Issuu

DEC 25/JAN 26 #38

Inspirerende publicatie van het Verbond van Belgische Ondernemingen

BE PREPARED BUSINESS RISK SURVEY BEDRIJVEN EN DISRUPTIEVE RISICO’S

P 06

DE WERELD

ONDER SPANNING

THEO FRANCKEN (minister Defensie) BERNARD QUINTIN (minister Veiligheid) PIETER TIMMERMANS (CEO VBO FEB)

P 24

Beste , s r e v e g werk rekruteren jullie?

KOMT GOED UIT, WIJ SOLLICITEREN!

m u l u c i r Cur Vitae

Actiris westelijke Brusselse Ge or Dienst vo deling Arbeidsbemid Brusseleir laan Sterrenkunde 1210 Brussel

14,

actiris.be

werkgevers@

rs els/werkgeve actiris.bruss 02 505 79 15

Contac

ns! teer o

Nederlands Français English

ntiële rol op de eel ik een esse Sinds 1989 sp geleid zowel idsmarkt. Ik be tocht. Brusselse arbe n in hun zoek de en ek werkzo werkgevers als

Werkervaring

st westelijke Dien : Brusselse Ge Van 1989 tot nu g emiddelin voor Arbeidsb rkgevers en dienste van we n te r Al 35 jaa n ng om werkzoekende tieve begeleidi or een kwalita vo nt ogen rh ve te Ik sta gara l se us ingsgraad in Br de tewerkstell

n Vaardighede • Hulp bij rekr • Tips & info

utering

idingen ing voor ople • Samenwerk plannen n diversiteits twikkeling va on de j bi s • Advie digheden • Sociale vaar

igheden Sociale vaard lse werkgevers en

van Brusse • Het succes den stimuleren en ek werkzo promoten ondernemers diversiteit bij • De Brusselse

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED WOORD VOORAF

VOORBEREID BETEKENT STERKER Onze bedrijven staan vandaag voor ongekende uitdagingen. Het ondernemingsklimaat is niet langer voorspelbaar en disruptieve risico’s zijn een vast onderdeel van de dagelijkse realiteit geworden. Risico’s die enkele decennia geleden alledaags leken, zijn inmiddels verdwenen, terwijl in de huidige economische wereld onafgebroken nieuwe, vaak onverwachte risico’s opduiken. Denk maar aan de groeiende dreiging en impact van cybercriminaliteit, geopolitieke instabiliteit en desinformatie. Bedrijven uit vrijwel alle sectoren en ongeacht hun schaalgrootte zetten cyberveiligheid zelfs bovenaan de ranking van risico’s, dat blijkt uit onze recente brede bevraging ‘BE PREPARED’ bij meer dan 200 ondernemingen. De gevaren van technische systeemstoringen en handelsspanningen volgen op de voet. De risico’s benoemen is een zaak, de issues oplossen – beter nog vermijden – is een ander paar mouwen. Dergelijke crises en ernstige verstoringen hebben vandaag, meer dan ooit, een ingrijpende impact op de totale werking van een onderneming, met ernstige gevolgen voor alle schakels in de waardeketen – van productie en logistiek tot dienstverlening – maar ook op reputatie en

medewerkers. Het is onmogelijk om binnen een REFLECT-magazine in te zoomen op alle mogelijke risico’s. Daarom focussen we op vijf thema’s die bij bedrijven hoog op de radar staan: cyberaanvallen, onderbrekingen in de supplychains, stroomuitval en de impact van een crisis op het menselijk kapitaal en de bedrijfsreputatie.

VEERKRACHT EN ANTICIPEREN Concurrentieel blijven in de huidige gespannen (internationale) economische context, vergt een flinke dosis veerkracht. Ondernemingen die investeren in risicomanagement, crisisplanning en een cultuur van wendbaarheid, zijn beter voorbereid om problemen op te lossen als ze zich voordoen. Meer nog: door proactief te anticiperen en te oefenen, kunnen veel problemen vermeden worden nog voor ze ontstaan. En nog sterker: veerkrachtige bedrijven vereenzelvigen risico’s niet uitsluitend met moeilijkheden, maar buigen ze om tot businesskansen. Om het met de woorden van Winston Churchill te zeggen: “Een pessimist ziet een probleem in elke opportuniteit, een optimist een opportuniteit in elk probleem”. Voorbereid zijn biedt ruimte om

bij een crisis afstand te nemen en strategisch na te denken. Daardoor kan men niet enkel terug- maar ook vooruit veren. Het is aan ons allen – ondernemers, bedrijfsleiders, medewerkers, sectorfederaties en overheden – om samen te bouwen aan een robuuste, wendbare en toekomstgerichte economie. Een visie die ook de bevoegde ministers met mij delen, zoals u kunt u lezen in deze REFLECT. Verder willen we u inspireren en ondersteunen om vandaag de juiste stappen te zetten, zodat uw onderneming gericht kan anticiperen op disruptieve risico’s en, als het onheil zich toch voordoet, er sterker uit kan komen. Veel leesplezier!

Pieter Timmermans CEO VBO FEB

“VEERKRACHTIGE BEDRIJVEN BUIGEN RISICO’S OM TOT BUSINESSKANSEN”

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED

EXECUTIVE INSIGHT

BUSINESS RISK SURVEY

VIJFSTAPPENPLAN

04 VEERKRACHTIGE ONDERNEMINGEN VOOR EEN VEERKRACHTIGE ECONOMIE Olivier Joris VBO FEB: “Nu de risico’s toenemen, hebben bedrijven nood aan voorspelbaarheid en rechtszekerheid.”

ONVOORSPELBAARHEID ALS ENIGE ZEKERHEID

CYBER BEVEILIGING

BLACK-OUT

10 BLAUWDRUK VOOR EEN WENDBARE ORGANISATIE …

Hoe gaan bedrijven Bedrijfscontinuïteit om met disruptieve is noodzakelijk, maar risico’s? Hoe sterk is hun onvoldoende. interne weerbaarheid? Wat verwachten ze van overheid en werkgeversorganisaties?

HOE ANTICIPEREN OP EEN CYBERAANVAL? De impact op uw business is veel groter dan de technische herstelkosten.

STROOMUITVAL! WAT GEBEURT ER, WAT KUNT U DOEN? Werkt uw kritieke infrastructuur en apparatuur zonder elektriciteit?

FISCALITEIT IN BELGIË – REFLECT VOORJAAR 2026 Fiscaliteit blijft in België een cruciaal politiek thema, vooral in de huidige begrotingscontext. Hoe verhoudt ons land zich in termen van belastingdruk ten opzichte van de buurlanden, rekening houdend met de verschillende soorten belastingen? Heeft die belastingdruk een nadelige impact op onze bedrijven? Hoe kunnen we, in een zeer open economie als die van België, een competitief fiscaal kader creëren voor onze bedrijven?

SUPPLYCHAINS

MENSELIJK KAPITAAL

WAT ALS UW WAARDEKETEN WORDT VERSTOORD? Veerkracht in de supplychain is meer dan een logistiek verhaal. Toch?

REPUTATIE

Weten uw medewerkers wat van hen wordt verwacht (en wat niet) tijdens een crisis?

VAN REPUTATIERISICO NAAR REPUTATIEVOORDEEL Duurzaam ondernemen versterkt uw reputatie … en omgekeerd.

THEMA’S

Een selectie van dossiers waarop onze experts vandaag actief zijn.

18 HR WAPENEN TEGEN CRISISSITUATIES

WHITE PAPER INTERNATIONAAL ONDERNEMEN

ONZEKERE WERELD BIEDT GROOTSE BUSINESSKANSEN Bent u een van de ondernemers waarvoor het buitenland een voorwaarde is om te kunnen groeien?

SOCIALE RECHTSPRAAK

VBO ONDERNEEMT

RONDETAFEL

TWEE MINISTERS EN HET VBO

VBO AGENDA

“Veiligheid heeft een prijs, maar biedt ook kansen.”

Olivier Joris, Nathalie Ragheno, Maarten Van Eeckhoute, Torre Van de Walle, Jean‑Charles Parizel en Rodolphe Mouriau van het VBO verzorgden samen met experten van de Koninklijke Militaire School en PwC de redactionele inhoud van dit nieuwe REFLECT‑nummer.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED EXECUTIVE INSIGHT

VEERKRACHTIGE ONDERNEMINGEN VOOR EEN VEERKRACHTIGE ECONOMIE Olivier Joris Executive Manager van het competentiecentrum Europa & Internationaal

“WE MOETEN VERMIJDEN DAT OVERHEDEN IN PANIEK TOPDOWNMAATREGELEN NEMEN, ZONDER VOORAFGAAND OVERLEG MET DE BETROKKEN ECONOMISCHE ACTOREN”

In een wereld waar nieuwe bedreigingen de continuïteit van bedrijven en onze economie op de proef stellen, is voorbereiding alles. Het VBO wil met BE PREPARED ondernemingen helpen om risico’s te identificeren, erop te anticiperen en veerkracht op te bouwen. VBO-deskundige Olivier Joris licht de noodzaak en relevantie van de campagne toe.

Waarom lanceerde het VBO het BE PREPARED-programma? “Het VBO zet zich al vele jaren in voor de veiligheid en veerkracht van ondernemingen. Daarbij focust het met name op cybercriminaliteit en belemmeringen en beperkingen in de handel. De wereld wordt echter steeds onvoorspelbaarder en de spanningen, van diverse aard, lopen op. Er ontstaan nieuwe bedreigingen die de goede werking van onze bedrijven - en zelfs de veerkracht van ons land in zijn geheel - kunnen ondermijnen. Daarom besloot het VBO zijn acties op te voeren.”

Alles begint natuurlijk bij meten en weten “We werken op verschillende fronten. Om te beginnen peilden we naar de bezorgdheden en verwachtingen van ondernemingen over de risico’s die hen zouden kunnen treffen. We voerden daartoe een enquête bij meer dan 240 ondernemingen van alle groottes. Dat stelde ons in staat de disruptieve risico's die hen het meest zorgen baren1 te identificeren. Vervolgens wilden we ondernemingen sensibiliseren over de toename van die uiteenlopende disruptieve risico's en over de noodzaak om zich erop voor te bereiden. In dat kader organiseerden we de conferentie ‘BE PREPARED’, waar we de balans opmaakten van de bedreigingen voor ons land en onze ondernemingen. We gingen er dieper in op het sneeuwbaleffect van cyberaanvallen, elektriciteitsblack-outs, verstoringen in toeleveringsketens of scenario’s waarin een groot deel van de werknemers van een bedrijf zijn taken niet kan blijven uitvoeren.” 1 Het studierapport kunt u downloaden op www.vbo.be/nl/beprepared

Kunnen bedrijven zich überhaupt voorbereiden? “Toch wel. Voor al die risico's formuleerden we samen met onze partner PwC praktische aanbevelingen over de voorbereiding en anticipatie op dergelijke scenario's en over de beheersing ervan als ze zich voordoen. Die praktische tips hebben we samengevat in een toolkit die voor alle ondernemingen beschikbaar is. Ik moedig ondernemingen van alle groottes en sectoren dan ook aan om die toolkit te raadplegen en eruit te leren. Het VBO is van plan om die bewustmakingsen voorlichtingsacties ten aanzien van bedrijven in 2026 te vermenigvuldigen door middel van concrete initiatieven zoals seminars of webinars, om het debat dat op onze BE PREPARED‑conferentie is aangevat, voort te zetten.”

Ook de overheid speelt een cruciale rol? “Uiteraard! We focussen ook op een intensiever overleg tussen enerzijds de overheden die betrokken zijn bij het versterken van de veerkracht van ons land en onze economie, en anderzijds de vertegenwoordigers van de ondernemingen, namelijk het VBO en zijn sectorfederaties. Dat is van cruciaal belang, want ook het recente weerbaarheidsplan dat onder leiding van het Nationaal Crisiscentrum werd uitgewerkt, bevat onderwerpen zoals het waarborgen van de toegang tot energie, telecommunicatiesystemen, vervoersmiddelen en voedsel. Om tot een gemeenschappelijke aanpak te komen, is het van essentieel belang dat de plannen, verwachtingen en beperkingen van alle partijen worden besproken. Het VBO organiseerde al rondetafelgesprekken over die onderwerpen en is van plan om die rol van bruggenbouwer tussen de privé- en publieke sector te blijven spelen.”

Welke boodschap stuurt het VBO naar de overheden? “Onze belangrijkste boodschap is deze : het versterken van de veerkracht van onze ondernemingen is een centraal onderdeel van

de inspanningen om de veerkracht van ons land als geheel te versterken. Met andere woorden: door bedrijven te helpen op de nieuwe hybride bedreigingen te anticiperen en ze zo nodig te beheersen, versterken we de veerkracht van onze economie en, in het verlengde daarvan, van ons land.”

Risicobeheer is met andere woorden een gedeelde verantwoordelijkheid? “Natuurlijk is de verantwoordelijkheid gedeeld en moet iedereen – zowel bedrijven als overheden – zijn bijdrage leveren, zowel preventief als reactief. Maar nu de risico’s toenemen, hebben onze bedrijven nood aan voorspelbaarheid en rechtszekerheid over ‘wie wat doet’ en ‘hoe’. We moeten vermijden dat overheden in paniek top-downmaatregelen nemen, zonder voorafgaand overleg met de betrokken economische actoren of zonder voldoende rekening te houden met de complexiteit van de geglobaliseerde waardeketens. Tijdens de eerste weken van de COVID-19-pandemie werden we met zo’n problematische situaties geconfronteerd, laat ons proberen om dat in de toekomst te vermijden.”

Ziet u ook kansen voor onze ondernemingen? “Zeker! Het is zo dat op het niveau van individuele ondernemingen strategieën om op potentiële risico’s te anticiperen of crisissituaties te beheren, op korte termijn investeringen kunnen vergen. Maar we zijn ervan overtuigd dat een sterkere veerkracht voor een onderneming ook kansen en differentiatie kan brengen. Het in kaart brengen en beperken van risico's stelt een onderneming beter in staat om voor continuïteit te zorgen in de levering van haar goederen en diensten aan klanten en aandeelhouders. We hopen ook op een positieve impact voor onze economie in het algemeen. Ik doel met name op de aangekondigde aanzienlijke investeringen op het gebied van veiligheid en defensie, zowel op Belgisch als Europees niveau. We hopen dat die investeringen economische voordelen opleveren voor Belgische ondernemingen van alle groottes. We hebben veel troeven in handen en we hopen dat onze overheden die zullen uitspelen.”

PREPAREDNESS TOOLKIT

Building Business Resilience in a Disruptive World

BE PREPARED TOOLKIT

BUILDING BUSINESS RESILIENCE IN A DISRUPTIVE WORLD De uitdagingen van vandaag worden complexer en frequenter. Organisaties die investeren in continuïteit, veerkracht en wendbaarheid creëren een duurzaam competitief voordeel. Maar hoe begin je eraan? In de toolkit geven experten hands-on antwoorden over hoe u zich kunt voorbereiden op een cyberaanval, stroomuitval, storing in de supplychains … rekening houdend met de impact op uw medewerkers. Maar vooral leggen ze uit wat te doen als er zich een incident voordoet.

Download de toolkit op www.vbo.be/nl/beprepared

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED BUSINESS RISK SURVEY

ONVOORSPELBAARHEID ALS ENIGE ZEKERHEID HOE GAAN BELGISCHE BEDRIJVEN OM MET DISRUPTIEVE RISICO’S?

De beurs en waardeketens herstellen telkens opnieuw van crisis na crisis, maar onder de oppervlakte groeit het besef: voorspelbaarheid is uit het ondernemingsklimaat verdwenen. De voorbije jaren moesten bedrijven zich door opeenvolgende schokken en globale instabiliteit worstelen – van pandemieën en oorlogen tot cyberaanvallen en toenemend protectionisme. Hoe schatten ze vandaag hun kwetsbaarheid in? En hoe goed zijn ze voorbereid op de volgende golf van ontwrichting?

m die kwetsbaarheid in kaart te brengen, voerden het VBO en de Koninklijke Militaire School (KMS/RMA) (in samenwerking met de Vrije Universiteit Brussel en het Egmont Instituut) in de zomer van 2025 een ‘Business Risk Survey’. De bevraging peilde bij meer dan tweehonderd Belgische bedrijven naar hun perceptie van disruptieve risico’s, hun interne weerbaarheid en hun verwachtingen tegenover overheid en werkgeversorganisaties. De brede spreiding van de respondenten (lees de inzet) maakt het mogelijk om een genuanceerd beeld te krijgen van hoe risico’s worden ervaren in uiteenlopende sectoren en bedrijfsgroottes. Toch blijkt één vaststelling universeel: in vrijwel alle sectoren staan digitale risico’s bovenaan het zorgenlijstje.

DIGITALE KWETSBAARHEID RODE DRAAD De resultaten laten weinig twijfel: bedrijven beschouwen cyberaanvallen en technische systeemstoringen als de grootste bedreiging voor hun continuïteit. 61% van de respondenten noemt cyberaanvallen een prioritair risico, gevolgd door 57% die hetzelfde zegt over technische systeemstoringen. Handelsspanningen vervolledigen de top drie met 39%, gevolgd door geopolitieke conflicten, disruptieve technologieën en pandemieën. De top drie blijft opvallend consistent over alle bedrijfsgroottes heen – van kmo tot multinational.

WAAR DOET HET PIJN?

Waar cyberdreigingen en technische storingen voor alle sectoren de interne werking bedreigen, wijzen industriële en logistieke bedrijven daarenboven op de groeiende impact van geopolitieke spanningen op hun toeleveringsketens. In de bouw en energiesector duikt klimaatverandering vaker op, terwijl de dienstverlening en de financiële sector vooral de risico’s van artificiële intelligentie benadrukken.

AL VOELBAAR, MAAR NOG NIET OVERAL Veel bedrijven voelen de impact nu al – vooral van handelsspanningen, geopolitieke risico’s en klimaatverandering. Daartegenover staat dat cyberaanvallen, desinformatie, terrorisme en technische systeemstoringen door de meeste respondenten nog niet als direct voelbaar worden ervaren.

Digitale en technologische risico’s worden dus gezien als de meest ontwrichtende factoren vanuit de kern van de organisatie, terwijl geopolitieke en klimaateffecten vooral via de externe businessketens binnenkomen.

Dat verschil weerspiegelt deels de aard van de dreigingen: waar geopolitieke en handelsrisico’s zich onmiddellijk laten voelen in bevoorrading en markten, blijven digitale dreigingen vaak onder de radar tot het misgaat. Toch verwacht een overgrote meerderheid van de respondenten dat de komende jaren nagenoeg alle risico’s verder zullen toenemen, in het bijzonder cyberaanvallen, geopolitieke spanningen, disruptieve technologieën en technische systeemstoringen. Enkel pandemieën worden als een min of meer stabiel risico ingeschat – met de COVID-19 pandemie nog vers in het geheugen, is de perceptie van een toename in risico minder groot.

RISICOBEHEER BLIJFT ONGELIJK VERDEELD Bijna alle bevraagde ondernemingen voeren in zekere mate risicoanalyses uit, maar de diepgang verschilt sterk. Slechts 39% beschikt over een geavanceerd proces met systematische opvolging. Wat de disruptieve risico’s betreft, beperken de meeste bedrijven zich tot basismaatregelen – zowel preventief als correctief – vooral gericht op interne operaties, de beschikbaarheid van kritieke inputs (energie, water, grondstoffen) en, in iets mindere mate, de toegang tot markten en werknemers.

Gevraagd naar de specifieke impact op hun werking, wijzen bedrijven vooral naar interne operaties. Cyberaanvallen en systeemstoringen kunnen productie, IT en logistiek platleggen en leiden eveneens tot grote reputatieschade. Handelsspanningen en geopolitieke conflicten ondermijnen de toegang tot grondstoffen en markten. Pandemieën treffen tegelijk medewerkers, bevoorrading en verkoop. Klimaatverandering en natuurrampen tasten vooral de beschikbaarheid van grondstoffen aan.

“CYBERAANVALLEN EN TECHNISCHE STORINGEN ZIJN VERUIT DE GROOTSTE ZORG” Victor De Decker Koninklijke Militaire School, Egmont Instituut

Top 10 disruptieve risico’s volgens Belgische bedrijven 61%

Cyberaanvallen of sabotage (130) 57%

Technisch systeemfalen (123) 39%

Handelsspanningen (83) 35%

Geopolitiek conﬂict (74) Disruptieve technologieën (49)

23%

Pandemieën (48)

22% 19%

Klimaat (40) Terrorisme (34)

16%

Natuurrampen (29)

14%

Desinformatie (23)

11% 0

30 40 Percentage (%)

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED

respondenten vindt dat de bestaande ondersteuning rond disruptieve risico’s niet volstaat.

De kloof tussen grote ondernemingen en kmo’s is duidelijk: grotere spelers hebben doorgaans goed uitgebouwde preventieve en correctieve systemen, terwijl middelgrote bedrijven vooral focussen op preventie en kleinere ondernemingen vaak afhankelijk zijn van externe steun. Daarmee wordt een structureel pijnpunt zichtbaar: weerbaarheid sijpelt nog te traag door naar het brede kmo-segment.

VAN BEWUSTZIJN NAAR ACTIE De bevraging toont een bedrijfswereld die zich scherp bewust is van de toegenomen onzekerheid, maar nog zoekt naar effectieve manieren om ermee om te gaan. Digitale dreigingen, geopolitieke spanningen en technologische veranderingen versterken elkaar en vereisen een structureel antwoord.

VERWACHTINGEN TEGENOVER OVERHEID EN WERKGEVERS

“WEERBAARHEID SIJPELT TE TRAAG DOOR IN HET BREDE KMO-SEGMENT” Nikolas Vander Vennet Koninklijke Militaire School, Vrije Universiteit Brussel

Weerbaarheid ontwikkelen wordt een gedeelde opdracht. Bedrijven moeten intern investeren in risicoanalyse en crisisplanning. Overheid en werkgeversorganisaties spelen een even cruciale rol in het verspreiden van kennis, het bieden van crisissteun en het stimuleren van gezamenlijke, proactieve oefening en voorbereiding.

De survey maakt ook duidelijk dat bedrijven meer begeleiding verwachten van overheid en werkgeversorganisaties. Slechts 22% van de ondernemingen werd ooit proactief benaderd door overheidsdiensten over hun grootste risico’s, terwijl 65% vindt dat de huidige steun ontoereikend is. Bedrijven vragen vooral concrete informatie, directe assistentie bij incidenten, sensibilisering en advies.

De conclusie is helder: disruptieve risico’s zijn geen verre dreiging meer, maar een blijvend onderdeel van het ondernemingsklimaat. Alleen wie ze begrijpt, voorbereidt en beheerst, kan duurzaam groeien in een wereld die steeds minder voorspelbaar wordt.

Ook tegenover werkgeversorganisaties leeft een duidelijke verwachting: informatie en advies blijven de belangrijkste behoeften, gevolgd door sensibilisering en praktische bijstand. Meer dan de helft van de

Perceptie van bedrijven die elk risico als prioritair aanhaalden (% respondenten) Cyberaanvallen 100% 80%

Desinformatie

Technisch systeemfalen

60% 40% Natuurrampen

20%

Handelsspanningen

0% Geopolitieke spanningen

Terrorisme

Klimaatverandering

Disruptieve technologieën Pandemieën

Reeds voelbaar

Verwachte toename

EEN BREED BEELD VAN HET BELGISCHE BEDRIJFSLANDSCHAP De survey werd ingevuld door 214 bedrijven uit verschillende sectoren, goed voor een representatieve doorsnede van het Belgische ondernemingsveld. Iets meer dan vier op de tien respondenten waren grote bedrijven met meer dan honderd werknemers, terwijl ruim een derde kleine ondernemingen betrof. Twee derde van de deelnemende bedrijven is internationaal actief, waarvan bijna een kwart ook buiten Europa.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED VIJFSTAPPENPLAN

BLAUWDRUK VOOR EEN VEERKRACHTIGE EN WENDBARE ORGANISATIE … … in tijden van polycrises, hybride dreigingen en geopolitieke onzekerheid. Organisaties worden in toenemende mate geconfronteerd met bedreigingen die mogelijk tot onderbrekingen leiden: van pandemieën over cyberaanvallen tot geopolitieke spanningen.1 Dat creëert een klimaat van onzekerheid dat de strategische intenties bedreigt. Het enige antwoord op die uitdaging is het uitbouwen van een veerkrachtige en wendbare organisatie.

VAN CONTINUÏTEIT NAAR VEERKRACHT Allereerst moet een organisatie kunnen blijven draaien onder moeilijke omstandigheden. Dit betekent identificeren wat écht kritiek is. Het gaat hier over de processen, producten en diensten die absoluut noodzakelijk zijn om te overleven. Door deze kritieke activiteiten te identificeren en beschermen, creëer je de minimaal werkbare organisatie (‘minimum viable company’). Denk aan het leggen van een stevig fundament: de meest rudimentaire elementen (mensen, processen, technologie, faciliteiten) waardoor de kritieke waardeketen blijft werken, zelfs met minimale middelen. Zodra de continuïteitsbasis er ligt, verschuift de focus naar veerkracht. Dat is het vermogen om niet alleen te reageren op crises maar ook vooruit te kijken en te anticiperen op verandering. Een organisatie evolueert tijdens die reis van kwetsbaar, naar crisisbestendig tot werkelijk veerkrachtig.

Continuity = Beschermen & herstellen. Resilience = Aanpassen & vooruitgaan.

1 WEF Global Risks Report 2025: polycrisis, geopolitiek klimaat. ENISA Threat Landscape: jaar op jaar exponentiële cyberdreigingen. PwC Global crisis & resilience survey 2023: 89% van de organisatie ervaart minstens één disruptie per jaar.

VIJF ‘NO REGRET’-STAPPEN VOOR CONTINUÏTEIT EN VEERKRACHT AAN DE BASIS De vijf stappen zijn maatregelen waar een organisatie nooit spijt van zal krijgen omdat ze een essentieel basisvermogen tot weerbaarheid opbouwen. Ze vormen de blauwdruk voor bedrijfscontinuïteit en organisatorische veerkracht. 1. Governance - Zorg voor een duidelijk beleid, gedragen door topmanagement en verankerd in de strategie. Leg rollen en verantwoordelijkheden vast en stel bij elke grote beslissing de vraag: “Wat betekent dit voor onze veerkracht?”. Een sterke governance houdt het thema structureel top-of-mind en zorgt voor consistentie in uitvoering. 2. Identificeer wat kritiek is - Doe een Business Impact Analyse (BIA) en bepaal welke activiteiten eerst moeten worden hersteld bij uitval. Analyseer ook afhankelijkheden binnen de volledige waardeketen: leveranciers, partners, technologie en faciliteiten. De uitkomst bepaalt de grenzen van de minimaal werkbare organisatie. 3. Werk adequate strategieën uit - Ontwikkel zowel continuïteitsstrategieën (back-ups, redundantie, alternatieve locaties, vervangprocessen) als veerkrachtstrategieën (aanpassingsvermogen, flexibiliteit, decentrale beslissingsstructuren). Begin bij het beschermen van de ‘minimum viable company’ en schaal geleidelijk naar wendbaarheid – het vermogen om sneller op te veren én vooruit te springen dan de rest van de markt. 4. Crisisbeheersingsvermogen - Stel een multidisciplinair crisismanagementteam samen en voorzie duidelijke rollen, procedures en communicatiekanalen. Hanteer objectieve criteria om incidenten tijdig te escaleren. Zorg dat zowel operationele als strategische besluitvorming gewaarborgd is. 5. Oefenen - Organiseer realistische oefeningen, ‘red-team’-simulaties en ‘table-tops’ die de hele organisatie omvatten. Investeer in bewustwording en opleiding zodat elke medewerker zijn rol begrijpt. Door regelmatig te oefenen, groeit de maturiteit en verkort de reactietijd aanzienlijk. Verhoog jaar na jaar de lat, iedereen kan het roer vasthouden op een kalme zee. Vergeet in bovenstaande de cultuur en het leiderschap niet. Psychologische veiligheid voor de betrokken teams, actief leiderschap en beslissingskracht zijn cruciale bouwstenen.

“CONTINUÏTEIT IS NOODZAKELIJK, MAAR ONVOLDOENDE”

WENDBAARHEID Continuïteit is noodzakelijk, maar onvoldoende. Organisaties moeten ook de wendbaarheid ontwikkelen om te anticiperen op nieuwe trends. Drie hulpmiddelen maken het verschil: 1. Horizon scanning: systematisch opkomende risico’s en opportuniteiten detecteren; inzichten koppelen aan het risicoregister. 2. ‘Trend tracking & early warning’-indicatoren: kritieke trends monitoren met drempelwaarden en signalen die de organisatie tijdig in staat van paraatheid of actie brengen. 3. Scenariomodellering: meerdere plausibele uitkomsten simuleren om ‘cross-silo’-werking en responsplannen te verbeteren. Wanneer die elementen worden geïntegreerd in het risicobeheerproces (ERM), ontstaat een organisatie die haar minder kritieke middelen flexibel kan inzetten voor groei, terwijl de ‘minimum viable company’ robuust beschermd blijft.

PUBLIEK-PRIVATE SAMENWERKING (PPS) ALS HEFBOOM VOOR VEERKRACHT Geen enkele organisatie staat alleen. Veel bedreigingen overstijgen de mogelijkheden van individuele spelers. Pps – tussen overheid, sectororganisaties, operators, mobiliteitspartners, energie- en waterbeheerders – wordt daarom cruciaal. Dit omvat o.a.: • • • •

gezamenlijke risicoanalyses en sectorbrede simulaties gedeelde draaiboeken en communicatieprotocollen afgestemde crisiscommunicatie het opzetten van vaste overlegfora tussen publieke en private actoren.

Sterke pps-structuren versterken de continuïteit van kritieke diensten en bouwen een collectieve veerkracht die verder gaat dan de som van de individuele organisaties. De uitdagingen van vandaag verdwijnen niet. Ze worden complexer en frequenter. Organisaties die investeren in continuïteit, veerkracht en wendbaarheid creëren een duurzaam competitief voordeel. Door een stevig fundament te bouwen, vooruit te kijken en sectorbreed samen te werken, wordt veerkracht geen kostenpost maar een strategische motor voor groei.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED CYBERBEVEILIGING

HOE ANTICIPEREN OP EEN ERNSTIGE CYBERDREIGING? De cijfers zijn duidelijk: bijna de helft van de Belgische bedrijven was al slachtoffer van cybercriminaliteit. Geen enkele sector blijft gespaard, maar sommige sectoren worden vaker getroffen dan andere, met de gezondheidssector en de financiële instellingen op kop. Welke prioritaire acties moeten bedrijven ondernemen om de trend te keren en hun cyberkwetsbaarheid om te zetten in cyberweerbaarheid?

ALGEMENE KWETSBAARHEID EN AANZIENLIJKE FINANCIËLE KOSTEN Volgens de cybersecuritybarometer 2024 van Skyforce voor Belgische micro-ondernemingen en kmo’s1, was 66% van de bedrijven de afgelopen twee jaar het slachtoffer van een aanval en leed 87% daarvan financiële verliezen of reputatieschade. Nog alarmerender is dat 28% vreest dat het huidige cyberrisiconiveau tot faillissement kan leiden. Het Centrum voor Cybersecurity Belgium (CCB) bevestigt die trend: in 2024 steeg het aantal gemelde cyberincidenten met 80%. De aanvalsmethoden zijn divers. Phishing en ransomware blijven de belangrijkste bedreigingen. Uit de statistieken blijkt dat de gebruikte methoden steeds verfijnder worden en cybercriminelen zich voortdurend blijven aanpassen. De economische impact van cyberaanvallen gaat veel verder dan alleen de technische herstelkosten. Voor kmo’s bedragen de gemiddelde kosten van een cyberaanval 1,2 miljoen euro per incident, wat hun financiële levensvatbaarheid ernstig in gevaar kan brengen. De gemiddelde kosten van een datalek bedragen ongeveer 58.600 euro. Die kosten kunnen verder de hoogte in schieten naargelang de ernst van het incident. Naast rechtstreekse kosten lijden bedrijven na een aanval ook grote onrechtstreekse verliezen, zoals het afhaken van potentiële en bestaande klanten. Hun reputatie, een immaterieel goed dat moeilijk op te bouwen is, kan in een paar uur onherstelbaar beschadigd raken.

1 Cybersecurity - Belgische micro-ondernemingen en kmo’s, jaarlijkse barometer 2024 - https://www.skyforce.be/wp-content/uploads/2024/05/BAROMETRE_2024_NL.pdf

DE MENSELIJKE FACTOR: ACHILLESHIEL VAN CYBERBEVEILIGING Paradoxaal genoeg maken 46% van de aanvallen misbruik van menselijke fouten, terwijl de beveiligingstechnologieën steeds geavanceerder worden. Die vaststelling benadrukt hoe belangrijk het is om het personeel te sensibiliseren en op te leiden. Preventie moet in dat opzicht een strategische prioriteit zijn. Zo moeten kritieke bedrijfsactiva worden geïdentificeerd en beschermd (welke systemen en processen zouden het bedrijf verlammen als ze niet beschikbaar zijn?) en robuuste verdedigingsmechanismen worden opgezet (firewalls van de nieuwste generatie, multifactorauthenticatie, encryptie van gevoelige gegevens, regelmatige en geteste back-ups). Voortgezette opleiding van het personeel is een rendabele investering. Elke werknemer die een phishinge-mail kan identificeren, kan het bedrijf aanzienlijke verliezen besparen. Gesimuleerde aanvallen en praktische oefeningen versterken de collectieve waakzaamheid.

DO’S-ANDDON’TS Preventief • Implementeer een cyberbeveiligingscultuur via onder meer opleidingen, trainingen en evaluaties. • Voer een intelligent verdedigingsbeleid dat snelle detectie en beheersing mogelijk maakt. Beheer • Betrek alle afdelingen in het crisisbeheerplan. Cyberbeveiliging is niet alleen een IT-probleem. • Neem elke cyberdreiging ernstig. Elk bedrijf is een potentieel slachtoffer, ongeacht de omvang en de activiteit. Meer do’s-and-don’ts om uw cybersecurity in crisissituaties te versterken, leest u in de toolkit ‘BE PREPARED – Building Business Resilience in a Disruptive World’. www.vbo.be/nl/beprepared

ANTICIPEREN IS DE SLEUTEL TOT CONTINUÏTEIT Voorbereiding is net zo belangrijk als preventie. Om bedrijven die het slachtoffer zijn van een cyberincident te ondersteunen, ontwikkelde het VBO in samenwerking met het CCB en het bedrijfsleven de Cyber Incident Roadmap, waarin de verschillende fasen van het incidentbeheer worden beschreven, van detectie tot volledig herstel.

“DE ECONOMISCHE IMPACT VAN CYBERAANVALLEN GAAT VEEL VERDER DAN DE TECHNISCHE HERSTELKOSTEN”

Tot slot ontwikkelde het CCB, om de veerkracht van bedrijven en organisaties op het vlak van cyberbeveiliging te versterken, een gratis referentiekader: het CyberFundamentals Framework. Dat moet hen helpen de passende en relevante maatregelen te implementeren. Het is ook mogelijk om onder dat kader gecertificeerd te worden, waardoor bedrijven of organisaties (zelfs zij die niet onder de NIS 2-richtlijn vallen) kunnen aantonen dat ze hun verantwoordelijkheden op het gebied van cyberbeveiliging ten volle opnemen.

CYBERVERZEKERING: EEN ONMISBARE SCHAKEL IN DE BEVEILIGINGSSTRATEGIE Een cyberverzekering is een van de essentiële instrumenten van een solide cyberstrategie. Zo’n verzekering dekt niet alleen de rechtstreekse kosten van een incident ( juridische expertise, rechtsbijstand, systeemherstel enz.), maar ook de onrechtstreekse schade (verlies van inkomsten, reputatieschade, burgerrechtelijke aansprakelijkheidsclaims enz.). Voor veel kmo’s kan dat het verschil betekenen tussen herstel en ondergang. Bovendien bieden verzekeraars vaak toegang tot gespecialiseerde crisisteams en incidentondersteuning. Daardoor kunnen organisaties sneller en efficiënter reageren, met minder impact op de bedrijfscontinuïteit.

Betalingssystemen beschermen tegen cyberaanvallen Een volledige verstoring van het betalingssysteem kan leiden tot grote financiële verliezen, het verlies van klanten en reputatieschade. Daarom combineert de Belgische financiële sector regelgevende maatregelen, technische investeringen zoals multifactorauthenticatie (MFA), continuïteitsplannen, opleidingen en een versterkte samenwerking met autoriteiten en verschillende spelers uit de sector, om de veerkracht van betalingssystemen tegen cyberaanvallen te waarborgen.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED BLACK-OUT

STROOMUITVAL!

WAT GEBEURT ER, WAT KAN IK DOEN?

Ook al is de kans uiterst klein, een grootschalige black-out zoals op het Iberisch schiereiland kan ook in België gebeuren. Potentiële oorzaken zijn talrijk, net als de gevolgen. De directe nasleep van zo’n stroomuitval kunnen we op twee manieren benaderen: het gedrag en de acties van autoriteiten en netbeheerders enerzijds en de impact op het reilen en zeilen van de Belgische ondernemingen anderzijds.

aast het meest extreme scenario van een nationale black-out kunnen ook meer kleinschalige, en soms zelfs voorspelde stroomuitvallen of tekorten een belangrijke impact hebben op dienstverlening en bedrijfsactiviteiten. Denk aan de stroompannes door extreme weersomstandigheden, zoals de overstromingen in de Vesdervallei, of technische problemen bij de aansluiting van een bedrijf. Om orde in de chaos te scheppen, categoriseren we de verschillende scenario’s volgens twee dimensies: de mate van voorspelbaarheid en de schaal van het voorval. De mate van voorspelbaarheid bepaalt de informatie die bedrijven kunnen ontvangen, en beïnvloedt dus de mate waarin zij zich kunnen voorbereiden. De schaal heeft vooral impact op de reikwijdte van de gevolgen: blijven de gevolgen beperkt tot één individueel bedrijf (denk aan de werking van liften, beveiliging, koeling …), of moet worden gevreesd voor een impact op de werking van lokale of zelfs nationale energie- en communicatienetwerken? In veel gevallen hebben bedrijven de impact van een dergelijk systeemfalen niet volledig zelf in de hand, maar zijn ze minstens deels afhankelijk van de weerbaarheid waarmee andere actoren hun dienstverlening in stand weten te houden.

VAN NATIONALE STROOMUITVAL TOT INDIVIDUELE PANNE De gevolgen van een nationale black-out, zoals op het Iberisch schiereiland, zijn moeilijk te overschatten. Van een verlamd openbaar vervoer, over het uitvallen van alle mogelijke (digitale) Nationaal Black-out Iberisch Schiereiland

Energieschaarste Voorspelbaar

Onvoorspelbaar Overstroming Vesdervallei

Systeemfalen bij het bedrijf

Infrastructuurwerken Lokaal

BLACK-OUT

communicatievormen, tot pikdonkere stadskernen: dergelijke situaties kunnen aanzetten tot chaos en anarchie. Als we nadenken over de gevolgen van een stroomuitval, mogen we ons echter niet beperken tot de meest extreme scenario’s. De rol en mogelijkheden van verschillende actoren om de gevolgen van een noodsituatie te beperken, variëren sterk naargelang de aard van het voorval. Het is daarom belangrijk om de verschillende scenario’s te onderscheiden in functie van ‘de’ acties van overheid, netbeheerder of telecomoperator. Zo kunnen zich bij een piek in de vraag of tekorten in het aanbod perioden van energieschaarste voordoen. Als oplossing kan de overheid een ‘rolling brown-out’ organiseren. Op die manier wordt de stroomtoevoer afwisselend beperkt in verschillende regio’s of wijken en wordt de impact van het elektriciteitstekort gespreid. Aangezien zo’n tekort vaak voorspelbaar is, kan de overheid gezinnen en bedrijven op voorhand verwittigen. Dat in tegenstelling tot een blackoutscenario, waar zowel de publieke als private sector afhankelijk zijn van de netbeheerder om het systeem terug op te starten. Daarnaast zijn er de sporadische incidenten waardoor één of een handvol bedrijven voor een beperkte periode zonder stroom vallen. Denk aan stormweer waar omvallende bomen de bekabeling beschadigen of een vrachtwagen die in een ongeluk een elektriciteitsmast raakt. Hoewel beperkter in scope, creëren ook die incidenten een grote impact op de interne werking van ondernemingen. Ongeacht de aard van het systeemfalen blijft de kernboodschap: wees voorbereid!

HOE KAN IK MIJN BEDRIJF VOORBEREIDEN? Hoe kan uw bedrijf zich optimaal voorbereiden? Allereerst is het belangrijk om op potentiële problemen te anticiperen vóór ze zich voordoen. Daarom is het interessant om relevante actoren in het oog

BROWN-OUT

POWER CUT @CY

te houden. Denk aan activiteiten en communicatie van elektriciteitsproducenten en netbeheerders, maar ook opvallende prijssignalen of (extreme) weersvoorspellingen. Daarnaast is het essentieel om proactief de interne processen gedetailleerd in kaart te brengen om kritieke infrastructuur en apparatuur te identificeren. Zo kunnen eventuele zwakke schakels worden geïdentificeerd, waarna kan worden nagedacht over manieren om continuïteit te verzekeren. Op die manier kan een continuïteitsstrategie op maat van het bedrijf worden uitgewerkt.

“ONGEACHT DE AARD VAN HET SYSTEEMFALEN, WEES VOORBEREID”

Voorzien in een bepaalde hoeveelheid eigen stroomproductie kan soelaas bieden. In een context van toenemende elektrificatie en decentrale productie van die elektriciteit, hoeft een minimum aan eigen productie en/of opslagcapaciteit niet louter een kost te betekenen. Zo kunnen zonnepanelen of een eigen batterij naast een potentiële levenslijn ook een interessante investering zijn. Anders gezegd: investeringen in weerbaarheid hoeven dus niet altijd enkel als een extra kost te worden beschouwd.

DO’S-AND-DON’TS Preventief • Wacht niet tot een noodsituatie zich voordoet om een actieplan uit te denken. In reactiemodus kan de schade alleen maar worden beperkt. • Monitor structureel opvallende signalen van relevante actoren zodat het bedrijf kan inspelen op potentiële problemen. • Identificeer essentiële activiteiten en apparatuur. Zo wordt duidelijk waar een zekere mate van autonome werking moet worden verzekerd. Beheer • Coördineer acties op basis van een vooraf opgestelde continuïteitsstrategie om essentiële activiteiten vol te houden of op een veilige manier stop te zetten. Meer do’s-and-don’ts bij het risico op stroomuitval leest u in de toolkit ‘BE PREPARED - Building Business Resilience in a Disruptive World’. www.vbo.be/nl/beprepared

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED SUPPLYCHAINS

WAT ALS MIJN WAARDEKETEN WORDT VERSTOORD? Belgische ondernemingen, ongeacht hun omvang, zijn vandaag de dag sterk geïntegreerd in Europese en internationale waardeketens. Globalisering biedt kansen, zoals diversificatie van leveranciers en klanten, maar brengt ook bepaalde risico’s met zich mee. Wanneer die stromen plots door externe factoren worden verstoord, ondervinden bedrijven uit alle sectoren onmiddellijk aanzienlijke gevolgen.

oals de survey aantoont (lees ook ‘Onvoorspelbaarheid als enige zekerheid’, p. 06), maken bedrijven zich zorgen over handelsspanningen, geopolitieke conflicten, pandemieën en andere onvoorziene gebeurtenissen. Die externe schokken kunnen hun activiteiten flink verstoren en de waardeketen aantasten. Belgische bedrijven lopen extra risico doordat ze sterk verbonden zijn met de globale waardeketen, waardoor ze extra kwetsbaar zijn. Alleen organisaties die zich tijdig aanpassen, blijven competitief in een almaar minder zekere wereld.

WAT ALS EEN GOED GEOLIEDE KETEN HAPERT? De waardeketen kan op uiteenlopende manieren verstoord worden, met aanzienlijke verschillen tussen sectoren. Zo rapporteren productie-, energie- en transportsectoren de zwaarste doorwerking via supply en markten door hun directe inbedding in internationale ketens, terwijl business services en financiële diensten veel minder blootgesteld

“WIE VEERKRACHTIG IS EN SNEL KAN SCHAKELEN, HEEFT EEN STREEPJE VOOR”

zijn. Hoe dan ook is het van belang om te begrijpen hoe verstoringen invloed kunnen hebben op de opeenvolgende processen binnen de organisatie. Geopolitieke spanningen en handelsconflicten kunnen op ieder moment de stroom van goederen onderbreken. De gevolgen van de invasie in Oekraïne door Rusland illustreren dit scherp: economische sancties veroorzaakten ingrijpende verstoringen in de volledige waardeketen. Bedrijven werden gedwongen om hun logistiek razendsnel te herzien, alternatieve leveranciers of klanten te zoeken en zich staande te houden in een markt vol onzekerheden. Of denk bijvoorbeeld aan exportrestricties van ‘dual use’-goederen voor specifieke landen. Ook gezondheidscrisissen kunnen de globale bevoorrading flink in de war sturen. COVID-19 legde bloot hoe fragiel wereldwijde logistieke netwerken zijn. Door lockdowns (in havens) en gesloten grenzen kwamen de productie en het transport van goederen grotendeels tot stilstand. Leveringen liepen vertraging op of werden geannuleerd, waardoor tekorten ontstonden en bedrijven hun productie moesten aanpassen of stilleggen.

Bovendien vormen natuurrampen en klimaatgerelateerde gebeurtenissen een groeiend risico. Denk aan extreme weersomstandigheden die transportknooppunten platleggen of productieclusters onbereikbaar maken. Soms zijn het onverwachte schokken die de internationale handel ontwrichten. Een recent voorbeeld was het incident in het Suezkanaal, waar een vrachtschip bijna een week lang een van de drukste vaarroutes ter wereld blokkeerde. Duidelijk is dat bedrijven zich moeten voorbereiden op een breed scala aan mogelijke verstoringen.

VAN KWETSBAARHEID NAAR WEERBAARHEID Om organisaties veerkrachtiger te maken, is een cultuur van risicobewustzijn cruciaal. Veerkracht in de supply chain is geen taak van enkel logistiek, maar een gedeelde verantwoordelijkheid doorheen de organisatie. Begin met inzicht in de huidige keten: producten, flows, locaties en kosten. Voer vervolgens een grondige risicoanalyse uit om kwetsbaarheden zoals afhankelijkheid van één leverancier of gebrek aan transparantie te identificeren. Simuleer scenario’s en kwantificeer impact en kosten, zodat gerichte mitigatiestrategieën en responsplannen kunnen worden opgesteld. Parallel hieraan: beoordeel de maturiteit van de organisatie op verschillende dimensies zoals sourcing, supply chain transparantie, disruptieplanning en footprint. Zo ontstaat een duidelijke roadmap van initiatieven – van digitalisering tot crisismanagement – die end-to-end de organisatie voorbereidt op toekomstige verstoringen.

SNEL EN DOORDACHT REAGEREN Bij een verstoring is snel en doordacht handelen essentieel. Organisaties die vooraf gedefinieerde draaiboeken, duidelijke rollen en transparante communicatie naar interne teams, leveranciers en klanten activeren, stabiliseren sneller hun operaties. Daarnaast is het essentieel om alternatieve leveranciers en logistieke routes onmiddellijk inzetbaar te hebben en financiële buffers te voorzien om onverwachte kosten, zoals noodproductie of duurdere transporten, op te vangen. Realtimedata en digitale samenwerkingsplatformen versnellen besluitvorming en uitvoering, terwijl dynamisch voorraadbeheer en flexibele planning helpen om continuïteit te waarborgen. Een gestructureerde evaluatie achteraf sluit de cirkel en vertaalt elk incident in operationele lessen en kortere hersteltijden.

BELEID ALS HEFBOOM Naast de ondernemingen zelf, spelen ook beleidsmakers een belangrijke rol in het versterken van de weerbaarheid van bedrijven. Toegang tot andere markten moet worden gegarandeerd, onder meer via Europese vrijhandelsakkoorden en een efficiënte werking van de interne markt. Daarnaast is er nood aan een strategische aanpak rond kritieke grondstoffen (de zgn. CRM’s), waarbij zowel monitoring, circulaire alternatieven als het aanleggen van strategische voorraden zijn vereist. Een coherent en toekomstgericht beleid fungeert als een hefboom voor meer veerkracht in een steeds complexere wereld.

DO’S-AND-DON’TS Preventief • Breng de supplychain van de organisatie in kaart (‘as is’-analyse). • Identificeer kwetsbaarheden via een grondige risicoanalyse. • Diversifieer leveranciers en logistieke routes. • Creëer strategische voorraden. • Investeer in scenariosimulatie en (digitale) zichtbaarheid in voorraden, transport en ‘demand planning’. • Stel flexibele responsplannen op (zowel scenario-specifiek als generiek). Beheer • Samenwerking is de sleutel tot succes. • Communiceer transparant en consistent naar alle stakeholders. • Gebruik realtimedata en digitale tools voor snelle besluitvorming. • Voorzie financiële buffers voor onverwachte kosten. • Spring dynamisch om met voorraden en planning. • Identificeer geleerde lessen na de verstoring. Meer do’s-and-don’ts bij het risico op een supplychainstoring leest u in de toolkit ‘BE PREPARED Building Business Resilience in a Disruptive World’. www.vbo.be/nl/beprepared

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED MENSELIJK KAPITAAL

HR WAPENEN TEGEN CRISISSITUATIES Crisisbeheer vereist een integrale aanpak die arbeidsrecht, flexibele organisatie en aandacht voor het menselijke aspect combineert. Bedrijven die tijdig anticiperen, methodisch (re)ageren en uit elke fase leren, kunnen crisissen omzetten in kansen om hun menselijk kapitaal te versterken. Veerkrachtig HR biedt een strategisch voordeel. Maar hoe kunnen bedrijven anticiperen, coördineren en reageren om de medewerkers in elke fase te begeleiden en betrokken te houden?

ANTICIPEREN OM BETER STAND TE HOUDEN De voorbereidingsfase is cruciaal om de impact van een crisis op het menselijk kapitaal te beperken. Een diepgaande juridische analyse moet de verschillende aanpassingsmodaliteiten in kaart brengen. Afspraken over telewerk bijvoorbeeld kunnen flexibeler en veiliger worden gemaakt, zodat teams snel kunnen overschakelen naar werken op afstand. Clausules inzake ‘overmacht’ kunnen worden overwogen voor situaties waarin de omstandigheden het onmogelijk maken om contractuele verplichtingen na te komen. Tot slot moeten bedrijven hun regelingen voor continue dienstverlening en beschikbaarheid duidelijk afbakenen, zodat voor de verschillende teams duidelijk is wat van hen wordt verwacht. Vanuit organisatorisch oogpunt is het van belang dat crisisbeheerplannen een HR‑luik bevatten, met een inventaris van de belangrijkste functies en bevoegdheden. Via simulaties kunnen bedrijven hun reacties, communicatie en beheerinstrumenten testen. Ook de beveiliging van digitale tools – met betrekking tot het loon, HR‑dossiers of samenwerkingsplatformen – is absoluut noodzakelijk. Daarnaast is het cruciaal dat managers en HR-verantwoordelijken opgeleid worden in crisisbeheer. Binnen het bedrijf moet een ‘veerkrachtcultuur’ ontstaan, gebaseerd op autonomie, solidariteit en aanpassingsvermogen. Proactieve, regelmatige en transparante interne communicatie versterkt de collectieve voorbereiding.

VAN BIJ HET BEGIN BESCHERMEN EN INFORMEREN Bij een crisis is het eerst en vooral belangrijk om paniek te vermijden en geruststellend en duidelijk te communiceren. Op juridisch

vlak moet het bedrijf snel noodmaatregelen activeren zoals tijdelijke werkloosheid, uitzonderlijke verloven of aangepaste uurroosters, indien nodig via overuren en met inachtneming van de veiligheidsverplichtingen. Het bedrijf moet flexibel reageren door een HR-crisiscentrum op te zetten dat afstemt met de directie, personeelsvertegenwoordigers en bedrijfsgezondheidsdiensten. Realtime informatie kan via verschillende kanalen (e-mail, sms, intranet) worden doorgegeven. Erkenning van de inspanningen van de ingeschakelde teams versterkt de cohesie. Managers moeten een ‘nabij leiderschap’ opnemen door zichtbaar, beschikbaar en luisterbereid te blijven.

ACTIVITEIT EN COHESIE OP LANGE TERMIJN BEHOUDEN Als de crisis aanhoudt, vormt de continuïteit van de activiteiten de grootste bezorgdheid. Ook de opvolging van wettelijke verplichtingen – met betrekking tot het loon, sociale aangiften en veiligheid – staat bovenaan de prioriteitenlijst. Op menselijk vlak is het van belang om de sociale cohesie te beschermen via virtuele vergaderingen, online cafés en interne nieuwsbrieven. Een betrokken management dat, door middel van korte enquêtes of individuele gesprekken, actief blijft luisteren kan kwetsbaarheden snel opmerken.

DO’S-ANDDON’TS Preventief • Betrek het HR-team bij de planning van de bedrijfscontinuïteit en geef het de nodige middelen. • Zorg voor een duidelijke rolverdeling: duid mensen aan die verantwoordelijk zijn voor de prioritaire domeinen. Beheer • Bepaal in het noodplan de maatregelen die de HR-dienst stap voor stap moet nemen in geval van een crisis. • Actualiseer contactlijsten om werknemers onmiddellijk te kunnen bereiken. Meer do’s-and-don’ts om uw veerkracht te versterken in crisissituaties leest u in de toolkit ‘BE PREPARED - Building Business Resilience in a Disruptive World’. www.vbo.be/nl/beprepared

LESSEN TREKKEN EN VEERKRACHT DUURZAAM VERSTERKEN De uitweg uit de crisis biedt een strategisch moment om de opgedane kennis te consolideren en de veerkracht van de medewerkers te versterken. Een evaluatie van de genomen maatregelen en een beoordeling van de naleving en efficiëntie ervan, maken het mogelijk om de geleerde lessen ook op te nemen in collectieve overeenkomsten en interne procedures. Uiteraard wordt ook aanbevolen dat bedrijven zich op mogelijke naschokken voorbereiden door flexibiliteitsclausules en monitoringmechanismen te ontwikkelen.

"CRISISBEHEERPLANNEN KUNNEN ONMOGELIJK ZONDER EEN HR‑LUIK"

Tot slot draagt de collectieve erkenning van inspanningen bij aan het vasthouden van de motivatie. Ondersteuning bij terugkeer, zowel psychologisch als organisatorisch, vergemakkelijkt de geleidelijke re‑integratie en de bijsturing van de doelstellingen.

RESERVISTEN IN HET BEDRIJFSLEVEN: EEN STRATEGISCHE HEFBOOM VOOR DE VEERKRACHT VAN ONZE SAMENLEVING Nu de actualiteit wordt gekenmerkt door toenemende geopolitieke spanningen en wereldwijde instabiliteit, is de openheid van bedrijven en hun steun voor werknemers die reservist zijn in het leger een kans om de wereldwijde veerkracht te versterken. In oktober 2025 lanceerde Defensie EESi (Employer Engagement & Support initiative) om de contacten tussen Defensie en bedrijven te bevorderen, in het kader van de uitbreiding van de reserve. Dat initiatief getuigt van een sterk maatschappelijk engagement en de wil om bij te dragen aan de nationale veiligheid, steun te bieden aan de strijdkrachten en deel te nemen aan de collectieve inspanning. Daarnaast creëren reservisten strategische connecties: toegang tot institutionele netwerken, inzicht in veiligheidskwesties, deelname aan gezamenlijke oefeningen of interdisciplinaire opleidingen. In een wereld waarin het aantal hybride bedreigingen (cyber-, logistieke, energiebedreigingen) blijft toenemen, wordt die nabijheid tot de strijdkrachten een troef.

Wederzijdse toegevoegde waarde op het vlak van opleiding en vaardigheden Reservisten verrijken bedrijven met operationele vaardigheden, een strikt organisatievermogen en een gezagscultuur: leiderschap in complexe situaties, stressmanagement, discipline, teamgeest en aanpassingsvermogen. In ruil dragen bedrijven bij aan de ontwikkeling van de vaardigheden van reservisten op technisch, digitaal of organisatorisch gebied. Meer informatie op EESi: www.mil.be/nl/extra-info-diensten/eesi/

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED REPUTATIE

RISICO’S DWINGEN TOT DUURZAME KEUZES

Ondernemingen opereren in een onstabiele wereld. Geopolitieke spanningen, verstoringen in toeleveringsketens, energieblack-outs en sociale crisissen vormen stuk voor stuk concrete bedreigingen voor hun activiteiten. Duurzame praktijken, verankerd in de bedrijfscultuur, bieden bescherming tegen die bedreigingen en versterken de veerkracht.

1 https://www.weforum.org/publications/global-risks-report-2025/"Global Risks Report 2025 | World Economic Forum

aast acute risico's moeten ondernemingen ook het hoofd bieden aan langetermijnbedreigingen zoals klimaat- en milieurisico's, die bovenaan de ranglijst staan van onder meer het World Economic Forum1 . Klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit en schaarste aan natuurlijke hulpbronnen gelden als de grootste bedreigingen voor het komende decennium. Deze mondiale risico’s worden ondertussen erkend en staan op de radar van ondernemingen. Maar ondernemingen kunnen hun concurrentievermogen niet uit het oog verliezen en hebben bovendien het gevoel dat hun individuele impact klein of zelfs verwaarloosbaar is.

Deze vraagstukken zijn zeer complex en ze aanpakken is verre van vanzelfsprekend. Ondernemingen kunnen zich machteloos voelen tegenover de omvang van die uitdaging, toch

kunnen ze eenvoudige en constructieve processen invoeren. Een gefaseerde aanpak maakt het mogelijk om een reeks quick wins te identificeren op het gebied van milieu- en sociaal beleid, die soms zelfs directe economische voordelen kunnen opleveren. Een instrument zoals de ‘materialiteitsmatrix’2 helpt om de duurzaamheidsuitdagingen van een onderneming te prioriteren. Zo kan de onderneming haar positieve impact versterken en benutten, maar ook haar negatieve impact terugdringen.

VAN REPUTATIERISICO NAAR REPUTATIEVOORDEEL Naast deze overwegingen speelt het aannemen van duurzame praktijken een fundamentele rol bij de bescherming van de reputatie van een onderneming. In onze hyperverbonden wereld kan elke actie worden onderzocht, becommentarieerd en uitvergroot. De verwachtingen van burgers, consumenten en medewerkers nemen toe en evolueren snel. Een heldere kijk op de waardeketen helpt om mogelijke negatieve reputatierisico’s te vermijden, zoals verlies van vertrouwen, boycots, dalende aantrekkelijkheid als werkgever en een verzwakte ‘social license to operate’. Bedrijven die duurzaamheid omarmen, halen daar concurrentievoordeel uit: hogere omzet, grotere aantrekkingskracht op en behoud van gemotiveerd personeel. Duurzame praktijken bieden de onderneming een fundamentele geloofwaardigheid. Een onderneming die consequent handelt, duidelijk communiceert en rekening houdt met sociale en milieu-uitdagingen, wordt als legitiem beschouwd en zal meer steun krijgen van het maatschappelijk middenveld. De milieu- en reputatierisico's nemen toe. Wie er onvoldoende rekening mee houdt, dreigt ook voor economische risico’s te staan. Wie ze slim aanpakt, zet ze om in economische voordelen en versterkt de veerkracht van de onderneming. Wim Vermeulen, expert in duurzame transitie, maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate credibility legt in het kaderstuk uit waarom adaptatie en transparantie dwingende voorwaarden zijn om competitief en legitiem te blijven.

STILLE MEERDERHEID Opvallend is dat de maatschappij er klaar voor is. Uit onderzoek blijkt dat 90% van de Belgen meer klimaatactie wil. Slechts 9% verwacht dat nog in eerste

instantie van de overheid; 83% kijkt nu vooral naar bedrijven. Bovendien is 61% bereid zelf te investeren in duurzame keuzes. Er is dus een duidelijke meerderheid, alleen denkt die meerderheid dat ze in de minderheid is. Dat fenomeen – de stille meerderheid – verklaart waarom publieke steun vaak onzichtbaar blijft. Maar de boodschap is duidelijk: de Belg wil actie, spreekt dat misschien niet altijd luid uit, maar verwacht wél sterk leiderschap van de bedrijfswereld.

“GREENHUSHING VORMT EEN REËEL REPUTATIERISICO”

Tegen die achtergrond valt op dat veel bedrijven de voorbije jaren minder communiceren over hun klimaatplannen, de zogenaamde ‘greenhushing’. Dat creëert onzekerheid: momenteel weet 41% van de Belgen niet wat bedrijven doen op het vlak van duurzaamheid, terwijl 51% ervan uitgaat dat bedrijven hun verantwoordelijkheid opnemen. Hoe meer bedrijven greenhushen, hoe meer ze dat vertrouwen en hun ‘license to operate’ ondermijnen. Greenhushing vormt dus een reëel reputatierisico, en reputatie doet ertoe. Er bestaat een directe link tussen de reputatie als verantwoord bedrijf en de NPS (Net Promoter Score). Dat is relevant, want de relatie tussen NPS en groei is uitvoerig bewezen. Transparantie loont: wie verantwoordelijkheid toont, wint vertrouwen. Wie zwijgt, verliest het.

DE CRISIS IN SLOW MOTION Waarom bedrijven moeten schakelen naar klimaatadaptatie en -transparantie De klimaatcrisis is een crisis in slow motion, die zich over decennia voltrekt. De wetenschap geeft een helder beeld van het verloop en formuleert een reeks maatregelen die nodig zijn om de opwarming te beperken. Het oorspronkelijke plan, het Parijsakkoord uit 2015, bestaat uit twee fases: mitigatie, om emissies te reduceren en de opwarming liefst te beperken tot anderhalve graad, en adaptatie, om ons voor te bereiden op de effecten die een warmere wereld onvermijdelijk met zich meebrengt. Op de recente COP30 was de boodschap van de wetenschap duidelijk: de 1,5°C-grens wordt overschreden. We moeten ons dus veel sterker richten op het aanpassen aan de onvermijdelijke gevolgen van steeds vaker voorkomend extreem weer. Zeker in Europa, het snelst opwarmende continent ter wereld. Maar de wereld van 2025 is niet meer die van 2015. De klimaat- en energietransitie zijn nu onlosmakelijk verbonden met geopolitiek, industrieel beleid, competitiviteit, grondstoffen en cleantech. De EU vereenvoudigt de regels om bedrijven opnieuw meer slagkracht te geven. En dat is nodig, want ook bedrijven moeten zich voorbereiden op de 1,5°C-overshoot. Dat vraagt adaptatieplannen met risicoanalyses van hun waardeketen, productieprocessen en productiviteit. Maar even belangrijk is de opportuniteitsanalyse die de innovatie- en groeikansen in kaart brengt.

2 Managementtool die de belangrijke ESG-uitdagingen voor een onderneming en haar stakeholders identificeert en naargelang de prioriteit indeelt om de strategie te sturen.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED INTERNATIONAAL ONDERNEMEN

ONZEKERE WERELD BIEDT NIETTEMIN GROOTSE BUSINESSKANSEN WHITE PAPER ‘INTERNATIONAAL ONDERNEMEN’ Rusland is out, China ingewikkeld en Amerika instabiel. Internationale ondernemers zoeken vandaag hun grootste heil in Europa, LatijnsAmerika en Azië. En waar zoekt u? Bent u een van de ondernemers waarvoor het buitenland niet langer een vrijblijvende opportuniteit is, maar een voorwaarde om te kunnen groeien? In de white paper ‘Internationaal ondernemen – van basics tot best’ fileren ervaringsdeskundigen de risico’s en kansen. Ze delen ook een rist hands-on tips en tricks.

et buitenland is zoveel groter dan het binnenland en biedt een zee van kansen voor wie het slim en doordacht aanpakt. Maar hoe suïcidaal is het niet om 98% van je business naar Groot-Brittannië te exporteren om dan plots met de brexit geconfronteerd te worden? Het is maar een voorbeeld uit de vele lessen die de ervaringsdeskundigen aanreiken in de white paper, een gezamenlijke publicatie van het VBO en Ageas.

INTERNATIONALE RISICO’S BEHEERSEN De voorbije decennia schakelde de internationale handel naar een hogere versnelling: niet langer het binnenland, maar de hele wereld werd het referentiekader. Die wereld was tot voor kort, dankzij internationale afspraken en het principe van vrije handel, een vrij stabiel en ‘zeker’ universum, maar die tijd is helemaal voorbij. De immense ‘harde schijf’ van dat ondernemersuniversum wordt vandaag totaal en uiterst grondig gereset. Meer dan ooit richten internationaal actieve bedrijven zich binnen deze nieuwe realiteit op de uitdagende risicobeheersing die ermee gepaard gaat. De risico’s hebben immers een directe impact op de internationale handel, verstoren waardeketens en creëren een hoge mate van onzekerheid voor economische spelers op internationale markten. En toch … Een onderneming die haar ontwikkeling en groei wil optimaliseren, moet over de grenzen durven te kijken en oog houden voor de mondiale dimensies van het zakendoen.

U leest het allemaal in de white paper ‘Internationaal ondernemen – van basics tot best’.

BEST PRACTICES EN HANDS‑ON TIPS EN TOOLS Net die onzekere en complexe tijden van verandering bieden de grootste kansen voor wie voorbereid én vastberaden de wereld instapt. Internationaal ondernemen is geen eenvoudige, maar wel een slimme, en steeds vaker een noodzakelijke keuze. De wereldmarkt blijft uitdagend maar, voor wie zich erin verdiept, vooral ook uitermate waardevol.

“INTERNATIONAAL ONDERNEMEN IS EEN SLIMME, EN STEEDS VAKER EEN NOODZAKELIJKE KEUZE”

Er bestaat uiteraard geen one-size-fits-allmethode. Voor iedere onderneming of elke sector gelden specifieke regels. En wat van toepassing is in België kan zelden zomaar worden gekopieerd en uitgerold in een buitenlandse markt, zelfs niet binnen de eengemaakte Europese Unie. Het goede nieuws is dat er evenredig met de veelheid aan regels en obstakels, een waaier aan oplossingen bestaat die op maat van de doelstellingen kunnen worden uitgewerkt.

NIEUWE WERELD VAN ONDERNEMEN, NIEUWE RISICO’S Uitdagingen zijn deel van het DNA van (internationaal) ondernemen. De white paper zoomt in op de trends binnen de ‘nieuwe’ wereld van handelen en ondernemen. “Het is vooral de snelheid waarmee nieuwe dreigingen of gevaren opduiken die de risicobalans uit evenwicht brengt”, stelt René Branders, de CEO van FIB Group, uit ervaring. Door de toename van onzekere factoren, zijn de risico’s of obstakels in het buitenland bovendien vaak groter dan in eigen land. De stap over de grens zetten wordt dan ook vaak onderschat.

www.vbo.be > publicaties

De white paper beschrijft de risico’s, drempels en valkuilen van internationaal ondernemen. Een van de grootste remmen op internationale groei is het vinden van de juiste, gekwalificeerde medewerkers, en dat geldt nog meer voor internationaal ervaren expatmanagers dan voor lokale medewerkers.

Toppers delen hun best practices en ervaringen. Een must-read voor zowel doorgewinterde internationaal actieve bedrijven als ondernemers die hun eerste stappen richting buitenland willen zetten.

Op de hoogte zijn van risico’s is één ding, daarna is het zaak om ze te beheersen. Een bedrijf kan zich tegen veel risico’s verzekeren, maar er spelen ook andere, niet-verzekerbare uitdagingen. Dan moeten gezond verstand en een doordacht risicomanagement soelaas bieden. Het scala aan verzekeringsmogelijkheden is zo breed, dat je moeilijk een ‘best of’ kunt adviseren, idem dito voor de financieringsmogelijkheden. Nog minder gemakkelijk in harde valuta uit te drukken, is de waarde van economische diplomatie.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED RONDETAFEL

VEILIGHEID HEEFT EEN PRIJS, MAAR BIEDT OOK KANSEN Veiligheid is een haven met vele kades. In de meest brede zin gaat het over fysieke veiligheid, maar ook over bedrijfscontinuïteit, jobzekerheid, welvaart … De wereld staat vandaag onder hoogspanning. Dat leidt tot verwachte en onverwachte risico’s en de onvermijdelijke en pertinente vraag hoe we ons daar afdoende kunnen tegen beschermen. Stof voor een verhelderende rondetafel met de ministers Theo Francken en Bernard Quintin en VBO-CEO Pieter Timmermans.

Bernard Quintin federaal minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken

Theo Francken federaal minister van Defensie en Buitenlandse Handel

Pieter Timmermans CEO VBO FEB

Samen met de Koninklijke Militaire School peilde het VBO naar de perceptie van Belgische ondernemingen over disruptieve risico’s en hun vermogen om met die risico’s om te gaan (lees het artikel ‘Onvoorspelbaarheid als enige zekerheid’, p. 06). De onderzoeksresultaten tonen een duidelijk beeld: digitale risico’s domineren het Belgische risicolandschap. Cyberaanvallen en technische systeemstoringen worden in alle sectoren en bij grote en kleine bedrijven beschouwd als de grootste bedreigingen voor bedrijfscontinuïteit, gevolgd door handels- en geopolitieke spanningen.

RISICO’S & BEDREIGINGEN Matchen de resultaten van het onderzoek met wat jullie als de grootste risico’s beschouwen voor ons land en bij inbreiding voor onze bedrijven? Bernard Quintin (BQ): “Het Nationaal Crisiscentrum (NCCN) voert regelmatig een nationale risicoanalyse uit, de Belgian National Risk Assessment. Voor de editie 2023-2026 werden meer dan honderd risico's bestudeerd, waaronder natuurverschijnselen, ‘manmade’ risico’s en technisch-economische risico's. De analyse beperkt zich niet tot de waarschijnlijkheid van die risico’s, er wordt ook gekeken naar de mogelijke menselijke, sociale, financiële en milieu-impact ervan. Zo werden 29 ‘sleutelrisico’s’ geïdentificeerd, waaronder desinformatie, cyberaanvallen, stroomstoringen en onderbrekingen van essentiële diensten zoals digitale infrastructuur en luchtvaart. Overstromingen en hittegolven zijn daarnaast belangrijke natuurlijke risico’s.”

Theo Francken (TF): “Door de onzekerheid over de Amerikaanse handelstarieven was 2025 best een pittig jaar. Wat dat betreft ben ik optimistischer voor 2026. De EU-VS-deal in Schotland eind juli was niet perfect, maar biedt ons het voordeel van de duidelijkheid. Het is nu zaak voor ons om vastberaden verder te lobbyen bij zowel de EU als de VS, om meer sectoren lagere tarieven te gunnen. Dat wil niet zeggen dat er geen ander disruptief risico aan de horizon loert. Militaire actie van China tegen Taiwan kan evenmin worden uitgesloten. Mocht Beijing besluiten tot gewapende actie, dan zal ons de zwaarste economische schok overkomen sinds de oliecrisis van 1973. Taiwan produceert zo’n 90% van de meest geavanceerde chips. Die zijn onmisbaar voor de hedendaagse economie. Ze snel van elders halen is onmogelijk. De alternatieve producenten hebben vandaag al lange doorlooptijden. Om dat risico te mitigeren zet Europa alle zeilen bij, maar het blijft een race tegen de klok. Mocht China de teerling werpen in 2026, dan komt er een enorme disruptie van de industriële productie in Europa, met inflatie en een stevige recessie tot gevolg. Vergeleken bij dat economische risico, vallen eigenlijk alle andere in het niet. Die zouden immers hoogstens ongemak van zeer korte duur veroorzaken.”

“DE VEERKRACHT VAN BEDRIJVEN IS CRUCIAAL VOOR DE NATIONALE VEILIGHEID”

Bernard Quintin Federaal minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken

Wat China betreft, hoe ernstig is het risico op een exportboycot van kritieke grondstoffen naar Europa? TF: “Meer dan reëel. Nu al gelden er beperkingen op export van Chinese kritieke mineralen naar Europa. In tijden van conflict wordt dat meteen een boycot. Dan stevenen we af op een industriële stilstand. Europa moet daarom dringend opnieuw een voet tussen de deur krijgen in Afrika wat mijnbouw en raffinage betreft. Dat vergt een Afrika-beleid dat realistisch is in plaats van moralistisch. Die omslag is bezig, maar moet veel sneller en concreter worden doorgevoerd. Er is op dat vlak geen tijd meer te verliezen.” Moet ons land echt vrezen voor scenario’s zoals we onlangs hebben gezien met de elektriciteitsblack-out in Portugal/Spanje? TF: “De stroompanne in Spanje toonde aan dat wanneer één zwakke schakel in het net breekt, grote delen van het land lam kunnen komen te liggen. In Spanje lijkt de storing het gevolg te zijn van te veel spanning op het net. Maar dat kan ook gebeuren door gerichte cyberaanvallen.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED

“WIE DENKT GEEN INTERESSANT DOELWIT TE ZIJN VAN EEN CYBERAANVAL, IS DAT VAAK JUIST WÉL” Pieter Timmermans CEO VBO FEB

Op 23 december 2015 legde Rusland in delen van Oekraïne zes uur lang het stroomnet plat. Daartegen beschermen we ons steeds beter, maar uitsluiten kun je dat risico nooit.” Pieter Timmermans (PT): “De kritieke stroomuitval in Spanje en Portugal toont aan hoe snel en ingrijpend energievoorziening kan falen. Gelukkig wist België dergelijke incidenten tot nu toe te vermijden en bevindt ons land zich in een minder precaire netwerksituatie dan het Iberisch Schiereiland. Toch waarschuwden experts al herhaaldelijk voor een te grote afhankelijkheid van geïmporteerde energie en de noodzaak van infrastructuurvernieuwing om onze bevoorrading robuuster te maken. Door de toenemende digitalisatie en elektrificatie van onze maatschappij moeten we energie beschouwen als een fundament van onze strategische autonomie. We moeten behalve de klassieke bronnen alle beschikbare opties, zoals kernenergie, biobrandstoffen en waterstof in overweging nemen.” Kan een land zich überhaupt ‘verdedigen’ tegen bijvoorbeeld gerichte cyberaanvallen? TF: “Jazeker, en dat doen we ook. We hebben onze Cyber Command opgewaardeerd naar een eigen macht: de Cyber Force. We investeren enorm in IT-specialisten en materieel. De samenwerking met onze bondgenoten binnen de NAVO is uitstekend. We leren constant bij van elkaar. Op dat vlak hebben we een groot schaalvoordeel ten opzichte van Rusland. De militairen van onze Cyber Force trainen regelmatig in NAVO-verband, waarbij ze zich in simulatieoefeningen verdedigen tegen de zwaarst mogelijke aanvallen. Daarbij maken ze volop gebruik van AI. De Cyber Force van Defensie is niet alleen bedreven in het beschermen van netwerken, maar ook in het remediëren van aanvallen. Ze kunnen geïnfecteerde systemen en netwerken razendsnel zuiveren en heropstarten. Toch wil ik erop wijzen dat online weerbaarheid een ‘whole of society-approach’ vergt. Bedrijven, instellingen en overheden: iedereen moet erover waken zich gedegen te beschermen.”

BQ: “Dat kan ik alleen maar beamen. Net als een bedrijf is een land efficiënter wanneer het doeltreffende anticipatie combineert met snelle reactiecapaciteit. Veerkracht is in essentie dus gebaseerd op deze twee pijlers: incidenten voorkomen en schokken opvangen wanneer ze zich ondanks alles voordoen. De NIS 2-wet1 en de toekomstige CER-wet 2 introduceren een alomvattende benadering van risico's, waarin alle bedreigingen met een mogelijke impact op onze infrastructuur en diensten aan bod komen. Tegelijkertijd vragen we kritieke entiteiten om die risico's integraal te verankeren in hun processen, terwijl de staat zijn paraatheid en reactievermogen versterkt door middel van rampenplanning, crisisbeheer en de ontwikkeling van het nationaal weerbaarheidsplan. Het doel is om het land robuuster en reactiever te maken, net als bedrijven die innoveren in risicobeheer om de continuïteit van hun activiteiten te waarborgen.” PT: “Cyberveiligheid is een prioriteit voor alle bedrijven, niet alleen voor grote en essentiële bedrijven die onder het toepassingsgebied van de NIS 2-richtlijn vallen. Toch heerst in veel ondernemingen nog de misvatting dat ze ‘te onbeduidend’ of ‘te goed beschermd’ zijn om geviseerd te worden. Een gevaarlijke denkfout. Hackers maken immers geen onderscheid en kiezen hun doelwitten op basis van zwakke plekken. Wie denkt geen interessant doelwit te zijn, is dat vaak juist wél. En de directe schade is aanzienlijk. De indirecte impact is vaak nog veel groter: verlies van productiviteit, reputatieschade, juridische gevolgen, datalekken en klantenverlies. In sommige gevallen komt zelfs de continuïteit van het bedrijf in gevaar. Kortom, cyberaanvallen vormen vandaag een structureel bedrijfsrisico. Ze treffen niet alleen IT-systemen, maar ook de financiële gezondheid, de strategische slagkracht en het vertrouwen van klanten en partners.”

1 Deze wet van 26 april 2024 zet de NIS2-richtlijn (EU 2022/2555) om, die de vorige Europese richtlijn inzake cyberbeveiliging vervangt en tot doel heeft de digitale en economische veerkracht van de Europese Unie te versterken door de cyberbeveiliging van essentiële sectoren te verbeteren. 2 Deze wet zal de Europese richtlijn CER (EU-richtlijn 2022/2557) omzetten die deel uitmaakt van de bredere strategie van de EU om de beveiliging en veerkracht van kritieke entiteiten en hun infrastructuren te versterken tegen verschillende bedreigingen, zoals natuurrampen, terroristische aanslagen, cyber- of technologische bedreigingen en pandemieën.

VOORBEREIDING & PREVENTIE Door de geopolitieke handelsverschuivingen zien we ook een fragmentatie optreden van die wereldhandel: handel vindt steeds meer plaats tussen geopolitiek gealigneerde landen, dan tussen rivaliserende blokken. Kunnen bedrijven zich daarop voorbereiden? TF: “Ja, dat kunnen ze op twee manieren. Sinds de Val van de Muur gingen onze bedrijven ervan uit dat de wereldeconomie gestaag verder zou integreren, met steeds lagere handelstarieven en almaar efficiënter en goedkoper vervoer tot gevolg. Dat leidde bij sommige bedrijven tot ‘roekeloos gedrag’. Denk aan het blind vertrouwen op één leverancier uit een ander continent voor cruciale onderdelen of aan het niet langer aanhouden van stocks door bijna maniakaal te vertrouwen op just-in-timeleveringen. Datzelfde optimisme vertaalde zich ook in financiële roekeloosheid. Sinds de coronapandemie weten we opnieuw dat de toekomst onvoorspelbaar is. Een nieuwe mondiale crisis kan zomaar opnieuw gebeuren. Een goede bedrijfsleider handelt als een goede huisvader: genoeg financiële reserves aanhouden en een adressenboek hebben met alternatieve toeleveranciers, als het even kan in Europa zelf.” PT: “Internationale handel is van cruciaal belang voor een open economie. Onze export vertegenwoordigt meer dan 85% van het Belgische bbp. Bovendien zal tegen 2030 meer dan 85% van de wereldwijde economische groei buiten de EU worden gegenereerd. Onze bedrijven moeten de (nieuwe) groeimarkten veroveren. Maar dat is allerminst eenvoudig: bedrijven worden geconfronteerd met geopolitieke spanningen, maar ook met techno-industriële concurrentie (staatskapitalisme in China, neoprotectionistisch beleid in de VS ...) en de EU lanceerde verschillende unilaterale maatregelen om duurzaamheid te bevorderen (CBAM, ESG-rapportage …). Dat alles maakt internationale handel complexer, risicovoller en moeilijker om te beheren. Aan Europa en België om de toegang tot derde markten te vergemakkelijken, zodat onze bedrijven nieuwe partnerschappen kunnen aangaan, hun handelsstromen kunnen diversifiëren en minder afhankelijk worden van minder betrouwbare partners.” Hoe kan een overheid of land zich voorbereiden op risico’s van een allesomvattend en (inter) nationaal kaliber? BQ: “Sinds ongeveer tien jaar versterken de NAVO en de Europese Unie de veerkracht van de lidstaten. België structureerde zijn actie rond drie gecoördineerde nationale plannen: defensie, veerkracht en ‘enablement’. Dat apparaat definieert de besluitvormingsmechanismen en initiatieven die nodig zijn om de continuïteit van de staat te waarborgen, zelfs bij meervoudige en gelijktijdige bedreigingen. De toekomstige CER-richtlijn zal het NCCN de verantwoordelijkheid geven om een alomvattende weerbaarheidsstrategie te ontwikkelen voor kritieke entiteiten die essentieel

zijn voor het functioneren van onze economie en samenleving. De technische expertise van bedrijven zal worden ingezet om operationele en praktische oplossingen uit te werken, wat ook economische kansen kan bieden. Tegelijkertijd wordt een bewustmakingscampagne gelanceerd om het grote publiek voor te bereiden op uiteenlopende risico's, van overstromingen tot stroomstoringen, en zo de collectieve paraatheid en de economische en maatschappelijke continuïteit te waarborgen.” U doelt op het Belgian National Resilience Plan (BNR-P). Wat verwacht het beleid van de bedrijven bij de uitrol van dat plan? BQ: “Het plan heeft betrekking op strategische sectoren zoals energie, voedsel, drinkwater, telecommunicatie en vervoer. Tegenwoordig zijn veel van die sectoren gedeeltelijk geprivatiseerd of worden hun activiteiten uitbesteed. De veerkracht van bedrijven wordt daardoor cruciaal voor de nationale veiligheid. De overheden zullen daarom met hen overleggen om rekening te kunnen houden met hun operationele beperkingen en om de continuïteit van hun activiteiten te garanderen. De CER-richtlijn breidt ook het toepassingsgebied van kritieke infrastructuur uit en voorziet in de mogelijkheid voor de betrokken entiteiten om een volledige risicoanalyse uit te voeren en een eigen weerbaarheidsplan op te stellen. Dat zal onder meer betrekking hebben op de aanpassing aan de klimaatverandering, de beveiliging van de toeleveringsketens en de bedrijfscontinuïteit.

“EEN GEWAPENDE ACTIE VAN CHINA TEGEN TAIWAN BETEKENT VOOR ONS DE ZWAARSTE ECONOMISCHE SCHOK SINDS DE OLIECRISIS VAN 1973” Theo Francken Federaal minister van Defensie en Buitenlandse Handel

Bedrijven zullen oefeningen organiseren, hun beveiligingsmaatregelen versterken en bepaalde externe afhankelijkheden verminderen. Hun technische expertise zal rechtstreeks bijdragen aan de ontwikkeling van doeltreffende oplossingen om die uitdagingen aan te gaan. Die acties leveren niet altijd een direct resultaat op, maar zijn van essentieel belang voor de bestendigheid van onze bedrijven en onze economie.” PT: “Omgekeerd hebben ondernemingen nood aan een open dialoog, duidelijke informatie en begeleiding vanuit de overheid. Dat is essentieel om ervoor te zorgen dat het beleid beter rekening houdt met de volledige waardeketens, zowel in België als internationaal. Die worden nog te vaak onderschat. Daarnaast hebben bedrijven behoefte aan gerichte ondersteuning, richtlijnen en rechtszekerheid om zich goed voor te bereiden op crisissituaties, met aandacht voor zowel preventie als bedrijfscontinuïteit. Ten slotte is het belangrijk dat de

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED

“DE TECHNISCHE EXPERTISE VAN BEDRIJVEN ZAL WORDEN INGEZET OM OPERATIONELE EN PRAKTISCHE OPLOSSINGEN UIT TE WERKEN” Bernard Quintin Federaal minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken

overheid het narratief rond actuele en potentiële risico’s onder controle houdt. Dat kan door bedrijven proactief te sensibiliseren en hen te voorzien van correcte en transparante informatie.” BQ: “Het is inderdaad essentieel om overlegstructuren tussen overheden en bedrijven op te zetten om kennis, goede praktijken en prioriteiten uit te wisselen. Zo kunnen bedrijven hun technische, operationele en financiële expertise inzetten voor de ontwikkeling en implementatie van oplossingen voor veerkracht en defensie. We zullen mechanismen opzetten om de informatiestroom over bedreigingen en incidenten te stroomlijnen. Tegelijk evalueren we het wetgevingskader om bedrijven meer flexibiliteit te bieden en ze in staat te stellen geleidelijk en doeltreffend te investeren in hun weerbaarheid. Dankzij die samenwerking kunnen ondernemingen hun veerkracht versterken en actief bijdragen aan doeltreffende en samenhangende nationale oplossingen. Onze bedrijven zullen worden ondersteund om hun paraatheid en veerkracht te verbeteren.”

KANSEN & ONDERSTEUNING Overlegstructuren opzetten en flexibiliteit bieden zijn één zaak … maar er is meer nodig? TF: “De Belgische handelsmissie naar de Amerikaanse Westkust eind 2025 was een leerrijke, maar tegelijk confronterende ervaring. Je ziet er veel meer dynamiek, optimisme en innovatie dan bij ons. Bovendien stel je er met je eigen ogen vast hoe Amerikaanse bedrijven onze schranderste ingenieurs wegkapen. Onze braindrain naar Amerika is enorm. Dat kan allemaal herleid worden tot twee factoren. Wij hebben een veel te hoog overheidsbeslag, met veel te hoge belastingen tot gevolg. En we hebben te veel staat. Bedrijfsleiders snakken naar meer ademruimte en meer vrijheid. Ze hebben gelijk.”

PT: “Bovenal hebben bedrijven ook nood aan rechtszekerheid. Top-downmaatregelen opleggen zonder voorafgaand overleg – bijvoorbeeld exportbeperkingen, onteigening of herbestemming van productielijnen, of te strikte verplichte exploitatievergunningen – werken contraproductief. Daarnaast is het essentieel om een passend regelgevend kader te voorzien dat echt aansluit bij de behoeften van ondernemingen. Denk daarbij aan de organisatie van reservisten, de nood aan precontracten – bijvoorbeeld in het kader van overheidsopdrachten tussen overheden en potentiële privéleveranciers – en verplichte licenties waarbij voorzichtigheid geboden is. Bij dat alles is het belangrijk dat de administratieve lasten niet nog meer toenemen.” Mits we de juiste aanpak volgen, zijn crisissen dus niet alleen kommer en kwel, maar bieden ze ook businesskansen? TF: “Tot voor kort werd de defensie-industrie niet gesteund door de federale overheid. Credendo mocht er bijvoorbeeld niet garant staan voor investeringen. Dat is allemaal veranderd. Vandaag liggen de business- en innovatiekansen in defensie voor het grijpen. Alleen al ons infrastructuurplan is er een van zeven miljard euro in het komende decennium. En dan zijn er nog de regionale investeringen om tegemoet te komen aan onze opdracht als cruciale transporthub binnen de NAVO-alliantie. Een groot deel daarvan kan naar onze eigen bouwsector gaan. Bij onze herbewapening spelen meer factoren. Kwaliteit is de doorslaggevende parameter om gekozen te worden bij tenders. Maar als je ze in huis hebt, en je kunt leveren op schaal, dan kun je als bedrijf aan defensie een solide zakenpartner hebben. En laat ons de gigantische buitenlandse markt niet vergeten voor Belgische defensie- en ‘dual use’-bedrijven.”

“ONS LAND HEEFT EEN VEEL TE HOOG OVERHEIDSBESLAG, MET VEEL TE HOGE BELASTINGEN TOT GEVOLG” Theo Francken Federaal minister van Defensie en Buitenlandse Handel

PT: “De wereld is veranderd. Onze veiligheid heeft een prijs, maar biedt ook kansen. Als we de prijs slim betalen, kopen we niet enkel bescherming, maar ook opportuniteiten in tal van sectoren. Dat betekent return on investment voor onze bedrijven en dus economische groei, welvaart en werkgelegenheid. Rond de kern van bedrijven die militaire toepassingen ontwikkelen, groeit bijvoorbeeld een breder ecosysteem van ondernemingen. Veel veiligheidstechnologieën kennen naast hun militaire toepassingen immers ook civiele toepassingen. Wat we vandaag ontwikkelen om onze veiligheid te versterken, kan morgen de gezondheidszorg vooruithelpen, de logistiek slimmer maken of de energietransitie versnellen.” Kan ‘duurzaam ondernemen’ worden verzoend met een economie die steunt op een groeiend militair industrieel complex? TF: “Jarenlang hebben zowel de financiële, de academische, de politieke als de bedrijfswereld in België en Europa de defensiesector gemeden. Er mochten geen onderzoeksprojecten mee gebeuren, geen aandelen van gekocht, en geen leningen aan verstrekt. Dat was allemaal ‘onethisch’ volgens ESG-criteria uitgetekend door wereldvreemde bureaucraten, die de financiële wereld slaafs is gevolgd. Hierdoor ging de sector in België door een woestijn. Enkel de allersterksten hebben die barre tocht overleefd. Daar heb ik een woord voor: moralistische zelfbevrediging. Van het naïevere soort dan nog, want daar hebben ze in Rusland en China eens goed mee gelachen. Terwijl er niets onethisch was aan investeren in defensiebedrijven. Integendeel. Aandelen kopen van Belgische en Europese defensiebedrijven is investeren in onze democratie, vrijheid en veiligheid. Het wordt tijd dat de financiële wereld zich dat realiseert. Door die desastreuze ESG-criteria zit Europa vandaag opgescheept met een te kleine en te fragiele defensie-industriële basis. Ondertussen werden er jarenlang fortuinen aan Europees beleggingskapitaal verkwanseld aan onrendabele groene luchtkastelen, zoals waterstofprojecten in Namibië en Oman. Vertel me eens: wat was daar duurzaam aan?”

Om af te ronden hoor ik graag een positieve, hoopvolle boodschap voor ondernemend België. BQ: “De wereld verandert snel en de bedreigingen worden steeds complexer. Dat is een uitdaging, maar ook een ongekende kans voor onze bedrijven. We zullen nauw met hen samenwerken en alle initiatieven die bijdragen aan de continuïteit en veiligheid van hun activiteiten ondersteunen. We zullen hun expertise inzetten om doeltreffende en aangepaste oplossingen uit te werken. Samen zullen overheden en bedrijven een veilige en robuuste omgeving creëren die onze burgers kan beschermen en de stabiliteit en duurzaamheid van onze economie kan waarborgen.”

“ONZEKERHEID HOEFT GEEN BEDREIGING TE ZIJN. VEERKRACHT KAN WORDEN GEPLAND” Pieter Timmermans CEO VBO FEB

TF: “Er wordt vaak fatalistisch gedaan over Europa en het Westen in het algemeen. Zo zouden we niet langer opgewassen zijn tegen de industriële macht van China. Toch ben ik optimistisch dat onze economieën zich staande zullen houden in deze woelige 21e eeuw. Wij bezitten twee eigenschappen die China niet heeft: de creativiteit van vrije geesten in vrije samenlevingen, en ons vermogen om samen te werken over grenzen en continenten heen. Op het vlak van innovatie zullen we daardoor altijd een stap vooruit blijven. Ook op het vlak van toegang tot andere markten biedt dat onze bedrijven een doorslaggevend voordeel.” PT: “Onzekerheid hoeft geen bedreiging te zijn. Veerkracht kan worden gepland. Risico’s kunnen worden beheerd. Met de campagne BE PREPARED helpt het VBO ondernemingen om risico’s te identificeren, strategisch te anticiperen op bedreigingen, veerkracht op te bouwen en bedrijven te verbinden met de juiste expertise of zelfs opportuniteiten uit te wisselen. Het gaat daarbij niet enkel om het beschermen van onze bedrijven. Het gaat om het versterken van de ruggengraat van onze economie, het vrijwaren van jobs, innovatie en welvaart.”

Become a Bozar member

Listen to Your Art Join our community of patrons and enjoy exceptional concerts, exhibitions, films, talks, performances and other premium events.

You wish to join? For more information, contact: maecenasrelations@bozar.be www.bozar.be

Discover our Exclusive Memberships

Experience Bozar

A SmArt Choice Share a unique and magical experience with your clients or colleagues at a concert or a private visit to one of our exhibitions. Discover our Corporate Hospitalities

For more information, contact: helene.fraipont@bozar.be or 0494 573 578 www.bozar.be

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED

THEMA'S Beste lezer, Graag houden we voor u in REFLECT ook de vinger aan de pols van de actualiteit. In elke uitgave krijgt u een overzicht van voor het bedrijfsleven belangrijke thema’s die onze experts nauw en secuur aansturen, onderhandelen en opvolgen op zowel economische, sociale, juridische als fiscale domeinen. In de nu volgende bladzijden van REFLECT vindt u een selectie van dossiers waarop onze experts vandaag actief zijn om de belangen van onze lidfederaties en de aangesloten bedrijven maximaal te behartigen, dit zowel op federaal, Europees als internationaal niveau. Per thema krijgt u een status van het dossier, de positionering van het VBO en lichten we ook de ‘next steps’ toe. Op die manier hebt u een 360°-kijk op dossiers met een mogelijke belangrijke impact op uw business. Een totaaloverzicht van alle dossiers en thema’s die onze experts opvolgen, vindt u op www.vbo.be.

CYBERJUSTITIE 25 jaar cyberjustitie in België

ECONOMISCH VEILIGHEIDSBELEID De Commissie identificeert zes domeinen waar de risico’s het grootst zijn

TIJDELIJKE WERKLOOSHEID Bedrijven moeten evolueren, de regeling voor tijdelijke werkloosheid dus ook!

OMNIBUS I

Een geruststellend akkoord. En nu?

ENERGIE

Bevoorradingszekerheid: hoe anticiperen we optimaal op de toekomst?

STRIJD TEGEN DISCRIMINATIE 38,9% van de vorderingen wegens discriminatie gegrond: hoe moeten we dat interpreteren?

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED CYBERJUSTITIE

25 JAAR CYBERJUSTITIE IN BELGIË Een traject van innovatie en veerkracht Een kwarteeuw geleden begon België aan een volkomen nieuw traject: de hervorming van justitie om gelijke tred te houden met de digitale revolutie. Lang voordat er een wet tegen computercriminaliteit kwam, gingen Belgische rechters vindingrijk tewerk door digitale misdrijven te veroordelen op basis van juridische parallellen. Zo bestraften ze frauduleus gebruik van een wachtwoord bijvoorbeeld op basis van vervalsing. Dankzij die creatieve gerechtelijke aanpak konden veel hackers worden vervolgd, nog voordat er een specifiek wettelijk kader bestond. Het echte kantelpunt kwam in 2000, met de wet van 28 november 2000 inzake informaticacriminaliteit. Die voerde een wijziging door in het strafwetboek om de gerechtelijke autoriteiten in staat te stellen elektronische gegevens in beslag te nemen en netwerken te doorzoeken. Zo werd een wettelijke basis gelegd voor de bestrijding van cybercriminaliteit en kon de wet rekening houden met opkomende digitale technologieën. Sindsdien bleef de wetgeving continu evolueren: er werden cyberbeveiligingskwesties in opgenomen en ze werd aangepast aan nieuwe bedreigingen. In 2024 trad bijvoorbeeld de NIS 2-wet in werking. Naar een ecosysteem van internationale samenwerking ... Op Europees niveau heeft België de belangrijke richtlijnen, zoals de Data Retention Directive uit 2006, de AI Act en de Digital Services Act (DSA), omgezet. Maar voor de hoeksteen van de internationale strijd tegen cybercriminaliteit moeten we iets verder terug in de tijd, naar het Verdrag van Boedapest inzake cybercriminaliteit, officieel bekend als het Verdrag inzake cybercriminaliteit, dat op 23 november 2001 werd opengesteld voor ondertekening. Dat was immers het eerste wettelijk bindende internationale verdrag ter bestrijding van computer- en internetcriminaliteit. Hoewel België al in 2001 tot dat verdrag toetrad, ratificeerde ons land het pas in 2012. De tekst definieert strafbare inbreuken, biedt procedurele instrumenten en leidt de internationale samenwerking in goede banen. Het Belgische ecosysteem ontwikkelde zich stap voor stap. In 1992 werd de CCU (Computer Crime Unit) opgericht, in 1995 gevolgd door BOGO (Bijstand

Opsporing Geautomatiseerde Omgevingen) binnen de rijkswacht. Na de politiehervorming in 2001 werd de FCCU (Federal Computer Crime Unit) de nationale pijler in de strijd tegen cybercriminaliteit. Daarnaast verschenen nog enkele grote spelers op het toneel, zoals het Centrum for Cybersecurity Belgium (CCB) in 2014 en de Cyber Security Coalition, die publieke en private inspanningen bundelen. Toch staan we nog steeds voor enorme uitdagingen. In 2000 had de FCCU 14 personeelsleden, waarvan 10 cyberagenten. Voor 2025 waren er 70 functies voorzien, maar zijn er slechts 31 agenten daadwerkelijk in dienst. 55% van de functies staat dus open. Het aantal medewerkers is dan wel verdrievoudigd, maar ook het aantal zaken dat behandeld moet worden is explosief gestegen. Het resultaat? Een schrijnend gebrek aan personeel om de toename van cybercriminaliteit het hoofd te bieden. ... en bescherming van grondrechten Los van de cijfers heeft de Belgische cyberjustitie zich tot taak gesteld burgers te beschermen tegen inbreuken op hun grondrechten, privacy en integriteit. De overvloed aan rechtspraak toont aan hoe goed rechters en rechtshandhavingsinstanties zich aanpassen aan de steeds veranderende overtredingen. In 25 jaar tijd heeft België een stevig wettelijk en institutioneel kader uitgebouwd, dat ook wendbaar bleef ten aanzien van technologische innovatie. Maar we moeten waakzaam blijven: cybercriminaliteit kent geen grenzen en internationale samenwerking en investeringen in vaardigheden blijven essentieel voor een doeltreffende justitie in het digitale tijdperk.

Cybercriminaliteit kent geen grenzen en internationale samenwerking blijft essentieel.

Contact

Nathalie Ragheno Competentiecentrum Recht & Onderneming nr@vbo-feb.be

ZOEKEN OP VBO.BE Cyberjustitie

ECONOMISCH VEILIGHEIDSBELEID

DE COMMISSIE IDENTIFICEERT ZES DOMEINEN WAAR DE RISICO’S HET GROOTST ZIJN

p 3 december 2025 publiceerde de Europese Commissie een communicatie met als titel: ‘Strengthening EU economic security’. De Commissie wil haar weerbaarheid vergroten tegen externe economische dreigingen, zonder haar openheid voor internationale handel en investeringen te beknotten. De Europese Unie wordt geconfronteerd met diverse urgente risico's. Denk aan de toenemende verstoringen in het mondiale handels- en investeringsklimaat, waaronder handelsbelemmeringen en exportrestricties. Daarnaast ondermijnen bepaalde praktijken, zoals door de staat gesubsidieerde overcapaciteit en nieuwe afhankelijkheden, essentiële toeleveringsketens en technologieën. Het huidige veiligheidslandschap is eveneens veranderd, mede als gevolg van het conflict in Oekraïne en de hybride aanvallen op infrastructuur en ondernemingen. Risico’s waarrond ook het VBO bedrijven sensibiliseert in zijn BE PREPARED-campagne. De recente communicatie van de Commissie bouwt verder op de Europese Economische Veiligheidsstrategie uit 2023, met drie centrale pijlers: het bevorderen van concurrentiekracht, bescherming tegen risico's en samenwerking met gelijkgezinde partners (‘promote, protect and partner’). De nieuwe communicatie stelt dat de EU bestaande instrumenten voortaan assertiever en systematischer zal inzetten, ook wanneer die oorspronkelijk voor andere doeleinden waren ontwikkeld. Zes prioritaire risicodomeinen

3. Defensie- en ruimtevaartindustrie. Europa wil investeren in zijn eigen productiecapaciteit en innovatie, en beperkt ongewenste buitenlandse invloed in strategische sectoren. 4. Leiderschap in sleuteltechnologieën. De EU wil voorkomen dat buitenlandse actoren via acquisities, O&O-partnerschappen of industriële spionage toegang krijgen tot kritieke technologieën. 5. Bescherming gevoelige data. Striktere regels rond data, cybersecurity en eigendom van infrastructuur moeten voorkomen dat gevoelige informatie in verkeerde handen valt. 6. Bescherming kritieke infrastructuur. Transport, energie en communicatie moeten beter worden beschermd tegen fysieke, cyber- en hybride dreigingen. Gamechanger? Het succes van het Europese economische veiligheidsbeleid zal afhangen van een evenwichtige uitvoering. Het is zo dat extra Europese regels en screenings alleen effectief zijn als ze goed afgestemd worden op de realiteit van Belgische bedrijven en geen onnodige administratieve lasten veroorzaken. De bevoegdheidsverdeling tussen EU en lidstaten blijft een aandachtspunt, zeker rond investeringsscreening en nationale veiligheid. Het VBO pleit daarom voor een pragmatische aanpak: een versterking van de economische veiligheid mag de concurrentiekracht en openheid van onze economie niet ondermijnen. Alleen met een werkbaar, proportioneel beleid en nauwe betrokkenheid van het bedrijfsleven kan die strategie echt slagen.

Contact

Torre Van de Walle Competentiecentrum Europa & Internationaal tvw@vbo-feb.be

ZOEKEN OP VBO.BE Economisch veiligheidsbeleid Strengthening EU economic security

https://circabc.europa.eu

De Commissie identificeert zes domeinen waar de risico’s het grootst zijn en waarop ze zal focussen: 1. ‘Supply chain resilience’ en strategische afhankelijkheden. De EU is voor bepaalde kritieke grondstoffen, chips, energie en farmaceutica sterk afhankelijk van één of enkele landen. De Commissie wil werken aan diversificatie van leveranciers en productie, ook in samenwerking met kandidaatlidstaten en partnerlanden. 2. Veilige investeringen. Buitenlandse investeringen blijven welkom, maar worden strikter gescreend. Specifieke aandacht gaat naar technologieoverdracht en het voorkomen van ongewenste overnames.

EU kiest voor assertiever beleid rond economische veiligheid.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED TIJDELIJKE WERKLOOSHEID

BEDRIJVEN MOETEN EVOLUEREN, DE REGELING VOOR TIJDELIJKE WERKLOOSHEID DUS OOK!

et VBO nam met bijzondere aandacht kennis van de conclusies van universitair onderzoek naar de doeltreffendheid van de regeling voor tijdelijke werkloosheid om economische redenen en de psychologische impact van een of meerdere periodes van tijdelijke werkloosheid op werknemers1. Een ideale gelegenheid om te herinneren aan de doelstellingen die het VBO verdedigt met betrekking tot de evolutie van die regeling. Geen enkele werkgever wil dat zijn activiteit zo sterk vertraagt dat hij gebruik moet maken van tijdelijke werkloosheid om economische redenen. Een opschorting van de prestaties van werknemers binnen die regeling biedt echter garantie op de voortzetting van de arbeidsovereenkomst en een volledige terugkeer naar werk zodra de terugval in activiteit achter de rug is. Bovendien biedt ze een sociaal vangnet via een tijdelijke werkloosheidsuitkering en een aanvullende werkgeversbijdrage. Verwar risico’s structureel gebruik niet met ‘nieuwe normaal’ De bankencrisis van 2008/2009, de Brexit, de COVID‑19‑pandemie, de oorlog in Oekraïne en de gevolgen daarvan voor de energieprijzen: sinds enkele jaren zijn uiteenlopende crisissen bepalend voor het sociaal-economische klimaat. Die opeenvolging van crisissen en hun hoge mate van onvoorspelbaarheid worden het ‘nieuwe normaal’. Die realiteit mag niet worden genegeerd en mag niet leiden tot de opvatting dat een veelvuldige toevlucht tot tijdelijke werkloosheid om economische redenen automatisch ‘structureel’ en dus onrechtmatig is. Langere periodes van tijdelijke werkloosheid moeten kunnen worden benut om de verwerving of ontwikkeling van vaardigheden te bevorderen. Het is legitiem om een regelgevingskader op te zetten dat de organisatie van (verplichte) opleidingen in die periodes mogelijk maakt. Ook moet de mogelijkheid voor de werknemer om een aanvullende activiteit te verrichten bij een andere werkgever of als zelfstandige worden ondersteund. Volgens cijfers van de RVA 2 wordt die mogelijkheid momenteel sterk onderbenut.

Responsabilisering of ‘blinde’ sanctie? Vandaag de dag bestaat er een systeem van financiële bijdragen als de werkgever binnen een bepaalde periode een quotum tijdelijkewerkloosheidsdagen overschrijdt. Een verhoging van die bijdrage zou een ondoordachte bijkomende financiële last vormen voor een bonafide werkgever die over een langere periode dan oorspronkelijk verwacht met ongunstige economische omstandigheden wordt geconfronteerd. Er is daarbij geen sprake van ‘responsabilisering’, want de werkgever heeft geen controle over de economische context. Bovendien zou een te sterke verhoging van de bijdrage op lange termijn het grondbeginsel van solidariteit tussen ondernemingen, waarop de regeling is gebaseerd, op losse schroeven zetten. Werkgevers die met een plotselinge, intense en onvoorspelbare schommeling in activiteit te maken krijgen, beschikken in België over weinig flexibele instrumenten om hun werkorganisatie snel aan te passen. Tijdelijke werkloosheid blijft vaak de ‘eenvoudigste’ oplossing. Het VBO is van mening dat de regeling van tijdelijke werkloosheid moet evolueren om ze flexibeler, moderner en digitaler te maken (met name door gebruik te maken van de moderniseringsprojecten van de sociale zekerheid) en ervoor te zorgen dat ze uniformer wordt.

1 Le chômage temporaire en Belgique : un outil efficace et bénéfique, à condition d’en maîtriser l’usage, Regards économiques, Nummer 190. 2 Slechts 10,2% van de tijdelijk werklozen werkte in 2024 ten minste één keer voor een andere werkgever of als zelfstandige.

De regeling van tijdelijke werkloosheid moet evolueren om ze flexibeler, moderner en digitaler te maken.

Contact

David Rozenblum Competentiecentrum Werk & Sociale zekerheid dv@vbo-feb.be

ZOEKEN OP VBO.BE Tijdelijke werkloosheid

OMNIBUS I

EEN GERUSTSTELLEND AKKOORD. EN NU?

itte rook op Europees niveau voor het veelbesproken omnibuspakket I. Ter herinnering, dat pakket heeft als doel verschillende wetgevingsteksten inzake duurzaamheid te vereenvoudigen, waaronder: • de richtlijn met betrekking tot duurzaamheidsrapportering door ondernemingen (CSRD); • de richtlijn inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid (CS3D). Dit akkoord betekent het einde van een lang, onzeker en tumultueus proces. We lichten toe wat het compromis inhoudt en welke stappen nu volgen, zowel op Europees als op Belgisch niveau. Omnibus I: inhoud van het akkoord In de vroege ochtend van 9 december, na een nacht intensief onderhandelen, kondigden de Europese medewetgevers aan overeenstemming te hebben bereikt over vereenvoudigingen in de CSRD en CS3D. Verschillende prioriteiten die door het VBO, zijn leden en de Europese federaties werden verdedigd, zijn in de definitieve tekst terug te vinden. In de richtlijn rond niet-financiële rapportage zien we bijvoorbeeld: • een nieuw toepassingsgebied dat zich nu richt op bedrijven met meer dan 1.000 werknemers en een omzet van 450 miljoen euro; • een vrijstelling voor alle dochterondernemingen en zuiver financiële holdings; • een verbeterde bescherming van gevoelige bedrijfsinformatie. De ESRS, de normen voor duurzaamheidsrapportage, worden momenteel door de Europese Commissie geëvalueerd. De EFRAG, het adviesorgaan dat de normen ontwikkelt, bezorgde de Commissie een vereenvoudigde versie van die normen. De Commissie moet nu beslissen of zij al dan niet een nieuwe openbare raadpleging wil lanceren om de standpunten van de betrokken stakeholders te verzamelen.

Ook in de richtlijn inzake passende zorgvuldigheid zien we: • een nieuw toepassingsgebied dat zich nu richt op bedrijven met meer dan 5.000 werknemers en een omzet van 1,5 miljard euro; • de schrapping van artikel 22 (transitieplan); • een grotere harmonisatie van de artikelen van de richtlijn; • meer pragmatische duediligenceverplichtingen, gebaseerd op werkelijke en potentiële risico’s die worden vastgesteld door het bedrijf. Het VBO is zeer tevreden met het akkoord, dat de administratieve verplichtingen voor de bedrijfswereld verlicht en tegelijk de essentie en de doelstellingen van de teksten behoudt. Bovendien zorgt dat compromis eindelijk voor duidelijkheid over het toepassingsgebied van de wetgeving en biedt het bedrijven de rechtszekerheid die ze nodig hebben om hun rapportage en duediligenceverplichtingen met vertrouwen aan te pakken.

Contact

Rodolphe Mouriau Competentiecentrum Sustainability & Circulaire economie rm@vbo-feb.be

ZOEKEN OP VBO.BE Omnibus I

Toekomstige omzettingswerkzaamheden Het werk is echter nog niet afgerond. De teksten moeten nu in Belgisch recht worden omgezet. Het VBO zal de evolutie van die dossiers in de loop van 2026 nauwlettend opvolgen om elk risico van goldplating te vermijden. Het is van essentieel belang dat die teksten zo getrouw mogelijk worden omgezet om een gelijk speelveld te garanderen, een verdere fragmentatie van de interne markt te vermijden en te voorkomen dat onze bedrijven worden overladen met complexe en onnodige verplichtingen.

Het is van essentieel belang dat de teksten zo getrouw mogelijk worden omgezet om een gelijk speelveld te garanderen.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED ENERGIE

BEVOORRADINGSZEKERHEID: HOE ANTICIPEREN WE OPTIMAAL OP DE TOEKOMST?

ns energiesysteem staat onder spanning, en dat is nog zacht uitgedrukt. De bezorgdheden richten zich in de eerste plaats op de elektrificatie, in al haar facetten: de elektriciteitsproductiemix, de netwerkcapaciteit, de prijzen … Die focus op elektriciteit mag echter niet doen vergeten dat energie ook gasmoleculen en vloeibare brandstoffen omvat, evenals koolstofarme of -vrije alternatieven. Al die elementen moeten binnen een duidelijke visie worden aangepakt en het onderwerp zijn van een concreet actieplan, onder meer op het niveau van de ontwikkelingsplannen voor de netten. Hypotheses, hypotheses en nog meer hypotheses Het is dus absoluut noodzakelijk om toekomstige ontwikkelingen te kunnen voorspellen. Dat is wat Elia en Fluxys in overleg met stakeholders doen door scenario’s uit te werken voor de middellange en lange termijn. Een oefening waarvoor zij hoogwaardige modellen ontwierpen. De echte uitdaging zit echter niet in de modellen, maar wel in de hypotheses die ze daarvoor gebruiken. En dat is een uiterst gevoelig punt. Moeten ze uitgaan van de ‘wensen’ van regeringen? Zullen, bijvoorbeeld, effectief X miljoen elektrische voertuigen (auto's, bestelwagens, vrachtwagens) op onze wegen circuleren, waarvan Y% gebruik maakt van snelladers? Sommigen achten die wensen onrealistisch. Slechte schattingen kunnen bovendien leiden tot overinvesteringen die worden betaald door de consument of, omgekeerd, tot onderinvesteringen met een impact voor de consument. De reikwijdte van de te maken hypotheses is enorm: hoe zal de industrie van morgen eruitzien en hoeveel zal ze verbruiken? En nog preciezer: waar zal dat verbruik plaatsvinden? Het net versterken in een gebied waar geen nieuwe industrieën (of nieuwe vraag) wordt verwacht, heeft geen zin. Hetzelfde geldt voor de productie: komen er nieuwe kernreactoren? Met welk vermogen? En waar zullen ze worden gebouwd? Hoeveel vooruitgang zullen offshore projecten boeken? In welke mate zullen datacenters (die zeer veel elektriciteit verslinden) groeien en waar zullen ze zich bevinden?

We moeten al die hypotheses uitwerken om onze toekomstige behoeften te kunnen bepalen en eraan te kunnen voldoen. En dan hebben we het nog niet over het feit dat de verschillende stakeholders de neiging hebben om, naargelang hun belangen, bepaalde hypotheses boven andere te verkiezen. Het vaststellen van die hypotheses is dus een ondankbare opdracht, maar o zo cruciaal. Samenhang tussen studies? Elia en Fluxys zijn niet de enigen die prospectieve studies uitvoeren. Ook de sectoren die actief zijn rond vloeibare of gasvormige brandstoffen, studiebureaus (op eigen initiatief of in opdracht van uiteenlopende klanten), regionale overheden (in lijn met hun visie op de industrialisatie), ngo’s en instellingen zoals het Federaal Planbureau voeren dergelijke studies uit. Dankzij dat geheel aan studies is het mogelijk om alert te blijven voor de verschillende punten die zij naar voren schuiven. Op basis van de verschillende hypotheses en bestaande modellen zullen dus beslissingen worden genomen over investeringen en energiebeleid. Die zijn echter niet immuun voor geopolitieke verstoringen, substantiële technologische vooruitgang of simpelweg overof onderschatte trends. De opdracht van de minister van Energie om één scenario te definiëren waarop kan worden voortgebouwd, moet dus in perspectief worden geplaatst ten aanzien van tal van factoren. Die oefening is essentieel voor de transitie van ons energiesysteem.

De opdracht van de minister van Energie om één scenario te definiëren waarop kan worden voortgebouwd moet worden bekeken in samenhang met tal van factoren.

Contact

Olivier Van der Maren Executive Manager Competentiecentrum Energie, Klimaat & Mobiliteit ovm@vbo-feb.be

ZOEKEN OP VBO.BE Bevoorradingszekerheid

STRIJD TEGEN DISCRIMINATIE

38,9% VAN DE VORDERINGEN WEGENS DISCRIMINATIE GEGROND: HOE MOETEN WE DAT INTERPRETEREN?

e UCLouvain voerde tussen 2009 en 2019 een uitgebreide statistische studie uit naar de toepassing van de antidiscriminatiewetgeving in de rechtspraak1 . Samengevat blijkt uit die studie dat gemiddeld ‘slechts’ 38,9% van de vorderingen wegens discriminatie door de arbeidsrechtbanken gegrond wordt verklaard. Daaruit wordt afgeleid dat “het bijzonder moeilijk blijft om discriminatie gerechtelijk te laten erkennen”. Als we de conclusie van de studie volgen, moet het percentage succesvolle vorderingen hoger liggen om de bescherming tegen discriminatie te versterken. Het onderscheid tussen gevoel en realiteit De eerste denkfout – en die is van fundamenteel belang – betreft de onjuiste veronderstelling dat iedere werknemer die beweert gediscrimineerd te worden, ook effectief gediscrimineerd wordt. Je job verliezen kan een pijnlijke ervaring zijn, en net als een rouwproces een golf van emoties veroorzaken (ontkenning, woede, onderhandelen of ‘marchanderen’, verdriet of depressie, aanvaarding) 2 . Het gevoel van onrecht kan zo sterk zijn dat het leidt tot de overtuiging gediscrimineerd te zijn geweest. Dat iemand zich gediscrimineerd voelt, betekent echter niet automatisch dat er sprake is van discriminatie. Om vorderingen wegens discriminatie gegrond te verklaren, moet de persoonlijke overtuiging van de werknemer nog steeds worden bevestigd door een objectieve analyse van de feiten. En dat is de taak van de rechter. Bovendien zou informatie over de algemene verhouding van het aantal gegrond verklaarde vorderingen ten opzichte van het aantal ongegrond verklaarde vorderingen, wegens discriminatie of niet, het percentage van 38,9% in perspectief plaatsen. Het onderscheid tussen exitonderhandelingen en discriminatie Om de gelijke behandeling in arbeidsverhoudingen te versterken, moet in geval van discriminatie een vaste schadevergoeding van zes maanden loon worden betaald. Met dertien beschermingscriteria

bestrijkt de antidiscriminatiewet een breed spectrum aan situaties: geslacht, leeftijd, seksuele oriëntatie, afkomst, politieke of syndicale overtuiging, handicap ... Naast de antidiscriminatiewet bestaan er nog andere vormen van bescherming tegen ontslag 3 , bijvoorbeeld in verband met het gezinsleven of pesterijen, die ook worden bestraft met een schadevergoeding van zes maanden loon. Al die beschermingsmaatregelen en de daaraan verbonden schadevergoedingen hebben een afschrikkende en bestraffende functie. Dat is tenminste het doel van de wetgever. De bedragen die op het spel staan tijdens de onderhandelings- of ‘marchandeer’-fase zijn echter zo aanzienlijk dat ontslagen werknemers soms misbruik maken van die beschermingen om hun vertrekvoorwaarden te optimaliseren. Een dergelijke strategie zorgt voor een toename van het aantal gerechtelijke vorderingen, zonder dat er noodzakelijkerwijs sprake is van daadwerkelijke of erkende discriminatie.

Contact

Jean-Charles Parizel Competentiecentrum Werk & Sociale zekerheid jcp@vbo-feb.be

ZOEKEN OP VBO.BE Discriminatie

Laten we duidelijk zijn: de strijd tegen discriminatie moet worden voortgezet. Niettemin verklaren de twee hierboven beschreven praktijken waarom een aanzienlijk deel van de vorderingen niet succesvol is. Het aantal vorderingen dat door rechtbanken gegrond wordt verklaard, mag dus geen doel op zich zijn. Integendeel: hoe lager dat percentage, hoe meer de afschrikkende werking van de sancties haar doel heeft bereikt.

1 Ringelheim J., Struelens O. en Vrielink J., Elf jaar antidiscriminatierechtspraak: een statistische doorlichting, UCLouvain, Brussel, 2025, 158 p. 2 Volgens het model dat werd geïntroduceerd en ontwikkeld door de psychiater Elisabeth Kübler Ross. 3 Het VBO stelde een lijst op van 28 redenen voor bescherming tegen ontslag.

Dat iemand zich gediscrimineerd voelt, betekent niet automatisch dat er sprake is van discriminatie.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED SOCIALE RECHTSPRAAK

SELECTIE VAN UITGEGEVEN EN NIET‑UITGEGEVEN RECHTSPRAAK VAN ARBEIDSGERECHTEN EN -HOVEN STAKINGSRECHT

Blokkeren van een belangrijke autoweg Het stakingsrecht wordt onbetwistbaar beschermd door artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Voor de vakbonden is het een middel om hun stem te laten horen en tevens een belangrijk instrument om de beroepsbelangen van hun leden te beschermen. De bescherming waarvan het stakingsrecht geniet reikt echter niet zover dat het een absoluut recht is. Het kan aan bepaalde voorwaarden en beperkingen onderworpen worden. Dit recht houdt geen onvoorwaardelijk recht in voor een vakbond of zijn leden om de openbare weg te blokkeren op een wijze dat, zonder voorafgaandelijke toelating, het verkeer op een belangrijke verkeersas volledig wordt lamgelegd gedurende meerdere uren, hetgeen het dagelijks leven en de rechtmatige activiteiten van de personen die niet bij die vakbondsactie betrokken zijn aanzienlijk belemmert en een gevaarlijke situatie voor de werkgebruikers creëert. Europese Hof Rechten van de Mens, 16 april 2025, JTT, 2025, 221

NIET-CONCURRENTIEVERGOEDING

Afstand – Berekeningsbasis – Deeltijds ouderschapsverlof

De werkgever die beweert per gewone brief afstand te hebben gedaan van de toepassing van het niet‑concurrentiebeding, maar dit niet kan bewijzen, is aan de werknemer de compensatoire vergoeding verschuldigd. Het begrip “brutoloon” voor de berekening van de compensatoire vergoeding omvat niet alleen het basisloon, maar ook alle bijkomende loonelementen en voordelen verworven krachtens de arbeidsovereenkomst. De compensatoire vergoeding moet berekend worden op het reële deeltijdse loon op het einde van de arbeidsovereenkomst, ook wanneer het een deeltijdse tewerkstelling in het kader van ouderschapsverlof betreft. De verplichting voorzien in het artikel 39 § 2/1 van de Arbeidsovereenkomstenwet om de opzegginsvergoeding in geval van ouderschapsverlof te berekenen op basis van een fictief voltijds loon, is niet van toepassing op enige andere vergoedingen. Arbeidshof Antwerpen, afdeling Antwerpen, 16 december 2024, JTT, 2025, 157

ONTSLAG

Discriminatie op basis van de gezondheidstoestand – Aftrek outplacement De vermindering van de ontslagvergoeding met 4 weken bij outplacement is van forfaitaire aard en wordt doorgevoerd ongeacht het niveau van het loon en/of de effectieve waarde van de voorgestelde outplacementbegeleiding. Een ontslag is niet automatisch discriminatoir omdat hiertoe beslist wordt na talrijke afwezigheden wegens ziekte en de hierdoor veroorzaakte desorganisatie van de dienst. De werknemer moet het bewijs aanvoeren van het bestaan van feitelijke gegevens die discriminatie doen vermoeden.

Anderzijds kan er moeilijk sprake zijn van een vertrouwensbreuk, aangezien het frauduleuze systeem waaraan de werknemer wordt verweten te hebben deelgenomen, was opgezet door de personen die de onderneming leidden. Arbeidshof Luik, afdeling Namen, 9 januari 2024, JLMB, 2025/20

ONTSLAG

Dringende reden – uitwerking – doorsturen privé e-mail De beslissing om iemand te ontslaan om dringende reden die ter kennis is gebracht aan de andere partij in onherroepelijk en heeft onmiddellijke uitwerking.

Dergelijke feiten die discriminatie doen vermoeden zijn: het feit te worden ontslagen tijdens een periode van arbeidsongeschiktheid, het feit dat de afwezigheid van de werknemer op de dagorde stond op de dag waarop de ontslagbeslissing werd getroffen, of ook nog het PV van deze vergadering waarin naar die ziekte wordt verwezen.

Partijen kunnen in onderling akkoord op een eenzijdig betekend ontslag terugkomen en het als onbestaande beschouwen, maar die gezamenlijke wil moet duidelijk uit hun overeenkomst blijken.

De beschermingsvergoeding wegens discriminatoir ontslag en deze die wordt toegekend als vergoeding voor de schending van het verbod op ontslag van een werknemer die een getuigenis heeft afgelegd in het kader van een vraag tot formele psychosociale interventie vinden hun grondslag in afzonderlijke rechtsgronden en vergoeden onderscheiden schades. Zij kunnen dus gecumuleerd worden.

Maakt een dringende reden uit, het feit dat een werknemer die, om professionele redenen en volgens de voorschriften, kennisneemt van de professionele mailbox van een collega, een overduidelijke privé en persoonlijke e-mail van een collega doorstuurt naar twee andere collega’s, waaronder ook een hiërarchische overste, met vermelding van een persoonlijke, spottende opmerking.

Arbeidshof Bergen, 18 december 2024, JTT, 2025, 207 Arbeidshof Brussel, 16 oktober 2024, JTT, 2025, 173

ONTSLAG

Dringende reden – Fraude door de hiërarchie Wanneer de organen, aandeelhouders en leidinggevenden van een rechtspersoon een frauduleus systeem hebben opgezet, kan de vervolgens aangestelde voorlopige bewindvoerder van die rechtspersoon zich niet beroepen op een ernstige fout van een werknemer die aan de fraude heeft deelgenomen door de instructies van zijn hiërarchie op te volgen. Enerzijds was de meerderheid van de personen aan het hoofd van de onderneming (via de raad van bestuur of als gedelegeerd bestuurder) op de hoogte van de frauduleuze praktijken, en het enkele feit dat de rechtspersoon op een bepaald moment onder voorlopig bewind is geplaatst, kan geen nieuwe termijn van drie dagen doen ingaan, aangezien de werkgever als rechtspersoon dezelfde is gebleven.

ONTSLAG

Dringende reden – aangetekende brief Valsheid vereist een verandering van de waarheid die begaan wordt met een frauduleuze intentie of de bedoeling om te schaden. De werkgever die een personeelslid een mandaat geeft om de ontslagbrief en de kennisgevingsbrief met de ontslagredenen te ondertekenen in zijn naam begaat geen valsheid. Nu de kennisgevingsbrief uitdrukkelijk de vermelding “aangetekende brief” bevat, en de werknemer op geen enkel moment betwist dat deze hem aangetekend werd verstuurd, is het ontslag om

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED

dringende reden formeel rechtsgeldig, ook al wordt het postbewijs van aangetekende verzending niet voorgelegd. De vermelding “misplaatst gedrag jegens een van zijn vrouwelijke collega’s, meer bepaald door het maken van seksuele insinuaties”, voldoet in de concrete omstandigheden van de zaak aan het vereiste dat de motieven nauwkeurig moeten worden uiteengezet, zodat de werknemer en de arbeidsgerechten het bezwarend gedrag kunnen kennen en er de zwaarwichtigheid van beoordelen. Het feit dat een klacht zonder gevolg werd geseponeerd sluit niet uit dat de feiten die aan de basis liggen van de klacht een ontslag wegens dringende reden kunnen rechtvaardigen, aangezien deze seponering – waarvoor verschillende redenen kunnen zijn – geen gezag van gewijsde heeft. Arbeidshof Luik, afdeling Namen, 13 maart 2025, JTT, 2025, 242

VERBREKING WEGENS MEDISCHE OVERMACHT

Humanitaire vergoeding – Cumul met uitkeringen Wanneer de arbeidsovereenkomst een einde neemt ingevolge medische overmacht is van rechtswege geen vergoeding verschuldigd. De toekenning van een geldsom als een humanitaire vergoeding omwille van bijzondere omstandigheden zoals uit sympathie of waardering van de werkgever of omwille van een andere gebeurtenis uit het privéleven van de werknemer (zoals de ziekte) maakt een vrijgevigheid uit. Een dergelijke vrijgevigheid mag gecumuleerd worden met de wettelijke ziekte-en invaliditeitskeringen. Arbeidshof Luik, afdeling Luik, 29 juni 2023, JTT, 2025, 248

JAARLIJKSE VAKANTIE

Wijziging arbeidsregime in het vakantiejaar De vakantierechten die een werknemer heeft opgebouwd tijdens zijn voltijdse tewerkstelling in het vakantiedienstjaar, mogen in het vakantiejaar niet herleid worden op basis van een gewijzigd tewerkstellingspercentage, ook niet wanneer de werknemer zijn arbeidsprestaties vermindert in het kader van een gedeeltelijke werkhervatting na een periode van volledige arbeidsongeschiktheid. Arbeidshof Brussel, 22 augustus 2024, JTT, 2025, 283

LOON

Voordelen in natura – indexatie Krachtens de in het paritair subcomité toepasselijke sectorale cao van de luchtvaartmaatschappijen worden de werkelijk uitbetaalde lonen en wedden gekoppeld aan het indexcijfer van de consumptieprijzen. De bedragen die in geld uitbetaald worden aan de werknemer en die overeenstemmen met een niet in andere voordelen opgenomen deel van het keuzebudget waarop hij in het kader van een bij de ondernemings-cao vastgelegd cafetariaplan recht heeft, maken loon uit in de arbeidsrechtelijke zin en moeten geïndexeerd worden overeenkomstig de sectorale cao. Gelet op de hiërarchie van de rechtsbronnen der verbintenissen in de arbeidsbetrekkingen primeert de toepassing vaneen indexmechanisme zoals vastgelegd bij een algemeen verbindend verklaarde sectorale cao op elke afwijkende regeling, waarbij door een gebruik, een individuele overeenkomst met de werknemers of een ondernemings-cao de partijen akkoord zouden gaan om bepaalde looncomponenten aan de toepassing van die sectorale cao te onttrekken. Nederlandstalige arbeidsrechtbank Brussel, 11 december 2023, JTT, 2025, 298

Contact

Antoine Vanden Abeele Geassocieerd advocaat, IUXTA Legal avandenabeele@iuxta.legal www.iuxta.legal

Eén verkeerde beweging op de piste. Een lange onderbreking voor je inkomen. Op skireis denk je aan warme chocolademelk, pistes vol verse sneeuw en goede vibes. Niet aan wat er gebeurt als je even mist, valt en weken - soms maanden - buiten strijd bent. Toch stopt je inkomen dan wel. Terwijl je kosten blijven lopen. Met een verzekering gewaarborgd inkomen bescherm je jezelf tegen dat onverwachte gat. Zodat één val je zaak niet mee naar beneden trekt. Scan en check hoe jij je inkomen beschermt.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED HET VBO ONDERNEEMT

HET VBO ONDERNEEMT 12 NOVEMBER 2025 15 JAAR WOMEN ON BOARD Op 12 november vierde Women on Board Belgium haar 15-jarige bestaan. 15 jaar van vooruitgang, betrokkenheid en impact bij het bevorderen van diversiteit binnen bestuur in België.

V.l.n.r.: Gaelle Helsmoortel (Women on Board), Julie Lietaer (European Spinning Group), Françoise Roels (Bpost), Jean Hilgers (Wallonie Entreprendre), Suyin Aerts (moderator), Bart De Smet (Ageas).

Annelies Verlinden, minister van Justitie, tijdens haar oprechte en krachtige openingstoespraak.

13 NOVEMBER 2025

LISTED COMPANY DAY

BELGIAN BUSINESS FOR EUROPE (BBE)

Het VBO organiseerde, in samenwerking met Guberna, de jaarlijkse Listed Company Day.

Tijdens de laatste bijeenkomst van het BBE-platform, dat Belgische sectorfederaties en bedrijven samenbrengt rond Europese beleidsontwikkelingen, werd uitgebreid ingegaan op de rol van de ‘EU-sherpa’ van de eerste minister.

25 NOVEMBER 2025 VBO EN BUSINESSEUROPE Het VBO nam deel aan de halfjaarlijkse vergadering van de voorzitters van de nationale lidfederaties van koepelorganisatie BusinessEurope. En dat naar aanleiding van het Cypriotische voorzitterschap van de Raad van de EU, dat op 1 januari 2026 van start is gegaan. Elke Van Overwaele, Executive Manager van het competentiecentrum Recht & Onderneming van het VBO, verzorgde het openingswoord.

16-17 NOVEMBER 2025 DE ‘TALENT TAKEOVER’-HACKATHON In het kader van YTiA brainstormden een vijftigtal jongeren 24 uur lang over vijf hot topics: artificiële intelligentie, diversiteit & inclusie, ‘future of work’, de waardenclash en financiële fuzz. De energie in Bozar, maar ook in de VBO‑kantoren, was voelbaar: de jongeren wisselden volop ideeën uit over de toekomstige werken ondernemerswereld.

Hoe het eraan toe gaat op zo’n hackathon, legt Monica De Jonghe (VBO) uit in de aftermovie (www.youtube.com/watch?v=IjtKTzH6uTc).

Influencer Flo Windey was van de partij en deelde haar uitgesproken mening over de wereld van morgen.

17 NOVEMBER 2025 YOUNG TALENT IN ACTION Aan de zesde editie van Young Talent in Action (YTiA) namen bijna 2.100 jongeren deel. Dat toonaangevende initiatief van het VBO brengt jong talent, werkgevers en beleidsmakers samen rond de toekomstige uitdagingen van werk en ondernemerschap. Meer info op www.vbo-feb.be/nl/nieuws/ditwas-young-talen-in-action-2025/

Tijdens de CEO Talks kregen jongeren de kans om in gesprek te gaan met experts en ondernemers uit uiteenlopende sectoren.

Tijdens het Closing Event presenteerden de jongeren die aan de hackathon deelnamen de resultaten van hun brainstormsessies aan de aanwezige CEO's en beleidsmakers, alsook aan de federale minister van Werk, David Clarinval.

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED HET VBO ONDERNEEMT

15 DECEMBER 2025

BE PREPARED

Bedrijven staan voor ongekende uitdagingen. Disruptieve risico’s zijn deel van de businessrealiteit. De risico’s benoemen is een zaak, de issues oplossen – beter nog vermijden – is een ander paar mouwen. Het is aan ons allen om samen te bouwen aan een robuuste, wendbare en toekomstgerichte economie. Hoe? Dat was voer voor bijna 1.000 CEO’s, captains of industry, beslissers, academici en beleidsmakers op BE PREPARED. Tijdens die halve dag zochten we, samen met experten van PwC, naar inspirerende oplossingen. Deelden we ervaringen, best practices en hands-on tips en tricks. Op www.vbo.be/nl/ beprepared bundelden we een rist praktische tips en tricks en de kernboodschappen van de sprekers en experten. BE PREPARED was het startschot van een langetermijncampagne. Volg ons en blijf op de hoogte van de komende initiatieven.

René Branders Voorzitter VBO FEB

Patrick Boone Voorzitter PwC Belgium

Kolonel Cathy Wouters Directeur van de Nationale Reserve

Maxime Prévot Vice-eersteminister en minister van Buitenlandse Zaken, Europese Zaken en Ontwikkelingssamenwerking

Pieter Timmermans

Monica De Jonghe

CEO VBO FEB

Bestuurder-Directeur-Generaal & Executive Manager van het competentiecentrum Werk & Sociale zekerheid

Eléonore Simonet Minister van Middenstand, Zelfstandigen en KMO’s

V.l.n.r.: Jack Hamande Directeur-Generaal van het Nationaal Crisiscentrum Patrick Boone

Bekijk de aftermovie, de fotoreportage en de kernboodschappen van de sprekers en experten die het woord namen tijdens de lancering van BE PREPARED.

Voorzitter PwC Belgium René Branders Voorzitter VBO FEB Eléonore Simonet Minister van Middenstand, Zelfstandigen en KMO’s Pieter Timmermans CEO VBO FEB www.vbo.be/nl/beprepared

REFLECT | VBO FEB | BE PREPARED VBO AGENDA

VBO AGENDA SAVE THE DATES FISCAAL SEMINAR - LANCERING VAN DE FISCALE BAROMETER VAN HET VBO • Woensdag 25 februari 2026, 9.30 u. – 12.30 u. Op woensdag 25 februari organiseert het VBO een seminar ter gelegenheid van de lancering van zijn fiscale barometer. Die nieuwe tool is erop gericht in één oogopslag een duidelijk beeld te geven van de positie van ons land met betrekking tot verschillende fiscale parameters die essentieel zijn voor onze ondernemingen. Het seminar is bedoeld voor iedereen met een algemene interesse in de fiscaliteit van ondernemingen. Het is dus geen technisch seminar exclusief voor experten. We hebben het genoegen om tijdens het seminar minister van Financiën Jan Jambon te verwelkomen. Hij zal ons zijn visie geven op de fiscale uitdagingen waar ons land voor staat en toelichten welke initiatieven de federale regering in dat kader heeft gelanceerd.

Info Fanny Leplat T. 02 515 08 91 events@vbo-feb.be Meer info www.vbo.be > Evenementen

REFLECT Trimestriële uitgave van het Verbond van Belgische Ondernemingen Redactie Roy Coppieters (PwC), Victor De Decker (Egmont Instituut), Yorben De Maeyer (PwC), Olivier Joris, Rodolphe Mouriau, Jean-Charles Parizel, Nathalie Ragheno, Torre Van de Walle, Nikolas Vander Vennet (VUB), Maarten Van Eeckhoute, Johan Van Praet en Wim Vermeulen (Bubka) Redactie thema’s Rodolphe Mouriau, Jean-Charles Parizel, Nathalie Ragheno, David Rozenblum, Olivier Van der Maren, Torre Van de Walle Redactie Sociale Rechtspraak Antoine Vanden Abeele Eindredactie Hilde De Brandt, Anne Michiels Vertaling Vertaaldienst VBO FEB Publicatieverantwoordelijke Stefan Maes Opmaak Landmarks Fotografie Jacques De Neyer (Triptyque), Victor De Decker, Nikolas Vander Vennet, Kwin Agency Illustraties Peter Willems (Vec‑star) Druk Graphius Verantwoordelijke uitgever Stefan Maes, Ravensteinstraat 4, 1000 Brussel Reclameregie ADeMar, Graaf de Fienneslaan 21, 2650 Edegem (Antwerpen), Contact: Nele Brauers, Tel. + 32 495 29 01 74, nele.brauers@ademaronline.com Publicatiedatum December 2025/januari 2026 Cette publication est également disponible en français. Deze publicatie kunt u ook lezen op www.vbo.be > Publicaties > REFLECT ISSN: 2684-1851

Vraag over uw abonnement, (adres)wijzigingen doorgeven, nummer niet ontvangen? Stuur een mail naar reflect@vbo-feb.be 48

VBO-MAGAZINE REFLECT

UW INZICHT BEPAALT ONZE KOERS

Volledig digitaal, of toch print? Of beide?

Wij horen graag hoe u REFLECT wilt lezen. Beantwoord zeven korte vragen en bepaal mee de koers van uw REFLECT.

tinyurl.com/ys7bwjny

Volkswagen Transporter, trotse partner van het échte werk. Ontdek ons Salonaanbod en geniet van een Transporter met 5 JAAR GARANTIE + 5 JAAR ONDERHOUD + 5 JAAR HERSTELLINGEN voor een vast maandelijks bedrag* in alle onze Volkswagen Van Centers.

Milieu-informatie (KB 19/03/2004): volkswagen-bedrijfsvoertuigen.be V.U.: D‘Ieteren Automotive SA/NV, Volkswagen Commercial Vehicles Import, Thomas Vandebotermet, Leuvensesteenweg 639, 3071 Kortenberg.

*5 jaar garantie, onderhoud en herstelling inbegrepen in de dienst onderhoud en herstellingen in een Financiële Renting. Onder garantie wordt verstaan de onderhouds- en reparatiedienst zoals onderschreven en gedefinieerd in de algemene en bijzondere voorwaarden van het contract Financiële Renting dat is afgesloten met D’Ieteren Lease NV. Deze garantie kan niet worden overgedragen en blijft geldig binnen de looptijd en het aantal kilometers van het contract. Aanbod voor professionals. Info en voorwaarden op volkswagen-bedrijfsvoertuigen.be