow chart) als leidraad van de norm te gebruiken.

De norm beschrijft het proces om tot de keuze van een reinigingsproces te komen en de prestatie in termen van efficiëntie (hoeveel vuil wordt verwijderd) en effectiviteit (hoe goed kan de gewenste reinheid behaald worden) te evalueren. De werkgroep is nu dus in ruste tot er een nieuwe opdracht komt.

Energiebesparing begint met maatwerk op basis van weloverwogen opgestelde eisen, die afhankelijk zijn van product, proces en beoogde manier van gebruiken.

10

Werkgroep 13 Energie management Trekker van werkgroep 13 is het Verenigd Koninkrijk (BSI) en namens VCCN zitten Peter Bertrand en ondergetekende hierin. Binnenkort wordt de concept norm ISO 14644-16 gepubliceerd.

Energiebesparing begint met maatwerk op basis van weloverwogen opgestelde eisen, die afhankelijk zijn van product, proces en beoogde manier van gebruiken. Hiervoor is de nieuwe ISO 146444 nodig. In de realisatie en in het gebruik zijn er nog diverse mogelijkheden voor het besparen van energie. Voor de inhoud verwijs ik naar het artikel van Peter Bertrand.

Werkgroep 14 Deeltjesdepositie Trekker van werkgroep 14 is Nederland (NEN) onder voorzitterschap van ondergetekende en namens

VCCN zitten Jacques van der Donck en Frans van Vroonhoven hierin. Het doel is het opstellen van ISO 14644-17 “Particle Deposition Rate” De PDR wordt behandeld voor macrodeeltjes tot aan 1.000 µm.

Het monitoren van PDR niveaus biedt informatie over de combinatie van de cleanroom installatie en de kwaliteit van het gebruik van cleanrooms. Voor de realisatie van een nieuwe norm moet er goede afstemming met ISO 14644-3 en 9 plaatsvinden.

NEN De cleanroom activiteiten van VCCN worden binnen de NEN normcommissie 301003 “Cleanrooms” uitgevoerd. Deze commissie levert een bijdrage aan de normalisatie op het terrein van cleanrooms in de gezondheidszorg. Cleanroom technologie is voor diverse industrieën van hoogwaardige producten van belang om de veiligheid- en procesbeheersing te kunnen garanderen. De normcommissie ressorteert onder de beleidscommissie BC 301 ‘Zorg, Technologie en Organisatie’.

De normcommissie spiegelt het werk van de Europese en mondiale commissies: CEN/TC 243 “Cleanroom technology” en ISO/TC 209 “Cleanrooms and associated controlled environments”. Dit betekent dat voor besluiten die binnen deze technische commissies genomen worden, binnen de normcommissie een nationaal standpunt wordt ingenomen. Binnen BC 301 zit ook nog Commissie 301002 Medische Hulpmiddelen.

De leden van de normcommissie streven gezamenlijk naar het vergroten van veiligheid, hygiëne en procesbeheersing voor cleanrooms. Zij streven naar duidelijke afspraken over het ontwerp, de opzet, de toepassing en processen van de medische cleanroom ruimten, om zo veilig en correct gebruik te bevorderen en risico’s in te perken.

Jaarlijks wordt met de vertegenwoordigster van BC 301 overlegd over de bijdrage van VCCN. Belangrijk is dat de aandachtsgebieden van alle belanghebbende partijen aan bod komen. VCCN is een brede koepel voor alle organisaties die met cleanrooms te maken hebben. VCCN stemt af met geïnteresseerde (bedrijfs)leden in een eigen spiegelgroep (Commissie Normen enRichtlijnen).

Hierin is een breed spectrum van belangenpartijen vertegenwoordigd, zoals producenten en leveranciers, beroepsverenigingen, onderzoeksinstituten en zorginstellingen.

Indien nodig kan NEN aan de hand van een stakeholderanalyse ook andere partijen/organisaties benaderen.

VCCN stimuleert daarom leden, die mee willen werken aan de totstandkoming en revisie van NENCN-ISO normen, zich te melden. Dit kan onder andere bij ondergetekende. t

www.dcr

info@dcr

0412 451

Meerstra Heeswijk

info@dcrf.nl | 0412 451579 | Meerstraat 22, Heeswijk-Dinther

Meer weten? www.dcrf.nl

DCRF Advertentie 2017 DEF (191 x 126).indd 1

26-06-17 17:35

We hebben de kennis, de ideeën, de materialen...

Cleanroom Combination Group droeg zorg voor de bouwkundige realisatie van de radiofarmaca apotheek van GE Healthcare te Eindhoven.

www.cleanroomcg.com

De enige leverancier van totaaloplossingen voor Contaminatie Monitoring

D

A

T A

M A N A G E M E

N

T

Contamination Monitors

STERILITY ASSURANCE

Services

Environmental Monitoring Systems

Voor meer informatie contacteer: pmeasuring.com T: +32 10 23 71 56 E: pmsbenelux@pmeasuring.com

Training and Education

D

12

A

T

A

M M A N A G E

E

N

T

BEDRIJFSINTERVIEW Olaf Nijhuis Gullimex B.V. Sinds wanneer is uw bedrijf lid van VCCN? Gullimex BV is begin 2018 lid geworden van VCCN. Waarom is uw bedrijf lid?

Als kennispartner van meet-, registratie- en monitoringssystemen is Gullimex BV lid geworden van VCCN om kennis te delen. De visie van VCCN op kennisoverdracht en -deling past volledig bij onze manier van werken. Wij bieden onze klanten systemen en apparatuur aan voor de monitoring van onder andere temperatuur, luchtvochtigheid, druk en ATP. Gullimex wil vooraan blijven lopen als het gaat om innovaties in de markt. Wij zijn van mening dat participatie in dit soort netwerken mogelijkheden biedt om een actieve rol te spelen in deze innovaties.

Van welk aanbod van VCCN maakt u gebruik of zou u gebruik willen maken?

Het platform van kennis en ervaring, deelname aan symposia en het participeren in innovaties binnen het vakgebied.

Wat voor cleanrooms heeft u?

Gullimex heeft geen cleanrooms. Wij zijn leverancier en kennispartner als het gaat om meetapparatuur van temperatuur, luchtvochtigheid en druk in cleanrooms. Wij adviseren onze klanten de beste oplossingen bij hun vraagstukken.

RECTIFICATIE In het decembernummer van C2MGZN staat een verkeerde naamsvermelding bij de workshop verslagen van de Nationale CleanroomDag. Graag willen wij dit rechtzetten:

Cleanrumours Stoffy en Beesy liggen onderuitgezakt op de bank naar de televisie te kijken. Ook al zitten de Winterspelen er al even op, ze missen het schaatsen kijken nog steeds. Waar half Nederland deze winter met griep in bed lag, had heel Nederland last van goudkoorts.

Konden Stoffy en Beesy maar mee doen met die Olympische Spelen! Helaas is er voor Beesy een groot probleem, Beesy is nooit zo blij als het buiten koud is. Hij heeft dan grote problemen met zijn stofwisseling. Hoe kouder het wordt, hoe beter hij op moet passen. De kans dat hij het niet overleeft ligt op de loer.

Beesy heeft voeding nodig, maar wat hij nog meer nodig heeft is een goede temperatuur.

Koud nee, warmte ja.

Stoffy kijkt hem meewarig aan. Hij is blij dat hij Stoffy is. Hij heeft de meeste problemen met stofzuigers en wissers, die temperatuur doet hem niets. Beiden blijven op de bank liggen en denken aan het mooie weer dat zeker gaat komen. Heerlijk warm en veel stofdeeltjes in de lucht. Hoe meer pollen, hoe beter. Dan voelen zij zich op hun best. Misschien zijn de Zomerspelen een betere optie voor Stoffy en Beesy. Het duurt nog even, maar ze kunnen niet wachten tot het zover is.

De praktijkcaseleiders bij de praktijkcase Risico Gebaseerde Validatie waren Gert Beuving en Vanessa Pieters.

Niet Frans van Noordt, zoals eerder vermeld.

&

Stoffy Beesy

RICHTLIJN 10 Richtlijn 10 beschrijft de classificatie voor luchtdoorlatendheid van de schil van schone ruimten en gelijksoortige gecontroleerde omgevingen en de methodiek voor het testen hiervan.

Ing. Paul Joosten MBA

14

“

VCCN ontwikkelt een nieuwe richtlijn voor het classificeren en testen van luchtdoorlatendheid van de schil van schone ruimten en gelijksoortige gecontroleerde omgevingen. In 2015 presenteerde VCCN de concept versie van richtlijn 10 aan haar leden. Anno 2018 is al het commentaar verwerkt en heeft afstemming met de Duitse versie van de VDI (VDI 2083/19) plaatsgevonden.

Binnen enkele maanden zal dan ook de definitieve versie van deze richtlijn worden gepubliceerd.

De eerste stap is het vaststellen van de methode voor classificatie

Voor het ontstaan van richtlijn 10 was luchtdoorlatendheid een ongedefinieerde variabele bij het ontwerpen van schone ruimten. Elke professional gebruikt zijn of haar eigen aanpak, die in de breedte van de branche kunnen verschillen.

Om op dit gebied de hele branche naar een hoger niveau te brengen en tot uniformiteit te komen, heeft VCCN een projectgroep opgericht om te komen tot een nieuwe richtlijn.

Methode van classificatie De eerste stap is het vaststellen van de methode van classificatie. De classificatie voor luchtdoorlatendheid van de schil van schone ruimten en gelijksoortige gecontroleerde omgevingen geldt bij de bedrijfssituatie constructief gereed. De richtlijn classificeert de maxima aan ongecontroleerde luchtvolumestroom per m2 schiloppervlak, aangeduid met een lekklassenummer als gegeven in tabel 1.

Richtlijn 10 Richtlijn 10 beschrijft de classificatie voor luchtdoorlatendheid van de schil van schone ruimten en gelijksoortige gecontroleerde omgevingen en de methodiek voor het testen hiervan. Deze classificatie biedt een indeling voor de luchtdoorlatendheid van de schil van schone ruimten en gelijksoortige gecontroleerde omgevingen.

De classificatie is ingedeeld op basis van lekklassen zoals gegeven in tabel 1. Met een lekklasse wordt een maximale lekfactor gegeven, door middel van een berekening leidt deze lekfactor tot een maximaal toelaatbare hoeveelheid leklucht per m2 schiloppervlak bij een gegeven drukverschil.

Uitgedrukt in onderstaande formule:

Qvi = f∆P0,65 Waarin Qvi = ongecontroleerde luchtvolumestroom uitgedrukt in hoeveelheid per m2 [l/s m2] f

= lekfactor [ (l/s.m2)/Pa0,65 ]

∆P

=drukverschil [ Pa ]

“

Tabel 1, overzicht lekklassen Lekklassenummer

Lekfactor [F]

L00

0,243000

L0

0,081000

L1

0,027000

L2

0,009000

L3

0,003000

L4

0,001000

L5

0,000333

Grenswaarde

Qvi = 0,243000∆Ps0,65 Qvi = 0,081000∆Ps0,65 Qvi = 0,027000∆Ps0,65 Qvi = 0,009000∆Ps0,65 Qvi = 0,003000∆Ps0,65 Qvi = 0,001000∆Ps0,65 Qvi = 0,000333∆Ps0,65

Aanduiding

De lekklasse wordt aangeduid met de volgende parameters: 1. Het lekklassegetal, 2. Het drukbereik waarvoor de lekklasse geldt, 3. Aanduiding van overdruk en/of onderdruk situatie.

Voorbeeld van aanduiding: Klasse L0, van 10 Pa tot 50 Pa, Overdruk Contamination Control Magazine editie 1-2018

15

RICHT LIJN 10 -vervolg-

Werkwijze van testen Om een ruimte te classificeren, is een volledige luchtdoorlatendheidtest vereist, uitgevoerd op het moment van “constructief gereed”.

Met de luchtdoorlatendheidtest wordt de integriteit van de gehele schil van een ruimte getest. Daarom wordt het sterk aanbevolen om deze ook als geheel te testen; dus inclusief de deuren. Hiervoor dienen aanvullende voorzieningen opgenomen te worden in het ontwerp.

De testprocedure en meting uitvoeren per ruimte conform NEN-EN-ISO 9972.

Hoe toe te passen in de praktijk?

De richtlijn is toepasbaar voor alle typen schone ruimten en gelijksoortige gecontroleerde omgevingen. Te denken valt aan: schone ruimten, ingeperkte ruimten, isolatiekamers, operatiekamers, laboratoria. Echter een nieuwe richtlijn vraagt ook om nieuw inzicht. Hoe verhoudt het zich tot de bestaande kentallen, vuistregels, etc. Dit bekijken we aan de hand van een drietal vergelijkingen.

LUKA De richtlijn komt overeen met de LUKA normering, conform NEN-EN 1507:2006 en NEN-EN 12237:2003.

Artikel 2.11.3 van Luka omschrijft de klassen van luchtdichtheid:

Klasse A B C D

Lekfactor max. testdruk in Pa 0,027 500 0,009 1.000 0,003 1.000 0,001 2.000

Wanneer we deze vergelijken met richtlijn 10 zien we onderstaande overeenkomsten, zie tabel 2.

Tabel 2, Vergelijking LUKA-klasse en richlijn 10 - lekklasse

Luka - Klasse Richtlijn 10 lekklasse A L1 B L2 C L3 D L4

Literatuur LUKA. (2009). Kwaliteitshandboek Luchtkanalensystemen.

Kerkrade : LUKA. Normalisatie-instituut, N. (1999). NEN-EN-ISO-14644-1 (1999): Stof- en kiemarme ruimten en omgevingen - Deel 1: Indeling van luchtreinheid. Delft: Nederlands Normalisatieinstituut.

Nederlands Normalisatie-instituut, N. (2006). NEN-EN 1507, Ventilatie van gebouwen - Rechthoekige dunwandige metalen luchtkanalen - Eisen voor sterkte en lekkage. Delft: Nederlands Normalisatie-instituut.

Nederlands Normalisatie-instituut. (2000). NEN-EN 12237:2003 en, Ventilatie van gebouwen - Luchtleidingen Sterkte en lekdichtheid van ronde dunwandige metalen. Delft: Nederlands Normalisatie-instituut.

Nederlands Normalisatie-instituut. (2000). NEN-EN 13829 Thermische eigenschappen van gebouwen - Bepaling van de luchtdoorlatendheid van gebouwen - Overdrukmethode . Delft: Nederlands Normalisatie-instituut.

Verein Deutscher Ingenieure (2016). VDI-Richtlinie: VDI 2083 Blatt 19 Reinraumtechnik - Dichtheit von Containments; Klassifizierung, Planung und Prüfung. Düsseldorf: Verein Deutscher Ingenieure.

Werkgroep Infectie Preventie (2014). WIP: Luchtbehandeling in operatiekamer en opdekruimte in operatieafdeling klasse 1.

Leiden: Werkgroep Infectie Preventie.

16

VDI 2083/19 Richtlijn 10 schrijft geen componenten of uitvoeringsvormen voor, maar dient om luchtdoorlatendheid vast te stellen en objectief te toetsen (zowel tijdens het ontwerp als na realisatie).

Het gebruiken van deze richtlijn vraagt deskundigheid ten aanzien van het onderwerp: de richtlijn schrijft niet voor welke classificatie geschikt is voor welke situatie. De VDI 2083/19 geeft wel enkele voorbeelden in haar richtlijn die bruikbaar kunnen zijn om te hanteren, zie figuur 1 hiernaast.

Figuur 1 tabel 2 uit VDI 2083/19 u

Tabel 12, Prestatie eisen van een operatiekamer en opdekruimte 'in rust' voor een operatieafdeling klasse 1. Figuur 2, eis luchtdoorlatendheid uit WIPt

Prestatie eisen

Prestatieniveau 1

Luchtdoorlatendheid3

met een maximale Qv10 waarde van 1,5 maal het volume van de ruimte in m3 per uur.

Prestatieniveau 2 met een maximale Qv10 waarde van 1,5 maal het volume van de ruimte in m3 per uur.

Contamination Control Magazine editie 1-2018

17

ENERGIEBESPAREN Aan de hand van mijn eigen kennis en ervaring probeer ik in dit artikel een praktische(re) invulling te geven aan energie besparing.

Peter Bertrand

18

Alweer ruim twee jaar geleden is werkgroep 13 van TC209 gestart om invulling te geven aan “ISO14644-16 Code of practice for improving energy efficiency in cleanrooms and clean air devices”. In een eerdere uitgave van dit blad is aangegeven dat het een informatieve en omschrijvende norm wordt. Het wordt een handzame, high-level norm. Uit de VCCN workshop van 4 oktober jl. is gebleken dat echter veel vraag is naar een praktische invulling voor energiebesparing in cleanrooms. Met dit artikel wordt getracht hier een eerste aanzet toe te geven.

Alweer ruim twee jaar geleden is werkgroep 13 van TC209 gestart om invulling te geven aan “ISO1464416 Code of practice for improving energy efficiency in cleanrooms and clean air devices”. Momenteel worden voor deze norm de puntjes op de i gezet.

In een eerdere uitgave van dit blad is aangegeven dat het een informatieve en omschrijvende norm wordt. Dit vanwege het feit dat het te omvangrijk zou worden als alles gevangen dient te worden in een beschrijvende norm. Daarbij zou dit ook beperkend kunnen werken op nieuwe ontwikkelingen.

Praktisch komt het er op neer dat deze norm een

gereedschapskist is met daarin gereedschappen waarmee energiebesparing gerealiseerd kan worden. Bij deze gereedschappen zit een toelichting met daarbij wat handreikingen. Naast de kwaliteit van de gereedschappen in de kist, is het resultaat van het gebruik afhankelijk van de kennis, ervaring en vaardigheden van de gebruiker.

Persoonlijk ben ik erg tevreden over de kwaliteit van de gereedschappen die in deze norm aangeboden worden. Dit uit zich in het feit dat ik deze norm al toepas bij het doorvoeren van energetische verbeteringen in cleanrooms.

Aangezien tijdens de VCCN workshop van van 4 oktober jl. veel praktische vragen werden gesteld over dit onderwerp, probeer ik aan de hand van mijn eigen kennis en ervaring in dit artikel een praktische(re)

invulling te geven aan dit onderwerp. Houd er rekening mee dat ook dit artikel niet allesomvattend is. En besef goed dat energiebesparing nimmer ten koste mag gaan van de gezondheid en veiligheid!

Als puur gekeken wordt naar de installaties die benodigd zijn om van een ruimte een cleanroom te maken dan zijn dit over het algemeen het recirculatiesysteem, het afzuigsysteem en het toevoerFiguur 1: Schematische weergave van luchttechnische opbouw van een cleanroom

systeem (zie Figuur 1, getoonde getallen zijn slechts om de situatie te verduidelijken). Met daarbij de achterliggende opwekkers voor koeling, verwarming, be- en ontvochtiging. Het toevoer- en het recirculatiesysteem verbruiken het gros van de energie. Het afzuigsysteem verbruikt op zich niet veel energie, echter, alle lucht die uit de cleanroom afgezogen wordt moet gecompenseerd worden door het toevoersysteem. Door de veelal hoge eisen (temperatuur, vocht, reinheid) aan de inblaascondities is dit een (energetisch) kostbare aangelegenheid.

In het toevoersysteem is het conditioneren van buitenlucht dan ook een veel grotere energiepost dan het verpompen van de lucht.

Dit in tegenstelling tot het recirculatiesysteem. Over het algemeen is de totale luchthoeveelheid over het recirculatiesysteem vele malen groter dan die van

het toevoersysteem. Voor het recirculatiesysteem is de grootste energiepost het rondpompen van grote hoeveelheden lucht door de kanalen, kleppen, warmtewisselaars en filters. In verhouding wordt beperkt geconditioneerd.

In dit artikel wordt ingegaan op de mogelijke principes en maatregelen om te besparen op het toevoer- en afvoersysteem in een bestaande situatie. In een volgend artikel zal worden ingegaan op het recirculatiesysteem.

Hoe groter de luchthoeveelheid die in het afzuigsysteem en aan lekverlies naar buiten verdwijnt, des te groter is de benodigde energie om de toevoerlucht naar de juiste vochtigheids- en temperatuurspecificatie te krijgen. Logischerwijs levert het reduceren van de luchtstroom een energiebesparing op.

Luchtlekken in de gebouwschil reduceren Het detecteren van luchtlekken is moeilijk, het minimaliseren dus ook. De beste mogelijkheid is in de winter aan de buitenzijde van de gebouwschil scannen met een infraroodcamera. Door de overdruk gaat geconditioneerde (warme) lucht door spleten en kieren naar buiten. Bij voldoende temperatuurverschil zal dit al snel duidelijk worden. Feitelijk wordt niet direct een luchtlek geconstateerd, maar eerder een energielek. Er zal nader bekeken moeten worden of het hier gaat om een luchtlek of een koudebrug. Ongeacht welke het is, is het raadzaam deze energielekken op te lossen. Het meten van de overdruk van de technische ruimte ten opzichte van buiten en de technische ruimte ten opzichte van de cleanroom is een interessante indicatie van de status.

Het nadeel van deze methode is dat niet iedereen zo’n infraroodcamera heeft. Vandaar mijn tip: kijk de NEN3140 inspecteur eens lief aan, zij gebruiken veelal zulke camera’s voor inspecties.

Het reduceren van de overdruk ten opzichte van buiten is ook een optie. Dit vormt een contaminatie risico. De hoogte van dit risico is volledig afhankelijk van de lekdichtheid van de schil. Dus als het reduceren van de overdruk overwogen wordt, moet men wel zeer zeker de schil zo goed als lekdicht hebben. u

Contamination Control Magazine editie 1-2018

21 19

ENERGIE BESPAREN -vervolg-

Luchtlekken in kanalen reduceren Uiteraard dienen luchtlekken in kanalen ook in ogenschouw genomen te worden. Dit is zo goed als niet te doen aangezien deze op de meest onbereikbare plaatsen zitten. Tevens zijn de temperatuurverschillen dusdanig klein dat het de vraag is of een infraroodcamera uitkomst biedt (dit heb ik binnen nog niet geprobeerd). De mate van exfiltratie (kanalen op overdruk) zal echter niet veel verschillen met de mate van infiltratie (kanalen op onderdruk). Zo wordt gelijk de technische ruimte geventileerd. Dit hoeft dus geen probleem te zijn zolang het systeem niet te veel contaminatie oppikt, dit is dan met name belangrijk bij het recirculatiesysteem.

Het consequent afdoppen van meetpunten is wel te adviseren. Dit zal geen significante besparing opleveren, maar dient gewoon onderdeel te zijn van goed huisvaderschap.

Figuur 2: Optimalisatie van de luchtstromen ten opzichte van Figuur 1

uit de schone afzuig met de buitenlucht wordt de belasting voor de buitenluchtkast lager en kan dus met dezelfde buitenluchtkast bij extremere buitencondities (dan ontwerp) aan de inblaascondities worden voldaan. Het nadeel is de extra pompenergie in de buitenluchtkast ten opzichte van direct hergebruik over de recirculatiekast. Praktisch zal de keuze afhankelijk zijn van de opstelling van de afzuiging. Als het een centrale afzuiging betreft zal het over het algemeen makkelijker zijn om deze over de buitenluchtkasten te hergebruiken, terwijl lokale afzuiging juist makkelijker over de recirculatiekasten te hergebruiken is.

Als er geen gescheiden systeem aanwezig is kan overwogen worden om de schone afzuigpunten te identificeren en los te koppelen van het algemene systeem en het alsnog te hergebruiken.

Vuile afzuiging reduceren Is het hergebruiken van de schone afzuig niet mogelijk, of gaat het om vuile afzuigsystemen, dan dient goed gekeken te worden wat de daadwerkelijke

Koos Agricola

Uiteraard valt ook veel energie te besparen in de opwekking, zoals de koel-, cv- en stoominstallatie.

Houd de aanvoertemperatuur van de CV zo laag als mogelijk en de aanvoertemperatuur voor de koeling zo hoog als mogelijk.

20

Schone afzuiging hergebruiken De volgende maatregel is het reduceren of hergebruiken van de luchtstroom door het afzuigsysteem. Waar dienen de afzuigsystemen voor? Wat voor soorten en hoeveelheden contaminatie zitten er in? Daarbij dient grofweg een scheiding gemaakt te worden tussen schone en vuile afzuigingen. Schone afzuigsystemen hebben geen impact op onze gezondheid en deze luchtstromen kunnen dus hergebruikt worden. Hier gaat het met name om het afzuigen van partikels en/of warmte.

Hergebruik kan bijvoorbeeld door de luchtstromen via het recirculatiesysteem te filteren en te koelen en zo weer terug naar de cleanroom te voeren (zoals weergegeven in Figuur 2).

Terugvoeren naar de aanzuigzijde van de buitenluchtkasten is een andere optie. Voordelen van de laatste optie zijn: 1. de luchtstroom over de buitenluchtkasten blijft gelijk, het hergebruik heeft in principe geen impact op de drukhuishouding; 2. door het mengen van de geconditioneerde lucht

functie van de afzuiging is. Hierbij is de belangrijkste vraag of het aanbod overeenkomt met de vraag.

Stel: een afzuigpunt dient warmte af te voeren.

Dit zal met name bedoeld zijn om de betreffende apparatuur tegen oververhitting te beschermen en de cleanroom niet direct te belasten. Wat is dan de maximaal nominaal toelaatbare temperatuur? En komt het opgegeven warmtevermogen wel overeen met de werkelijkheid? Door in te regelen op de nominaal toelaatbare temperatuur en het werkelijke warmtevermogen, worden vraag en aanbod, in nominale situatie, goed op elkaar afgestemd.

Deze exercitie is ongeacht het resultaat interessant.

Te veel afzuiging levert een energiebesparing op, andersom wordt een risico vastgesteld. Aanvullend kan bekeken worden of het warmtevermogen constant is? Staat de apparatuur altijd aan? Ideaal gezien wordt de afzuiging geregeld op temperatuur, dit zal over het algemeen een te dure oplossing zijn ten opzichte van de besparing. Maar als apparatuur regelmatig uit staat dan kan voor die momenten de

“

Er is veel vraag

naar een

praktische invulling voor het besparen

afzuiging uitgezet/dichtgezet/afgedopt worden. De nodige bewustwording bij het bedienend personeel kan door training en procedures worden gewekt.

Maar ook een periodieke visuele inspectie is dan wenselijk.

Voor het afzuigen van partikels/chemie/AMC’s geldt iets soortgelijks. Hoeveel vervuiling komt er vrij? Wat is de minimale luchtstroom die benodigd is (of de maximaal toelaatbare concentratie in de afzuiging)?

Kan de luchtstroom geminimaliseerd worden door de bronnen in zo luchtdicht mogelijke kabinetten te plaatsen?

De gevolgen Als op dit vlak heel goede resultaten gehaald zijn, dan wordt niet alleen veel energie bespaard maar is ook de kans aanzienlijk dat de drukhuishouding totaal waardeloos geworden is. Houd tijdens het optimalisatieproces dan ook rekening met zowel het inregelen van het afzuigsysteem als het toevoersysteem. De regeltechniek zal hierbij ook aandacht behoeven. Zeker als vraag en aanbod continu variabel op elkaar afgestemd worden.

Terugwinning van energie uit de afzuiging Met name platenwisselaars en twincoilsystemen komen in aanmerking voor cleanrooms. Immers, het toepassen van warmtewielen is discutabel omdat de luchtstromen niet fysiek gescheiden zijn. Tenzij de afzuiging alleen bedoeld is voor ventilatiedoeleinden.

Schone afzuiging (niet voor ventilatie doeleinden) kan beter hergebruikt worden.

Dit soort terugwinning zal in bestaande cleanrooms niet snel achteraf toegepast worden vanwege ruimtegebrek, coördinatie en afstanden van kanalen/ leidingen (en dus kosten).

Setpointoptimalisatie Als de toevoerluchtstroom gereduceerd is tot het (financieel meest interessante) minimum, kan gekeken worden naar de inblaascondities van het toevoersysteem. De inblaasconditie van de buitenluchtkasten zijn, natuurlijk, gerelateerd aan de eisen in de cleanroom. Waarbij over het algemeen de vochteisen in de cleanroom geleverd worden door het toevoersysteem terwijl de temperatuureisen door het recirculatiesysteem wordt geregeld, maar waar het toevoersysteem een belangrijke invloed op heeft.

Vanuit het perspectief van het toevoersysteem is het in principe de kunst om met een zo laag mogelijke temperatuur in te blazen. Door het recirculeren van lucht in de cleanroom hoopt warmte (van verlichting, ventilator, mensen en proces) op waardoor het recirculatiesysteem veelal aan het koelen is. Door met een zo laag mogelijke temperatuur in te blazen wordt ‘vrije koeling’ van buiten maximaal benut.

De ondergrens voor deze temperatuur is erg afhankelijk van de systeemopbouw, de manier van bevochtigen en het setpoint van het vocht. Bij een te laag gekozen temperatuursetpoint bestaat de kans dat bij bevochtigen de stoom bij de opnemer nog niet volledig is opgenomen in de lucht, waardoor

“

van

energie

meer bevochtigd wordt dan bedoeld. Daarnaast is de menging van retourlucht en toevoerlucht een aandachtspunt. Als de temperatuurverschillen groot zijn wordt de menging slechter, met name bij het inblazen in een luchtplenum, voor filter fan units moet hier extra aandacht aan besteed worden. Bij recirculatiekasten is dit van minder belang. Uiteraard heeft het al dan niet aanwezig zijn van een verwarmer in het recirculatiesysteem ook een impact op deze ondergrens.

Kijkend naar het (absoluut) vochtsetpoint is het belangrijk om zo veel mogelijk gebruik te maken van de hele breedte van de vochtspecificatie in de cleanroom. Hierbij dient de regeling dusdanig ingericht te worden zodat deze alleen bevochtigt als de buitenconditie onder de ondergrens van de vochtspecificatie komt en alleen ontvochtigt als deze boven de bovengrens uitkomt.

En de opwekkers dan?

Uiteraard valt ook veel energie te besparen in de opwekking, zoals de koel-, cv- en stoominstallatie.

Aangezien deze opwekking niet specifiek in het kennisdomein van cleanrooms zit, is dit geen onderdeel van de ISO14644-16 en geen onderdeel van dit artikel. Om toch nog heel kort hier iets over te benoemen: houd de aanvoertemperatuur van de CV zo laag als mogelijk (met een stooklijn) en de aanvoertemperatuur voor de koeling zo hoog als mogelijk (met een stooklijn). Bij de stoominstallatie is het interessant om de ventilatieverliezen (bij opstarten van de brander) en thermische trek verliezen (als de brander uit staat) te verminderen. Laat dit echter altijd aan de leverancier/specialist over!

Als de stoominstallatie alleen voor bevochtiging in de luchtbehandelingsinstallatie wordt toegepast, dan is het zeker bij een end-of-life situatie aan te bevelen om adiabatische bevochtiging te onderzoeken. Niet alleen vanwege de energiebesparing maar ook voor de veel lagere onderhoudskosten.

Samenvatting Alweer ruim twee jaar geleden is werkgroep 13 van TC209 gestart om invulling te geven aan “ISO1464416 Code of practice for improving energy efficiency in cleanrooms and clean air devices”. Momenteel worden voor deze norm de puntjes op de i gezet.

Deze norm kan gezien worden als gereedschapskist met daarin gereedschappen om energie te besparen in cleanrooms. Met dit artikel wordt getracht hier een eerste aanzet toe te geven met wat praktische voorbeelden voor het besparen van energie in toevoer- en afzuigsystemen van cleanrooms. Denk hierbij aan hergebruik van afzuiglucht, reduceren/ optimaliseren van afzuiglucht en het optimaliseren van setpoints.

Dit artikel heeft niet de ambitie allesomvattend te zijn, maar wel de bedoeling kennis en ervaring te delen en zo de lezer een handvat te bieden voor mooie energiebesparingen, of in ieder geval te komen tot discussies hierover. t

21

NEN ISO 16890:2017 In januari 2017 is door Nederland een nieuwe filter standaard aangenomen; de NEN ISO 16890:2017: Air filters for general ventilation.

Peter Ruiter

22

“

'Doe

maar weer

hetzelfde filter '

In januari 2017 is door Nederland een nieuwe filter standaard aangenomen; de NEN ISO 16890:2017: Air filters for general ventilation. De nieuwe norm classificeert luchtfilters op basis van Particulate Matter (PM) waarden. De nieuwe ISO 16890 zal filterrendementen uitdrukken als % rendement ePM1, ePM2.5 en ePM10 van het schone filter en van het geconditioneerde filter. Er wordt dus in tegenstelling tot de oude EN 779:2012 niet meer gekeken naar een gemiddeld filterrendement met stofbelading van het filter.

De oude norm, de NEN EN779:2012 wordt in juni 2018 ingetrokken. In Europa is besloten een overgangsperiode van 18 maanden te hanteren waarna de NEN EN779:2012 niet meer geldig zal zijn. In juni is de 18 maanden transitieperiode voorbij.

De oude norm verdeelde de filters in negen verschillende klassen waarbij een gemiddeld rendement op een filter beladen met een gedefinieerde stof tot 450 Pa werd gemeten op 0,4 µm grote deeltjes. In de ISO 16890 wordt het symbool ePMx gebruikt voor het rendement (efficiency).Het symbool ePMx beschrijft het rendement van een luchtfilter voor deeltjes met een optische diameter tussen 0,3 µm en x µm.

Vergelijk tussen NEN ISO 16890:2017 en EN 779:2012

G1

G2

“

optie

G4

Aanbevelingen voor een goede filter keuze Zoals hiervoor beschreven, is het niet mogelijk om een goed vergelijk te kunnen maken tussen de oude en de nieuwe norm. Tevens is de gehele opzet van de ISO 16890 erop gebaseerd een betere filterkeuze te kunnen maken per toepassing omdat landelijk de diverse PM fracties worden gemonitord.

Echter, de ISO 16890 geeft geen aanbeveling welk

G5

coarse

G6

medium

G7

G8

G9

fine

ISO ISO ISO ISO ePM1 ePM2,5 ePM10 coarse

is geen goede

G3

en kunnen daarom niet direct met elkaar vergeleken worden. Door de verschillen in beide testmethoden, kan een geladen synthetisch zakkenfilter een ander resultaat geven dat een zakkenfilter zonder lading.

Eurovent1 heeft een vergelijk gemaakt op basis van 71 geteste filters waarvan de data beschikbaar is gesteld door Eurovent Certita Certification. In de tabel is goed te zien dat er sprake is van een range.

Rendement ePM 10

Size range, µm 0,3≤ x ≤ 10

ePM 2,5 ePM 1

0,3≤ x ≤ 2,5 0,3≤ x ≤ 1

Tabel 1. De optische diameter van symbool ePMx in de nieuwe ISO 16890.

N779 2012

EN ISO 16890- range of actual measured average efficiencies

Filter ePM1 Class

ePM2,5

ePM10

M5

5%-35% 10%-45% 40%- 70%

M6

10%-40% 20%-50% 60%- 80%

M7

40%-65% 65%-75% 80%- 90%

M8 65%-90% 75%-95% 90%-100% M9 80%-90% 85%-96% 90%-100% Bron tabel 5 van Eurovent 4/23 - 2017

Beide standaards classificeren luchtfilters op filterrendement. De EN 779:2012 doet dit op basis van 1 deeltjesgrootte, 0.4 µm terwijl de ISO 16890 het rendement bepaalt voor PM 1; PM 2.5 en PM 10. Daarnaast bepaalt de EN 779:2012 het rendement na stofbelading terwijl de ISO 16890 het rendement zonder stofbelading bepaalt.

Beide normen geven dus verschillende resultaten

filter het beste toegepast kan worden.

Met de onwenselijke selectie “doe maar hetzelfde filter” schiet de nieuwe norm zijn doel voorbij. Binnen Eurovent is door de verschillende filter leveranciers een systeem opgezet waarbij op eenvoudige wijze een keuze voor het juiste filter gemaakt kan worden.

Een keuze van het correcte filter begint met het bepalen van het gewenste filterrendement. u Contamination Control Magazine editie 1-2018

23

De klasse van ODA kan vrij zeker vastgesteld worden maar de keuze van de binnenluchtkwaliteit is niet altijd even gemakkelijk.

Wanneer we bijvoorbeeld een keuze moeten maken voor een vergaderzaal, moet de luchtkwaliteit

PM 2,5 PM 10

[µg/m3] [µg/m3] ODA1 ≤10 ≤20 ODA2 ≤15 ≤30 ODA3 ≤10 ≤30

hoog zijn maar is de bezetting relatief laag. Om misverstanden hierbij tot een minimum te beperken heeft Eurovent besloten diverse ruimten te benoemen bij SUP 1 t/m SUP 5. SUP is dan de afkorting voor supply air.t

SUP11 SUP21 SUP32 SUP4 SUP5 ePM1 ePM1 ePM2,5 ePM10 ePM10 60% 50% 60% 60% 50% 80% 70% 70% 80% 60% 90% 80% 80% 90% 80%

Tabel 1, filterkeuze aanbeveling volgens (draft) Eurovent Noot 1: Minimale filtratie-eis ISO ePM 1 50% betekent dat één van de filters in de luchtbehandelingskast een minimaal rendement van 50% moet hebben Noot2: Minimale filtratie-eis ISO ePM 2.5 50% betekent dat één van de filters in de luchtbehandelingskast een minimaal rendement van 50% moet hebben

Klasse Omschrijving

Voorbeelden

SUP1 Industriële toepassingen met vraag

voor hoge hygiënische eisen

SUP2 Kamers met een permanente

bezetting

Ziekenhuizen, farmaceutische industrie, elektronica

SUP3 Kamers met een tijdelijke bezetting

Bergingen, winkelcentra, wasruimtes, kopieerkamers, serverruimtes, industriële toepassingen met een lage hygiënische vraag zoals wasserij productie

Kinderopvang, scholen, kantoren, hotels, woningen, industriële toepassingen met middelmatige hygiënische eisen zoals voedsel- en drankproductie conferentiezalen, vergaderzalen, beurshallen, bioscopen, concerthallen

SUP4 Kamers met een korte bezetting Toiletten, opslagruimtes, trappenhuis, industriële

toepassing zonder hygiënische vraag zoals algemene

productie, gebieden in de auo-industrie

SUP5 Kamers zonder bezetting Productiegebieden met zware industrie zoals

staalfabrieken, smelters, gieterijen Wanneer we als voorbeeld een kinderdagverblijf nemen, 1 luchtbehandelingskast met 2 filtertrappen.

Buitenluchtkwaliteit is ODA 3. Volgens tabel 1 moet het totale rendement van de luchtbehandelingskast 80% op PM 1 zijn met de bovenstaande gegevens. De selectie zou kunnen zijn:

Bronnen: 1. AAF documentatie leaflet EN779:2012 + Eurovent (NL) 2. General DATAbase AAF International 3. NEN EN ISO 779:2012 4. NEN EN ISO 13779:20075.

5. ISO 16890-1 t/m 4 6. Rating standard Eurovent 2014-10 RS 4C001-2015 FIL 7. Eurovent 4/21 2017 8. Eurovent 4/23 – 2017 Selection of EN ISO 16890 rated air filter classes for general ventilation applications

PM 2,5 PM 10

[µg/m3] [µg/m3] ODA1 ≤10 ≤20 ODA2 ≤15 ≤30 ODA3 ≤10 ≤30

SUP11 SUP21 SUP32 SUP4 SUP5 ePM1 ePM1 ePM2,5 ePM10 ePM10 60% 50% 60% 60% 50% 80% 70% 70% 80% 60% 90% 80% 80% 90% 80%

Het gezamenlijk rendement is dan:

Efficiency PM1

Over de auteur: Peter Ruiter is directeur filtration technology bij AAF International

Zakken filter rendement PM 1 Compact filer rendement PM 1 Gezamenlijk rendement/ penetratie

24

82% is hoger dan 80% dus het combinatierendement voldoet aan de specificatie.

50% 64% 82%

Penetration PM1 50% 32% 18%

LEVENSLANGE GARANTIE OP UW CLEANROOM SENSOR

Niet vergeten: inschrijven voor ISCC 2018

nSens-sensor met ruilprogramma: • nauwkeurig meetsysteem voor luchtvochtigheid en temperatuur • unieke verwisselbare sensor • kalibratie zonder meetonderbreking met het ruilprogramma



Dé cleanroom- en OK-sensor zonder zorgen over kalibratie en onderhoud.

Vraag naar de mogelijkheden en voorwaarden.

www.peda k.nl | + 31 (0 )475

497 424

Ruimtedruk bewaking !

Turfschipper 114 | 2292 JB Wateringen | Tel. +31 (0)174 272330

CPS 6000 touch screen systeem voor het bewaken van over- en onderdruk in ruimten.

Features: • Touch screen grafisch kleuren display • Interne en externe Modbus • Individuele alarmen • Eenvoudige installatie & configuratie • Meerdere display’s te combineren • Individuele vertragingstijden in te stellen • Beveiligd met pass-word • Meerdere opnemers via Modbus te koppelen.

Toepassingen: • Operatie kamers • Patiënten kamers • Isolatie kamers • Apotheken • Cleanrooms • Laboratoria • Filter bewaking • Ruimte druk

6280 verschildruk transmitter • vrij instelbaar bereik • hoge nauwkeurigheid • auto-zero optioneel • analoge uitgangen • Modbus • optioneel display • volt en mA uitgang

www.catec.nl

info@catec.nl

ZIEKENHUISVENTILATIE Ontwikkeling van nationale en internationale richtlijnen en normen voor ziekenhuisventilatie.

Ir. Frans Saurwalt

26

Het ontwerp en gebruik van ziekenhuisventilatiesystemen heeft in Nederland al jaren veel aandacht gekregen.

Op dit moment is de situatie echter verre van duidelijk. Zo zijn er verouderde ‘bouwmaatstaven’, actuele en niet langer actuele WIP richtlijnen, VCCN Richtlijnen en het IGZ toetsingskader voor operatiekamers. Er is veel voor en over OK’s geschreven maar er blijft de nodige onduidelijkheid. Voor allerlei andere afdelingen en toepassingen, zoals bijvoorbeeld de CSA en isolatiekamers, zijn de richtlijnen erg verouderd en daardoor vrijwel niet meer geschikt. Breder in Europa kijkend, is het beeld in veel landen niet veel beter. Er wordt wel aan gewerkt. Welke ontwikkelingen zijn hierbij te vermelden?

De ontwikkeling ten aanzien van de operatieafdeling in Nederland is uitgebreid besproken in het artikel ‘RICHTING AANGEVEN’ in het VCCN C2 Magazine, editie 3 dd. sept 2017.

Op dit moment wordt mede door VCCN gewerkt aan de VCCN Richtlijn 8: ‘Monitoren van een OK en opdek tijdens gebruik’. Ook richtlijn 10: ‘Ruimte luchtdoorlatendheid’ is vrijwel gereed en de CSA richtlijn (Nr. 11) nadert de voltooiing. Daarmee is maar een beperkt deel van de ontwerpvragen voor ziekenhuisventilatie afgedekt. Een vervanging van de WIP richtlijn voor isolatiekamers voor aerogene besmetting is nog niet in beeld.

Binnen Europa wordt systematisch gewerkt aan een set standaarden voor ventilatie in ziekenhuizen. Er wordt in een bouwwerk van delen van deze standaard voorzien waarmee alle aspecten worden afgedekt, van programma van eisen, langs basisontwerp en detailengineering naar bouwen, opstarten, testen en inregelen tot de uiteindelijke verificaties, gevolgd door onderhoud en beheer. De CEN TC156 WG18 dekt het allemaal af.

De opbouw van de standaard is weergegeven in een Technische Specificatie die het kader en veel gebruikte begrippen weergeeft: CEN/TS 16244:2017 – ‘Ventilation in hospitals – Coherent hierarchic structure and common terms and definitions for a standard related to ventilation in hospitals’.

verblijven, worden behandeld of waar plaatsvinden. het voor patiëntbehandeling relevante processen De veiligheid en gezondheid van de patiënt en personeel staan daarbij voorop.

Het eerste deel behandelt een algemeen stappenplan en de basiseisen die aan ziekenhuisventilatiesystemen worden gesteld. Het stappenplan wordt weergegeven in lijn met het bekende V-model. Hiermee wordt een gefaseerde en gedocumenteerde aanpak voorgesteld die borging biedt voor een gecontroleerd proces met als resultaat een installatie van de juiste kwaliteit en prestatie.

Figuur 2 Het stappenplan voor het ontstaan van een installatie voor ziekenhuisventilatie De verdere delen van de standaard bevatten aanvullende en verbijzonderde bepalingen voor de betreffende afdelingen en ruimten ten opzichte van de algemene bepalingen in het eerste deel.

Figuur 1 De opbouw van de standaard voor ziekenhuisventilatie binnen CEN TC156 WG18 De basis van de CEN standaard dekt het hele proces van eisen tot beheer af, toegespitst op de ventilatie van afdelingen in een ziekenhuis waar patiënten

Op dit moment is deel 1 verregaand gereed, deel 2 is qua inhoud nagenoeg gereed maar nog zonder een goede redactie van de normtekst. Ook deel 3 is inhoudelijk al ver gevorderd.

Om een goede beoordeling en acceptatie te bevorderen, wordt deel 1 niet losstaand ter beoordeling aan de lidstaten aangeboden maar ten minste samen met deel 2 en hoogstwaarschijnlijk ook met deel 3. Daarmee wordt voorkomen dat lidstaten deel 1 afwijzen omdat inhoudelijk belangrijke onderdelen van bestaande nationale normen dan zouden vervallen zonder vervanging.

In het huidige werk binnen de CEN TC156 Wg18 is de nodige inbreng vanuit Nederland herkenbaar.

Ook de invloed van de Zweedse Technische Specificatie TS 39-2015 is goed herkenbaar en daarmee ook de VCCN RL8 (concept). Een boeiend deel van het werk is op dit moment toegespitst op het mogelijk vinden van een gezamenlijk gedragen werkwijze voor het testen van OK’s en opdekruimtes in rust. Daarbij is de methode van de VCCN RL7 met een aantal aanpassingen een goede kanshebber.

Voor Nederland kan het een stap vooruit zijn wanneer Europa een genormeerd kader geeft voor ontwerp, bouw, testen en gebruiken van ziekenhuisventilatiesystemen. VCCN draagt daar nadrukkelijk aan bij en er is duidelijk voortgang.

Het blijft echter altijd ongewis hoe en wanneer een dergelijke standaard daadwerkelijk kan worden vastgesteld.

Tot die tijd houdt VCCN u op de hoogte.t

Contamination Control Magazine editie 1-2018

27

JOIN THE CLUB De activiteiten van VCCN zijn opgedeeld in zes commissies.

De vereniging is continue op zoek naar leden die actief willen bijdragen in één van de commissies; dus: neem zitting in één van de commissies en Join the Club!

28

“

De activiteiten van de vereniging zijn opgedeeld in zes commissies. VCCN is altijd op zoek naar leden die actief willen bijdragen in een van de commissies.

Onderstaand wordt per commissie verteld wat de taken en bevoegdheden zijn.

Actief meedoen met jouw kennis en ideeën en je laten inspireren door de inbreng van anderen

Commissie 01 NORMEN & RICHTLIJNEN Deze commissie heeft twee belangrijke taken: Het monitoren van de ontwikkelingen in internationale normen. Een aantal VCCN leden heeft daartoe zitting in internationale normcommissies.

Eindverantwoordelijkheid voor de VCCN richtlijnen.

De commissie komt minimaal twee keer per jaar bijeen.

Er zijn tien commissieleden.

Vacatures: de commissie heeft één vacature.

Commissie 02 LEZINGEN & CONFERENTIES Deze commissie is verantwoordelijk voor de congressen, mini symposia, excursies, de Ledenmiddag en het Nationaal Symposium Contamination Control. De commissie is hiervoor betrokken bij de inhoud van de congressen en symposia. Dit houdt in dat tijdens vergaderingen de thema’s van de congressen worden bepaald en via de netwerken van de commissieleden de sprekers worden benaderd. Het organiseren en regelen van locaties, registratie van deelnemers, etc. behoort niet tot de werkzaamheden van de commissie. Deze worden door het verenigingsbureau uitgevoerd.

De commissie vergadert vijf keer per jaar.

Er zijn vier commissieleden.

Vacatures: de commissie heeft vier vacatures.

Commissie 03 REDACTIE C2MGZN C2MGZN is het magazine van de vereniging en verschijnt 4x per jaar. De redactie is verantwoordelijk voor de redactionele artikelen. Ze wil een mix van actuele ontwikkelingen op het gebied van cleanroom techniek en contamination control aan de leden aanbieden. Verder worden ontwikkelingen binnen de vereniging zoals symposia, resultaten van projecten en opleidingen gepubliceerd.

De redactie vergadert vier keer per jaar.

Er zijn vier commissieleden.

Vacatures: de commissie heeft twee vacatures.

Commissie 04 OPLEIDINGEN De commissie streeft naar een volwaardig pakket opleidingen op het gebied van cleanrooms en contamination control via het organiseren en opzetten van cursussen, opleidingen en workshops.

Vier VCCN opleidingen zijn geaccrediteerd bij ICCCS (International Confederation of Contamination Control Societies). Daarnaast is VCCN aangesloten bij CTCB-I (International Cleanroom Testing en Certification Board).

De commissie vergadert drie keer per jaar.

Er zijn vier commissieleden.

Vacatures: de commissie heeft twee vacatures.

Commissie 05 PROJECTEN De commissie heeft als taak het initiëren en coördineren van onderzoeksprojecten. Inbegrepen zijn projecten die als doel hebben om tot een (VCCN) richtlijn te komen. De commissie bestaat, naast een voorzitter, uit de voorzitters van de projectgroepen.

De commissie vergadert twee keer per jaar.

Vacatures: er zijn geen vacatures op dit moment.

Commissie 06 MARKETING & COMMUNICATIE De commissie heeft als taak het marketing- en communicatiebeleid vorm te geven. Daarvoor is een marketingplan opgesteld. Dit wordt door het verengingsbureau uitgevoerd.

De commissie houdt twee keer per jaar een voortgangsoverleg.

Er zijn drie commissieleden.

Vacatures: de commissie heeft één vacature.

Je bent verantwoordelijk voor de inhoudelijke invulling van de activiteiten van de betreffende commissie. Het verenigingsbureau verzorgt de organisatie en back office werkzaamheden. Gemiddeld kost deelname 30 uur per jaar. t

Mocht je actief willen worden in een van bovenstaande commissies of wil je meer informatie, neem dan contact op met Paul van Rij: p.vanrij@vccn.nl

Contamination Control Magazine editie 1-2018

29

“

ISCCDEN HAAG 2018 Van 23 t/m 26 september ‘18 organiseert VCCN het International Symposium on Contamination Control in het World Forum in Den Haag.

Het centrale thema voor dit tweejaarlijkse symposium: “The world behind contamination control”.

30

“

Ruim 80 reacties op de 'call for papers' (!) de sprekers sessies zijn hierdoor uitgebreid

Al ingeschreven voor het International Symposium on Contamination Control 2018? Het symposium wordt gehouden van 23 t/m 26 september 2018 in het World Forum in Den Haag. 'The world behind contamination control' is hét thema voor het International Symposium on Contamination Control 2018. We houden u daarom graag op de hoogte van de laatste ins en outs.

Van september tot december 2017 stond een call for papers open, voor iedereen die graag een lezing, dan wel een posterpresentatie wil geven tijdens ISCC'18. Hier is overweldigend op gereageerd, met meer dan 80 inzendingen. Het aantal parallel lopende sprekersessies is uitgebreid, om iedereen ruimte te geven voor zijn/haar presentatie. In totaal biedt het symposium vier keynote sprekers en meer dan 60 sprekersessies.

Hoofdprogramma Het programma bestaat uit vier dagen, met als start een sociaal en cultureel programma waarbij deelnemers kunnen kiezen uit een bezoek aan Amsterdam of Den Haag zodat alle buitenlandse bezoekers kennis kunnen maken met ons prachtige land. Deze dag wordt afgesloten met een welkomstreceptie in het World Forum.

Daarna volgen de twee conferentiedagen met eigen hoofdprogramma en parallelle tutorial- en workshopprogramma’s. De eerste conferentiedag wordt afgesloten met een banketdiner in het Louwman museum. De tweede conferentiedag heeft als extra parallel Nederlands programma de Nationale CleanroomDag. Tutorials Het tutorial programma wordt parallel aangeboden aan het hoofdprogramma. De tutorials worden gegeven door tutorialleiders met veel ervaring in de specifieke expertises in het vakgebied. Interesse

in een of meerdere tutorials? Meld u aan voor de nieuwsbrief via de ISCC’18 website. Via de nieuwsbrief wordt u op de hoogte gehouden van nieuwe informatie en ontvangt u een notificatie zodra de registratie voor het tutorialprogramma opent (eind eerste kwartaal 2018).

Technical Tour Op de vierde en laatste symposiumdag is een technical tour georganiseerd waarbij een zowel leerzaam als ontspannen bezoek aan Leiden, Noordwijk en Eindhoven wordt gebracht. Het symposium wordt afgesloten met een diner in Museum Beelden aan Zee. Bedrijvenmarkt ISCC'18 biedt bedrijven de perfecte kans om hun naam te verbinden aan dit internationale symposium, waar kennis en innovatie centraal staan. Zo hebben Berendsen en PP4CE inmiddels hun deelname bevestigd als platinum sponsoren. Kies uit één van de zeven pakketten om als bedrijf aan te sluiten tijdens ISCC’18.

Deelnemers Ook voor bezoekers heeft het symposium meer dan genoeg te bieden. Bekijk op de website van ISCC’18 alle mogelijkheden, verdeeld in vier pakketten. Wil je je inschrijven voor het symposium of de ISCC’18 nieuwbrief om op de hoogte te blijven?

Bezoek iscc2018.com. t

Contamination Control Magazine editie 1-2018

31

“

LEDENMIDDAG Tijdens de VCCN ledenmiddag op 24 januari kwamen er ideeĂŤn en suggesties naar voren o.a. over het gebruik van big data.

Remko Noor MSc

32

Tijdens de opening van de ledenmiddag werd stil gestaan bij het 30-jarig bestaan van VCCN. Sinds 1988 zijn we een vereniging van betekenis als het gaat om kennis op het gebied van contamination control. In het begin was de vereniging vooral gericht op cleanrooms. De laatste jaren zien we een verschuiving naar een breder spectrum omdat contamination control steeds belangrijker wordt in de samenleving. Denk daarbij aan voedselproductie, gezondheidszorg en medicijnen.

Onze vereniging is volop in beweging. Zo is er een verdere professionalisering van de vereniging, groeit het aantal leden gestaag en zien we dat VCCN richtlijnen een steeds grotere impact hebben op het vakgebied. Bij het ontwikkelen van richtlijnen is VCCN nationaal en internationaal sterk betrokken en levert op diverse vlakken ook experts.

VCCN is een vereniging voor en door mensen. In de diverse commissies zijn we altijd op zoek naar enthousiaste mensen die een steentje willen bijdragen aan de verschillende aspecten van de vereniging.

Zo start binnenkort het project Branche Innovatie Agenda. Voor dit project zoeken we mensen die deel uit willen maken van de projectgroep.

International Symposium on Contamination Control 2018.

Ook was er aandacht voor het Internationaal Symposium over Contamination Control (ISCC’18) van 23 t/m 26 september 2018 in het World Forum in Den Haag. Wij mogen gastheer zijn van dit symposium. Het thema nodigt uit de wetenschap en de praktijk met elkaar te verbinden. Dit doen we doormiddel van een gevarieerd lezingenprogramma, workshops, tutorials en excursies. Inschrijvingen voor de bedrijvenmarkt zijn gestart. Bedrijven bepalen door middel van een pakketkeuze op welke manier ze zich willen presenteren. Deelnemers kunnen zich ook inschrijven voor het symposium. Inschrijven gaat via de website en deelnemers die zich nu inschrijven krijgen tot 1 april een early bird korting.

Het tweede deel van de ledenmiddag bestond uit een interactief programma met tafelsessies.

Deze zijn voor het VCCN bestuur een belangrijk handvat om de behoefte van de leden te peilen en goed in te vullen. Dit jaar waren er twee rondes met in totaal 12 sessies met de volgende onderwerpen: Normen & Richtlijnen (André van Tongeren) Branche Innovatie Agenda 2025 ( Roberto Traversari) Classificatie van filters (Frans van Noordt) Energiemanagementsysteem (Frans Saurwalt) Risk Management (Gert Beuving) Opzet activiteiten VCCN (Remko Noor)

Uni Directionele Flow (Frans Saurwalt) User Requirements Specifications (Gert Beuving) Uit de voorgaande tafelsessies kwamen de volgende ideeën en suggesties naar voren: 1.Normen & Richtlijnen (André van Tongeren) Meer informatie over onze inspanningen bij normen en richtlijnen.

Bij welke normen en richtlijnen zijn we betrokken.

Richtlijnen en normen hebben een grote impact.

Bij het opzetten van richtlijnen en normen dient daar rekening mee gehouden te worden.

2. Branche Innovatie Agenda 2025 (Roberto Traversari) Voorkom cross contamination.

Hoe ga je om met big data en zelf diagnose.

Kunnen we een zelfreinigende patiëntenkamer ontwikkelen.

We moeten meer aan opleidingen en kennisdeling doen.

In de toekomst zal alles via een risicobenadering verlopen.

Bij schoonmaak rekening houden met apparatuur.

Kan een programma van vragen worden ontwikkeld voor een beter ontwerp.

3. Classificatie van filters (Frans van Noordt) ISO 16890 is niet altijd duidelijk.

Toelichting op de nieuwe systematiek is wenselijk.

In een meertraps luchtfiltratie (bijvoorbeeld F7 F9 - H14) bespaart een goed energiezuinig F7 filter niet alleen energie bij het F7 filter maar, door zijn hoge efficiency, bespaart het ook nog energie op het F9 filter.

Deze filters worden nl. in het algemeen gedecon tamineerd met agressieve stoffen of komen in aanraking reinigingsmiddelen, zoals bijvoorbeeld waterstofperoxide, perazijnzuur, formaldehyde en chloriden. De vraag is of zo’n filter bestendig is tegen deze stoffen.

4. Energiemanagementsysteem (Frans Saurwalt) Met big data worden trends waargenomen waar door slimmere systemen ontworpen kunnen worden.

Bij energie management verschillend omgaan met lokaal niveau en globaal niveau. Tevens is het verschil tussen productie en comfort belangrijk.

Bij nieuwbouw moet dit geen vraag zijn maar als basis gelden voor een ontwerp en haar omgeving.

5. Risk Management (Gert Beuving) Er is behoefte aan meer praktische voorbeelden, bijvoorbeeld vanuit VCCN. Veel mensen zijn vertrouwd met de tools en er is meer aansturing van klanten.

Gebruikers en toeleveranciers kijken meer naar andere vakgebieden.

6. Opzet activiteiten VCCN (Remko Noor) Sommige activiteiten moeten misschien anders worden opgezet.

Het onderwijs dient meer bij de vereniging betrokken te worden.

Kennis moet bewaakt worden maar er moet voorkomen dat het commercieel wordt.

We moeten meer de insteek nemen in programma’s vanuit een risicobenadering.

7. Uni Directionele Flow (Frans Saurwalt) In bepaalde sectoren wordt UDF optimaal gebruikt.

Op diverse plaatsen worden concessies gedaan waardoor het effect sterk afneemt.

Techniek en gebruik dienen altijd op elkaar te zijn afgestemd.

Voorspellingen in CFD zijn lastig omdat belemmeringen grote effecten hebben.

8. User Requirements Specifications (Gert Beuving) De kennis omtrent URS is de afgelopen jaren toegenomen.

Een URS heeft grote toegevoegde waarde voor een project.

Men zou graag een voorbeelddocument willen hebben.

De aanwezigen zouden graag meer artikelen en lezingen over dit onderwerp hebben.t

Contamination Control Magazine editie 1-2018

33

OPLEIDINGUITGELICHT CONTAMINATION CONTROL In de praktijk blijkt dat operationele factoren, zoals het aantal personen dat toegang heeft tot de cleanroom, hun kleding en gedrag, de kwaliteit van de productie-apparatuur en de reiniging een grote rol spelen bij contaminatie.

34

“

Voor veel producten is het van belang dat ze onder stofarme condities worden vervaardigd. Om een product binnen aanvaardbare grenzen van contaminatie te produceren wordt meestal alleen gekeken naar de klasse van de cleanroom.

De cursus behandelt een stappenplan om te komen tot een analyse en een optimale oplossing

In de praktijk blijkt echter dat operationele factoren, zoals het aantal personen, hun kleding en gedrag, de kwaliteit van de productieapparatuur en de reiniging een grote rol spelen. POCC staat voor Product Orientated Contamination Control.

Deze VCCN cursus behandelt het POCC-stappenplan, een gestructureerde analyse om een correcte oplossing voor een product, productieproces en/of schone omgeving te vinden waarmee contaminatie door stofdeeltjes zo veel mogelijk wordt voorkomen. De cursus richt zich op dode deeltjes en niet op microbiologische contaminatie.

POCC is maatwerk dat zich richt op: Het product en zijn productie Het meten van contaminatie Het opstellen van een risicoanalyse Het nemen van maatregelen De cleanroom en zijn technische voorzieningen De aard en het gedrag van verontreinigingen De kwaliteit van de reiniging Doelstelling Na afloop van de cursus bent u in staat om het product, zijn productie en de schone omgeving kritisch onder de loep te nemen en efficiëntere en vaak minder dure oplossingen te implementeren om contaminatie zo veel mogelijk te voorkomen.

Tevens doet u de hiervoor benodigde kennis op over meettechnieken, cleanrooms, stof op oppervlakken, neerdwarrelend stof en reiniging.

“

Doelgroep De cursus is bedoeld voor product/procesontwikkelaars en -engineers, kwaliteitsverantwoordelijken en anderen die te maken hebben met productie in een cleanroom. Zowel bij een lopende productie in een werkende cleanroom, als bij een nieuw op te starten productie in een werkende of nieuw te bouwen cleanroom.

Cursusprogramma Het POCC-stappenplan Toepassen POCC-maatregelen Gevolgen van contaminatie Algemene cleanroominformatie Normen/standaarden/richtlijnen cleanrooms Luchtbehandeling in cleanrooms Bouwen en inrichten van cleanrooms

Stofdeeltjes Reinigen Het meten van stofdeeltjes Risicoanalyse Case VCCN nodigt deelnemers aan deze cursus uit een case in te dienen. Uit de ingediende cases worden er twee gekozen, die de deelnemers gezamenlijk uitwerken.

Leermiddelen Tijdens de cursus wordt het boek ‘Strategisch strijden tegen stofdeeltjes’ gebruikt. Dit boek biedt naast het POCC stappenplan de benodigde kennis over bijvoorbeeld meettechnieken, cleanrooms, stof op oppervlakken, neerdwarrelend stof en reiniging.

Afbakening Het behandelde POCC stappenplan is primair bedoeld voor contamination control bij het vervaardigen van technische producten die gevoelig zijn voor stofdeeltjes en waarbij verontreiniging met micro-organismen geen rol speelt.

Algemene informatie De cursus is Nederlandstalig Geen specifieke vooropleiding gevraagd Les van zeer ervaren docenten 1 lesdag van 09.00 uur tot ca. 16.30 uur uur Locatie: VCCN, Woerden Informatie Neem contact op met de medewerkers van het cursussecretariaat. Telefoon 088 401 06 51 of mail cursus@vccn.nl Contamination Control Magazine editie 1-2018

35

23

OPFRIS CLEANROOM GEDRAG CURSUS VCCN Woerden Doelstelling: het vergroten van het bewustzijn van medewerkers over hun invloed op de luchtkwaliteit in een cleanroom.

24

CLEANROOM CONTAMINATION CONTROL (CCC) VCCN Woerden Doelstelling: u doet kennis op over meettechnieken, cleanrooms, stof op oppervlakken en reiniging om contaminatie efficient tegen te kunnen gaan.

06

CLEANROOM GEDRAG CURSUS VCCN Woerden Doelstelling: het vergroten van het bewustzijn van medewerkers over hun invloed op de luchtkwaliteit in een cleanroom.

07

CLEANROOM REINIGING CURSUS Woerden Doelstelling: Na het volgen van de 1-daagse cursus bent u in staat een reinigingsprogramma op maat te maken en metingen uit te voeren en te beoordelen.

12

CLEANROOM GEDRAG CURSUS Leiden Doelstelling: het vergroten van het bewustzijn van medewerkers over hun invloed op de luchtkwaliteit in een cleanroom.

MEI

MEI

JUNI

JUNI

SEPTEMBER

23 OKT 24 OKT 15 NOV 21 NOV 22 NOV

11

DECEMBER

CLEANROOM TECHIEK CURSUS (CTC) Woerden Doelstelling: kennis over alle facetten die een rol spelen bij de realisatie van een cleanroom. Van programma van eisen tot ingebruikname.

OPLEIDING CLEANROOM TESTEN & CERTIFICEREN VCCN Woerden Belangstellenden 1,5 dag:15, en 21 nov Associate 2 dagen: 15, en 21 nov Professional: 15, 21 en 22 nov CLEANROOM GEDRAG CURSUS VCCN Woerden Doelstelling: het vergroten van het bewustzijn van medewerkers over hun invloed op de luchtkwaliteit in een cleanroom.

CONGRESSEN

2-DAAGSE TECHNIEKCURSUS (CTC) VCCN Woerden Doelstelling: u bent in staat te beoordelen of een product te reinigen is en of er verbetermogelijkheden zijn ten aanzien van de reinigingskwaliteit.

30 MEI

NATIONAAL SYMPOSIUM CONTAMINATION CONTROL En Algemene Leden Vergadering ( ALV alleen voor VCCN leden) 1931 Congrescentrum Den Bosch

23 t /m ISCC INTERNATIONAAL SYMPOSIUM CONTROL 26 CONTAMINATION World Forum Den Haag SEPTEMBER

BEDRIJFSLEDEN

ASSA ABLOY Entrance Systems Altenaweg 20 d 5145 PC WAALWIJK www.assaabloyentrance.nl ABBOTT BIOLOGICALS B.V. Veerweg 12 8121 AA OLST www.abbott.com

BRONCKHORST HIGH-TECH B.V. Nijverheidsstraat 1 A 7261 AK RUURLO www.bronkhorst.com GIBAC CHEMIE B.V. Gladsaxe 19 7327 JZ APELDOORN www.gibac.nl ULTRAGRAPHYX Meerten Verhoffstraat 1 4811 AR BREDA www.ultragraphyx.com KMWE PRECISION B.V. P.O. Box 7930 5605 SH EINDHOVEN www.kmwe.com

NIEUWE LEDEN

AGENDA CURSUSSEN/OPLEIDINGEN 2018

08 MEI 09 MEI

VHE INDUSTRIAL AUTOMATION B.V. Marinus van Meelweg 28 5657 EN EINDHOVEN www.vhe.nl HERMAN DE GROOT INGENIEURS Nijverheidsweg Noord 74 a 3812 PM AMERSFOORT www.hermandegroot.nl GULLIMEX B.V. Oostermaat 7 7625 CS Borne www.gullimex.com/nl-nl TREANT ZORGGROEP Dr. G.H. Amshoffweg 1 7909 AA HOOGEVEEN www.treant.nl

PERSOONLIJKE LEDEN De heer E.J. (Erwin) Ruiter Océ Technologies B.V. De heer A.B.L. Querido De heer J.J. Cannoo De heer R. Biemans IOW Technisch Adviesburo

(data en locaties onder voorbehoud) Bezoek voor meer informatie www.vccn.nl 36

De heer A. Kontogiorgis V. Bougatsos SA

37

AANKONDIGING Algemene Leden Vergadering en VCCN Nationaal Symposium Contamination Control met 21ste informatiemarkt Contamination Control 30 mei in 1931 Congrescentrum Den Bosch Op woensdag 30 mei 2018 organiseert VCCN het Nationaal Symposium Contamination Control (voorheen VCCN Cleanroom Symposium) in combinatie met de 21ste informatiemarkt Contamination Control in 1931 Congrescentrum 's-Hertogenbosch.

Voorafgaand aan het symposium vindt de Algemene Leden Vergadering plaats.

Programma ALV (alleen leden) en discussie VCCN activiteiten (alle geïnteresseerden): 11.15 uur Ontvangst VCCN leden voor de Algemene Leden Vergadering 11.30 uur Aanvang VCCN Algemene Leden Vergadering (alleen voor VCCN leden) 11.30 uur Ontvangst geïnteresseerden voor de discussie VCCN activiteiten 11.45 uur Aanvang presentaties discussie VCCN activiteiten (voor alle geïnteresseerden).

Waar houdt VCCN zich mee bezig?

12.30 uur Einde discussie VCCN activiteiten Programma

12.30 uur 13.30 uur

15.00 uur 15.30 uur

16.30 uur

17.30 uur 19.00 uur

Nationaal Symposium Contamination Control (onder voorbehoud) De volgorde van de sessies kan nog wijzigen.

Ontvangst symposium deelnemers met een broodje en bezoek vakbeurs Aanvang parallelle sessies 1 en 2. U maakt een keuze uit twee sessies: Onderwerpen sessie 1: Bio Safety Onderwerpen sessie 2: ATMP Pauze en bezoek vakbeurs Aanvang parallelle sessies 3 en 4. U maakt een keuze uit twee sessies: Onderwerpen sessie 3: Metingen Onderwerpen sessie 4: Cleaning in OK's Aanvang parallelle sessies 5 en 6. U maakt een keuze uit twee sessies: Onderwerpen sessie 5: GMP annex 1 Onderwerpen sessie 6: Schoon bouwen Netwerkborrel, buffet en bezoek vakbeurs Einde programma

Het symposium wordt afgesloten met een netwerkborrel en een buffet. Een uitstekende gelegenheid om naast een bezoek aan de stands van de vakbeurs in contact te komen met (nieuwe) relaties in de branche.

Einde is om 19.00 uur.

Datum Woensdag 30 mei 2018 Locatie 1931 Congrescentrum ’s-Hertogenbosch, Oude Engelenseweg 1, 5222 AA in ’s-Hertogenbosch Accreditatie Er is accreditatie aangevraagd bij VHIG. Zodra er meer bekend is over de toewijzing, wordt deze informatie op onze website www.vccn.nl geplaatst.

Meer informatie: Op onze website www.vccn.nl vindt u uitgebreide informatie en de mogelijkheid om aan te melden.

Contactpersoon VCCN: Esmeralda Pondman - 088 401 06 52, e.pondman@vccn.nl

36

Contamination Control Magazine editie 1-2018

37

CONTAMINATION CONTROL MAGAZINE | UITGAVE VAN VCCN | JAARGANG 31 | EDITIE 1-2018

COLOFON

C

2

MGZN

RISICO ANALYSE Vormt de basis van elke procedure RL10 LUCHTDOORLATENDHEID Tips voor een praktische invulling VERSLAG LEDENMIDDAG: Big data vormen bron voor slimmere systemen.

ISCC 2018 Sprekerssessies uitgebreid door grote hoeveelheid reacties

WE SHARE THE KNOWLEDGE Vereniging Contamination Control Nederland

Een uitgave van VCCN, Vereniging Contamination Control Nederland Jaargang 31 editie 1-2018 REDACTIE Philip van Beek | Noor Cloudt | Arthur Lettinga | Dennis Wortel REDACTIE COÖRDINATIE Verenigingsbureau VCCN Korenmolenlaan 4 | 3447 GG Woerden T 088-401 06 50 v.vangent@vccn.nl ADVERTENTIEVERKOOP Bel voor de tarieven naar 088-401 06 50 of bezoek www.vccn.nl LIDMAATSCHAP Persoonlijk lidmaatschap € 50.- per jaar (incl. btw) Bedrijfslidmaatschap € 225.- per jaar (excl. btw) FOTOVERANTWOORDING Archief VCCN VORMGEVING Bareminded www.bareminded.nl VERANTWOORDING De realisatie van C2MGZN is zorgvuldig voorbereid, gepland en uitgevoerd. Desondanks kan VCCN geen verantwoordelijkheid aanvaarden voor eventuele onjuistheden.

COPYRIGHTS Behoudens uitzondering door de Wet gesteld, mag zonder schriftelijke toestemming van de rechthebbende(n) op het auteursrecht niets uit deze uitgave verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, microfilm, of in enige digitale, elektronische of optische of andere vorm, hetgeen ook van toepassing is op de gehele of gedeeltelijke bewerking.

38

Initial Cleanrooms Alles goed geregeld!

P

Totaalconcepten afgestemd op uw industrie en cleanroomklasse

P

Professionele reiniging en sterilisatie van uw cleanroomkleding, moppen, clogs en goggles

P

Uitgebreid assortiment cleanroom disposables, uitgiftekasten, reinigingssystemen en toebehoren

P P P P P P P

In-house stoomsterilisatie Gevalideerde service en processen Naleving van de hoogste kwaliteitseisen Maximale traceerbaarheid en controle Volledig geĂŻmplementeerd contingency plan Proactieve monitoring middels custom-made managementrapportages Eigen logistiek netwerk in de BeNeLux

Wij geven u graag advies tel. +31 (0)40 2621692! www.initial-cleanrooms.com

nze Ontdek o O7 nieuwe IS cleanroom

Flow Bench De nieuwe standaard in Crossflow-techniek: Maximale productbescherming Maatwerkoplossing Vervaardigd uit hoogwaardig RVS Standaard uitvoerbaar met H13, H14 of U15 filter

Laminair Downflow Techniek

Geen belemmeringen, maximale bewegingsvrijheid Perfecte monitoring van de procesparameters Volledig gedocumenteerd: QP, QMP, DQ, FAT, SAT, IQ & OQ

REAL-TIME MONITORING VOOR OPTIMALE VEILIGHEID Real-time monitoring biedt middels een interactief dashboard een perfect overzicht over de actuele condities en meetdata.

Parameters kunnen individueel worden bepaald en ook de layout van het controlepaneel kan worden aangepast aan de wensen en bevoegdheden van de gebruiker. Het iMeasure monitoring systeem controleert door continue inventarisatie waarbij de veiligheid van de gebruiker, de omgeving en het product centraal staat

Het adequaat omgaan met de veiligheid van de gebruiker, de omgeving en het product, is van cruciaal belang voor ons milieu, uw medewerkers, organisatie ĂŠn uiteraard uw afnemers. Bovendien draagt het bij aan een leefbare maatschappij voor toekomstige generaties. Door een integrale samenwerking met haar klanten biedt DENIOS al 30 jaar - voor iedere specifieke situatie - de meest duurzame oplossing. Daarbij zoeken we continue naar nieuwe innovaties om onze klanten te helpen verantwoorder en efficiĂŤnter te ondernemen.

Ga voor meer informatie naar: www.denios.com of bel ons: 0172 - 50 64 66 03 312 00 87