Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 2
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 3
zoni weisz
DE VERGETEN HOLOCAU ST Mijn leven als Sinto, ondernemer en overlevende
uitgeverij luitingh-sijthoff
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 4
De uitgever heeft ernaar gestreefd alle rechten op teksten en illustraties, zoals die zijn opgenomen in dit boek, te regelen met de rechthebbenden. Met eventuele vragen kan men zich wenden tot de uitgeverij. Š 2016 Zoni Weisz en Uitgeverij Luitingh-Sijthoff B.V., Amsterdam Woord vooraf Š 2016 Anne Frank Stichting, Amsterdam Alle rechten voorbehouden Omslagontwerp: Marry van Baar Auteursfoto: Bonnita Postma Ontwerp binnenwerk: Wim ten Brinke isbn 978 90 245 6993 9 nur 320 www.lsamsterdam.nl www.boekenwereld.com
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 5
Voor Elly die mij alles gegeven heeft
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 6
Duisternis kan geen duisternis verdrijven, alleen licht kan dat. Haat kan geen haat oplossen, alleen liefde kan dat. Martin Luther King
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 7
inhoud
Woord vooraf – Ronald Leopold 9 Inleiding 13
1 Een wereld die er niet meer is 15 2 De overlevende 34 3 In de vuurlinie 58 4 Hoe ik heet 79 5 De oude koningin 108 6 ‘Nobele wilde’ in Amsterdam 125 7 Deurtjes in mijn hoofd 152 8 Verbod en erkenning 176 9 Opkomen voor ons recht 197 10 Het monster heeft zijn tanden verloren 219 11 Vast op het Drielandenpunt 240
bijlagen Stamboom van Zoni Weisz 256 Korte geschiedenis van de Sinti en Roma 258 Kaart migratie Roma en Sinti 278 Kaart verspreiding Porajmoskampen in Europa 280 Woordenlijst Romanes 282 Bibliografie 283 Een Sinti-lied 284 Verantwoording van foto’s, illustraties en documenten 288
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 8
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 9
woord vooraf
W
einig periodes in de geschiedenis confronteren ons zo indringend met onszelf als de Tweede Wereldoorlog. De gebeurtenissen tijdens de oorlog, in het bijzonder de vervolging van bepaalde bevolkingsgroepen, tonen patronen van menselijk denken en handelen die niet uniek zijn voor een bepaald tijdvak. Ze laten zien waartoe wij in staat zijn, welke keuzes wij maken en wat de gevolgen zijn van die keuzes voor onszelf, voor anderen en voor de samenleving waar we deel van uitmaken. Daarom biedt de Tweede Wereldoorlog nog altijd een moreel ijkpunt voor nieuwe generaties. Voor Otto Frank, de vader van Anne en de enige overlevende van de acht onderduikers uit het Achterhuis, was leren van de geschiedenis de belangrijkste drijfveer voor het uitgeven van het dagboek van zijn dochter en de openstelling van het Achterhuis voor het publiek. Het dagboek en het Anne Frank Huis moesten in zijn optiek bijdragen aan een betere wereld dan die waarin hij zijn gezin had verloren. Hij koos er bewust voor om zijn persoonlijke tragedie te verbinden aan een missie die gericht was op het bestrijden van discriminatie en racisme, van de haat tussen bevolkingsgroepen en religies. Het levensverhaal van Zoni Weisz dat in dit boek is opgetekend reikt ons ook een les van de geschiedenis aan. Die les is misschien in de eerste plaats wel het besef hoezeer het leven van een mens door de oorlog is getekend. Op de adressen en plekken uit zijn jeugd hebben zich nieuwe realiteiten aangediend die de gebeurtenissen uit de oorlog hebben overwoekerd. Maar wie bijvoorbeeld een stad als Zutphen goed wil begrijpen ontkomt .9.
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 10
zoni weisz
er niet aan om de tragedie van de Laarstraat tot zich te nemen. Een andere les is vervat in de vaak aangehaalde woorden ‘Nooit meer…’. Ze staan symbool voor de morele opdracht die we aan de periode 1933-1945 ontlenen en die verschillende vormen aanneemt. We strijden tegen discriminatie en racisme, we zetten ons in voor de bescherming van kwetsbare minderheden, we blijven niet passief toekijken als voor onze ogen onrecht geschiedt, we steken de helpende hand uit naar hen die vervolgd worden, we negeren bevelen die tegen onze fundamentele waarden indruisen. Oorlog en vervolging zijn mensenwerk en we doen er dan ook goed aan om proberen te begrijpen wat gewone mensen in een beschaafd deel van de wereld in korte tijd ertoe gebracht heeft onmenselijke daden te verrichten. Dit boek zet aan om daarover na te denken. Maar behalve de morele opdracht van ‘Nooit meer…’ en het besef dat ons land getekend is door de oorlog is er nog een les te trekken uit dit bijzondere levensverhaal. Het is een les die niet verbonden is aan de in Holocaust-educatie veel gebruikte rollen van daders, helpers of omstanders, maar een les die voortvloeit uit het perspectief van hen die slachtoffer zijn geworden van de vervolging. Dat is een ingewikkeld perspectief, omdat slachtoffers van vervolging door de nazi’s over het algemeen nauwelijks de mogelijkheid hadden om hun handelen door keuzes te laten beïnvloeden. Er past dus grote terughoudendheid om hun handelen langs een morele meetlat te leggen, laat staan om er morele lessen uit te trekken. Maar dit boek toont aan dat we wel op een andere manier kunnen leren van hen die in de oorlog aan vervolging en de dreiging van vernietiging hebben blootgestaan. Het levensverhaal van Zoni Weisz laat ons zien hoe je vanuit een onmenselijke situatie je menselijkheid kan terugwinnen, het laat ons zien hoe peilloos verdriet niet in de weg hoeft te staan van een betekenisvol leven, het laat ons zien hoe een levensweg niet alleen wordt bepaald door de tragedies uit het verleden maar ook door de keuzes voor een betere toe. 10 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 11
woord vo or af
komst. Het laat ons zien dat de namen Johan en Zoni verschillende werelden vertegenwoordigen die toch in één persoon kunnen worden verenigd. Het laat ons zien dat de levenskracht kan overwinnen en ons en onze omgeving in bloei kan zetten. Daarmee is dit boek, net als het dagboek van Anne Frank en het Anne Frank Huis, niet alleen een aangrijpend eerbetoon aan de dierbaren die door de nazi’s zijn vermoord, maar bovenal een les die ons leert om mens te zijn. Ronald Leopold, algemeen directeur Anne Frank Stichting, Amsterdam
. 11 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 12
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 13
inleiding
G
een mens is slechts één ding. We hebben een nationaliteit, een studie, een beroep, een gezin. Dit boek gaat over alle dingen die ik ben of ben geweest in mijn leven. Ik ben een echtgenoot, vader, grootvader, bloemist, ontwerper, een Sinto en een overlevende van de Holocaust. Geen van deze individuele zaken vertellen mijn verhaal, maar samen maken ze mij tot wie ik ben. Voor dit boek heb ik uit mijn geheugen moeten putten. Vooral wat betreft mijn vroegste jeugd heb ik vrijwel geen andere bronnen dan mijn eigen herinneringen. Hoewel mijn geheugen goed is, ben ik natuurlijk niet onfeilbaar. Bovendien moet ik rekening houden met de regels waaraan alle Sinti zijn gebonden. Ik kan – vooral waar het gaat om onze gebruiken – niet alles vertellen, daarmee zou ik ongeschreven regels overtreden. Daarnaast wil ik de privacy van sommige mensen beschermen. Ik hoop dat mijn verhaal steun kan geven aan iedereen die een moeilijke start heeft gehad in het leven. Je kunt veel overwinnen, als je maar wilt en je de juiste personen vindt om je te helpen. Bij dit boek – en bij zoveel andere dingen die ik doe – heb ik veel hulp gehad van mijn vrouw Elly. Dat waardeer ik ontzettend. Ik dank ook journalist en schrijver Philip Dröge voor het zetten van punten en komma’s op de juiste plekken. Ik dank mijn tante Leen, Annie en Gonnie die me in de donkerste periode van mijn leven liefdevol opnamen in hun gezin en me zo een toekomst gaven. Zoni Weisz, december 2015 . 13 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 14
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 15
1
E E N WE RELD DI E E R N I ET M E E R IS
H
et is een dag als alle andere. Vanuit mijn woonhuis op de eerste verdieping aan de Amsterdamse Zeilstraat loop ik de trap af naar mijn winkel op de begane grond. Het schemert nog een beetje, dus doe ik eerst de lampen aan; dan haal ik de deur van het slot voor het personeel dat zo komt. Ik check zoals altijd de agenda om te zien wat voor bestellingen er staan genoteerd. Zo weet ik ongeveer hoe mijn dag eruit gaat zien. De koude ochtendlucht komt me tegemoet als ik, zoals elke dag, naar buiten stap om een blik op de etalage te werpen. Die staat er nog mooi bij. Dit is de beste en mooiste bloemenwinkel van Amsterdam-Zuid, misschien wel van de hele hoofdstad, en dat zie je vanaf de buitenkant. De etalage is mijn trots en mijn visitekaartje. Het is niet alleen mijn zaak waar ik zeer gelukkig mee kan zijn. Ik ben nog geen dertig en alles loopt op rolletjes; mijn leven voelt compleet. Boven is mijn vrouw onze pasgeboren zoon Sander aan het voeden. Twee weken oud is hij, mijn eerste kind. Ik heb nooit geweten dat een mens zo zielsveel om een ander kan geven. Maar waarom voel ik me dan zo ontzettend belabberd? Mijn voeten zijn van lood; elke stap die ik neem kost veel moeite; een scherp mes lijkt diep in mijn lijf te steken. Hoewel ik acht uur heb geslapen, ben ik volkomen afgemat. Terwijl ik kijk naar de mensen die met ďŹ ets en tram naar hun werk snellen, voel ik een verdriet dat ik nauwelijks kan bedwin. 15 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 16
zoni weisz
gen. Het is een oud en diep zeer, dat ineens in me naar boven is gekomen. Bijna was ik vergeten dat het in me zit. De afgelopen nacht heb ik een afschuwelijke droom gehad. Met mijn pasgeboren zoon in mijn armen liep ik over een besneeuwde vlakte. Het was ijskoud; de wind sneed door de lompen die ik droeg. We waren niet alleen. Om me heen strompelden honderden anderen door de nacht: mannen, vrouwen, kinderen. We werden opgejaagd door soldaten met honden, die almaar schreeuwden dat we niet mochten stoppen. Ik zie onze bewakers ook vanochtend nog haarscherp voor me. Ze droegen groengrijze uniformen met zwarte leren koppels en glimmende hoge rijlaarzen. Dat uniform herken ik uit duizenden: het waren leden van de ss. En zo gedroegen ze zich ook. De bewakers schoten iedereen die niet meer mee kon komen zonder pardon door het hoofd. Geen smoesjes. Zelfs de zieken en gewonden moesten verder, struikelend, desnoods met bloedende voeten. Rusten, al was het voor ĂŠĂŠn seconde, betekende een doodvonnis. Tijdens mijn droom was ik in grote paniek, bang dat ik het niet vol zou houden. Maar mijn zoontje, die ook in mijn droom nauwelijks twee weken oud was, leek steeds zwaarder te worden. Mijn armen werden met elke stap vooruit nog ietsje slapper. Straks zou ik hem niet meer vast kunnen houden en zou ik het bundeltje in mijn armen laten vallen. In de droom raakte mijn lichaam van verdriet vervuld. Ik wilde hem niet achterlaten, wilde niet toegeven aan mijn steeds zwakkere lichaam, maar ik kon echt niet meer. Het moment dat ik hem zou laten vallen kwam steeds dichterbij. Toen ik wakker werd, was de besneeuwde vlakte weg, maar de droefheid uit mijn droom bleef als hardnekkige mist in mijn geest hangen. Natuurlijk heb ik vaker nachtmerries gehad, net als ieder mens. Maar toch nog nooit zoiets vreselijks als dit. Het beeld dat de afgelopen nacht door mijn hoofd spookte, was heel ge. 16 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 17
een wereld die er nie t meer is
detailleerd en levensecht. Alsof ik echt aan die dodenmars had meegedaan. Want dat was het, zo wist ik onmiddellijk na het wakker worden: ik was op een van de beruchte dodenmarsen. De verhalen daarover ken ik maar al te goed. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog hebben de nazi’s mensen uit de concentratiekampen op mars gestuurd, voor de Russische troepen uit. Het was de strenge winter van 1944-1945, maar dat hield deze exodus niet tegen. Duizenden kwamen op deze tochten om door honger, dorst, uitputting, ziekte en de kogels van hun bewakers. Degenen die overleefden, waren voor het leven getekend. Zelf heb ik een dergelijke tocht nooit meegemaakt. Ik heb zelfs niet in een concentratiekamp gezeten. Door stom toeval en dankzij de deugdzame inborst van een Nederlandse politieman heb ik als zevenjarige letterlijk de trein naar Auschwitz gemist. Maar ik ken de verhalen over de mensen die op dergelijke marsen zijn omgekomen van uitputting. Ik heb er documentaires over gezien en boeken over gelezen. Bovendien is mijn vader omgekomen in het Duitsland van Hitler. Niet op een dodenmars, maar de omstandigheden waren vrijwel hetzelfde. De betekenis van de droom is duidelijk: ik ben bang om mijn kind. Dat hem hetzelfde zal overkomen als die talloze anderen van mijn en zijn volk die zijn vervolgd. De afgelopen nacht, tweeÍntwintig jaar na het einde van de oorlog, lijkt het alsof de pijn en het lijden van mijn vader en al die andere slachtoffers van de oorlog via een droom op mij zijn overgedragen. Een trauma met vertraging. Misschien is het de geboorte van mijn zoon die in mijn geest dit luikje heeft geopend, of misschien is het gewoon tijd die als een boemerang is teruggekomen. Ik heb jaren gedaan alsof ik me had ontworsteld aan alle ellende die mijn familie in de oorlog is overkomen. Maar nu, op deze winterochtend in 1965 is de Holocaust terug in mijn leven. En ik weet dat hij nooit meer weg zal gaan, want hij is een deel van mij. . 17 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 18
zoni weisz
Mijn verhaal is echter meer dan een verhaal over alleen oorlog en vervolging. De geschiedenis van mijn volk is zelfs zo groots dat nazi-Duitsland erbij verbleekt. Ze is zelfs ouder dan ikzelf en begint lang voor ik op deze wereld ben gekomen. Mijn volk trok ooit, ver voor het begin van de tijd, over de bergen en langs de machtige rivieren van India. We waren een bijzonder volk. Als we over de droge steppe aankwamen in een stad, was het altijd feest. Dat was niet zo gek, want muziek en dans reisden altijd met ons mee. Zo virtuoos waren mijn voorouders dat ze zelfs in de paleizen van de machtigste maharadja’s moesten spelen. Sinds mensenheugenis waren we op weg, en zelfs de rijkste heersers konden ons met goud en stenen gebouwen niet binden aan één plek. De wagens van mijn voorvaderen trokken in de loop der eeuwen steeds verder naar het westen. Waarom? Dat weet niemand, simpelweg omdat we niets op papier hebben gezet over onze grandioze geschiedenis. Mijn voorvaderen kónden niet eens lezen en schrijven. Muziek was hun taal, en de van vader op zoon overgeleverde verhalen vormden de kronieken van ons volk. Van anderen weten we dat we in Perzië zijn geweest. Door de geschiedschrijvers daar werden we gevierd als brengers van poëzie en geluk. Onze klanken echoden tijdenlang in de paleizen van dit machtige rijk. Maar zelfs de schitterende lusthoven van Isfahan en Shiraz konden ons niet verleiden om te blijven. We trokken verder, want de onrust zit ons ingebakken. Sommigen van ons kwamen in Noord-Afrika terecht; vandaar dat we soms bekendstaan als Gitanes, een verbastering van ‘Egyptenaren’. Eeuwen later doken we plotseling op in geschriften uit OostEuropa, waar onze muziek synoniem werd voor zowel de lach als de traan. Vincent van Gogh schilderde onze wagens weer een paar eeuwen later in een veld in de Provence. De Spaanse componist Manuel de la Falla schreef een prachtige compositie . 18 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 19
een wereld die er nie t meer is
Woonwagens op een kamp. Ze zijn voorzien van mooi houtsnijwerk.
over het reizende bestaan dat we leidden. We liepen dan ook al een tijdje rond in het vlakke land achter de duinen waar de mensen de zee hadden getemd. Europeanen noemen ons gitanes, zigeuners, of manouches. Wij zeggen zelf liever Sinti. We zijn een volk dat altijd op reis is. Niet om ergens aan te komen, maar om onderweg te zijn. Ongedurigheid is hét kenmerk van onze cultuur. Samen met onze regels, die in sommige gevallen zo geheim zijn dat ik ze niet eens mag opschrijven. Die wetten beschermen ons tijdens de grote reis. In tegenstelling tot ons broedervolk, de Roma, hebben onze mensen altijd in wagens geleefd, trekkend van plek naar plek. De bestemming is niet belangrijk; de reis is het doel. We gaan van Aken naar Luik, van Pécs naar Debrecen, van Enschede naar Maastricht, altijd op zoek naar een plek waar we even kunnen bestaan, waar het leven goed is en waar we vrienden hebben. Toch gaan we uiteindelijk altijd weer weg. Niemand weet precies waarom – wijzelf ook niet. En niemand weet waar we morgen zullen zijn, alleen dat het ergens anders is dan vandaag. . 19 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 20
zoni weisz
In die millennia oude traditie word ik op 4 maart 1937 geboren. Niet in Isfahan of de Provence – mijn wieg staat in een Haags ziekenhuis. Maar het is een misvatting om te denken dat ik daarom een Hagenees zou zijn. Sinti-vrouwen bevallen op de plek waar ze op dat moment zijn. Het had ook in Doetinchem kunnen zijn, of Coevorden, of elk dorp daartussenin. Er gebeurt iets bijzonders: door mijn vader word ik aangegeven bij de burgerlijke stand. De ambtenaar van het bevolkingsregister zet mijn naam in zijn administratie en geeft me daarmee de Nederlandse nationaliteit en een identiteit. Dat is uitzonderlijk, zeker in die tijd. Veel Sinti bestaan immers officieel niet, wat een probleem is in een wereld waarin inkt op papier vaak de enige waarheid vormt. Het bevolkingsregister bevestigt dat ik ben. Mijn ouders geven me niet één, maar meteen twee namen. Dat lijkt symbolisch voor het ingewikkelde bestaan dat ik ga leiden, dat van reiziger tussen honkvaste mensen. Het maakt me flexibel, maar het is ook verwarrend, voor anderen maar ook mezelf. Johannes heet ik voor de Staat der Nederlanden. Een prachtige Germaanse naam, die staat als een huis en ‘de begenadigde’ betekent. Voor mijn ouders en de rest van de Sinti-gemeenschap ben ik echter Zoni, ‘het geschenk van God’ in onze eigen taal, het Romanes. Welke naam ik gebruik, is de rest van mijn leven steeds een kwestie van inschatten. Op belangrijke formulieren ben ik Johan of Johannes, net als in het zakenleven; voor vrienden en familie ben ik Zoni. Het past bij een leven dat twee totaal verschillende kanten kent, dat van de Sinto en van de gadjo, oftewel de niet-Sinto. Mijn eerste jaren speelt de vraag wat voor leven ik zal gaan leiden totaal niet, al heb ik daar zelf natuurlijk niet zoveel invloed op. Niet lang na mijn geboorte verlaten mijn ouders het Haagse . 20 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 21
een wereld die er nie t meer is
huis waar ze tijdens de zwangerschap van mijn moeder korte tijd hebben gewoond. Ze pakken hun oude leven weer op. Dat betekent reizen, eindeloos door het land trekken. Het is een bijzonder stel, mijn vader en moeder. Mijn vader is het kind van Sinti uit Litouwen en Duitsland; mijn moeder komt voort uit een Sinto-circusartiest uit Italië en een Nederlandse vrouw uit een gadje-nest. Haar ouders waren wel reizigers, wat tegenwoordig ‘woonwagenbewoners’ heet. Dat zijn Nederlanders die er een nomadische levensstijl op na houden en op goede voet staan met de Sinti, maar toch heel anders zijn dan zij. Ooit – jaartallen zijn moeilijk bij ons – zijn mijn ouders samen weggelopen. Door een paar weken weg te blijven, waren ze voor de gemeenschap van mijn vader getrouwd. Zo ging dat toen. Trouwen betekende dat ze een eigen houten wagen konden bestellen om een gezin te stichten. In die wagen begin ik als baby aan mijn eigen trektocht. De eerste zes jaar speelt mijn leven zich af op een oppervlakte van 5,5 bij 2,2 meter. Zo groot is de traditionele wagen van mijn ouders, waar ik samen met mijn jongere zusjes Rakli en Lena in woon. Ik weet het nog zo precies, omdat we de exacte maten moeten opgeven aan het rijk om een vergunning te krijgen om rond te reizen. Met dergelijke wagens hebben de mensen van mijn volk eeuwen door Europa getrokken, reizend met de snelheid van een sjokkend paard. Mijn eerste herinneringen hebben betrekking op het leven langs de weg. Het is een wereld die allang niet meer bestaat: een ouderwetse schoolplaat van zandpaden, eindeloze bossen en keuterboertjes. Ik zie mezelf nog zitten, naast mijn vader, op de zestig centimeter brede plank die dienstdoet als de bok. Ons paard trekt de wagen. Hoe belangrijk dat dier voor mij en mijn volk is, kan ik bijna niet uitleggen. Paarden, of gray, geven ons de vrijheid die we zo nodig hebben. Zonder paarden waren we beslist een ander volk geworden. Het geluid van hoefijzers op straatstenen maakt me nu nog blij. . 21 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 22
zoni weisz
Achter de plank zit een deur naar het woongedeelte van de wagen. Hoe klein die paar vierkante meter ook mogen lijken voor moderne ogen, alles wat je nodig kunt hebben is binnen aanwezig. Als kind ken ik niet anders. Het is een compleet huis, maar dan op wielen. Links staat een klein fornuis, rechts zelfs een dressoir en een kastje voor het servies. Een tafel is er niet – wel een paar stoeltjes. Aan de wanden hangen potjes met bloemen. Het is er reuzegezellig. Niet dat we veel binnen zijn. Met mijn zusjes Rakli en Lena ben ik bijna altijd in de openlucht te vinden, ook als het vriest of regent. We spelen in het bos of op een boerenerf, of op welke plek we op dat moment ook maar zijn. Wassen doen we in kleine riviertjes, of bij een vriendelijke boer onder de pomp. Het duurt jaren voordat ik voor de eerste keer warm stromend water op mijn huid voel. Met twee emmers brengen we het water naar de wagen: eentje om te wassen en eentje om te drinken. Nooit zullen we die emmers verwisselen; dat is een van de grote taboes in de wereld van de Sinti. Zelfs slapen doen we soms buiten. Behalve als het erg koud is of regent; dan gaan we naar binnen en kruipen letterlijk onder de wol. Op een derde van de wagen is een scheidingswand aangebracht. Die is gemaakt van prachtig bewerkt hout, met daarop spiegels. Achter de wand staat een stapelbed; wij kinderen slapen gezellig bovenin, onze ouders beneden. Ik heb zalige jeugdherinneringen aan die heerlijke veren bedden en de rijkbewerkte overtrekken die de trots van mijn moeder waren. Zo trekken we van stad naar stad en van dorp naar dorp. Door onze levensstijl zijn we buitenstaanders. Met mijn ouders en Rechts: plattegrond van interieur van een woonwagen. Het meubilair was van een klein formaat. Alles reuzegezellig met plantjes aan de wand in platelen hangers. Het leven speelde zich voor een groot deel buiten af. De regel was: altijd schoenen uit voor je de wagen in gaat. . 22 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 23
een wereld die er nie t meer is
. 23 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 24
zoni weisz
Zijaanzicht van een woonwagen zoals die voor de oorlog en in de jaren vijftig werd gebruikt.
mijn zusjes spreek ik onze eigen taal, het Romanes. Dat is een oeroude taal die gewone Nederlanders niet verstaan. Alleen met mijn moeder spreek ik af en toe Nederlands, net als met mensen onderweg. Evenals veel Sinti krijg ik dus een tweetalige opvoeding. De wegen zijn nog leeg. Zelfs grotere plaatsen in Nederland zijn nog zeer bescheiden in vergelijking met nu. Snelwegen bestaan nog niet. Wat zouden we daar met paard-en-wagen ook mee moeten? De tijd gaat daardoor veel langzamer. Uren en minuten spelen geen rol; de seizoenen zijn onze klok. Mijn kindertijd is een stille wereld van onverharde paden en natuur. Ons paard leent zijn krachten aan onze ongedurigheid. Dit dier is zo belangrijk in onze cultuur dat we nooit paardenvlees zullen eten, hoeveel honger we ook hebben. Altijd maar voort, op weg naar een plek waar handel is, welke handel dan ook. Al naargelang de locatie of het seizoen verkoopt mijn vader kleden of violen, en soms gewoon allebei tegelijk. Hij is er een meester in diensten of producten aan de man te brengen. Een eenvoudig Antwerps tapijt wordt in zijn handen ineens een echte pers van de beste wevers in de Levant. Zijn violen hoeft hij niet mooier te maken, want die zijn van zichzelf al . 24 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 25
een wereld die er nie t meer is
Mijn vader, ongeveer twintig jaar oud.
prachtig. Muziek is immers heilig voor de Sinti. Vaak is hij met zijn instrumenten bezig. Met een stukje glas slijpt hij laagje voor laagje het hout laagje van de klankkast. De viool wordt daardoor steeds dunner, tot het geluid onnavolgbaar mooi is. Sinti zijn van nature opportunisten, die kansen pakken die ze op dat moment zien. We moeten wel; je weet immers nooit wat morgen zal brengen. Als de handel wat stilletjes is, dan maait mijn vader tegen een bescheiden vergoeding met een zeis het gras bij een boer. Ik zie hem nog zitten met een stuk metaal en een hamer. Daarmee slaat hij het snijoppervlak van de zeis dun, om hem daarna vlijmscherp te slijpen. Er zijn in de laatste jaren voor de oorlog maar 3500 Sinti in Nederland. Ons volk is dus een bijzonderheid. Soms worden we uitgeoten of met achterdochtige blikken bekeken als we door een dorp of stadje rijden. We gelden voor sommige mensen als asociaal en onbetrouwbaar. Of nog erger: dieventuig. Wie is bestolen, verdenkt al snel die vieze zigeuners die met hun kar langs zijn gekomen. In de kranten staan in die tijd verhalen over dat we zelfs kleine kinderen ontvoeren, dus de achterdocht komt niet uit de lucht vallen. . 25 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 26
zoni weisz
Ik herinner me nog hoe we, op doorreis, op een avond in de buurt van een dorpje ons kamp opsloegen. Een uur later komt de veldwachter langs op zijn fiets. Dat we érgens moeten staan, begrijpt hij ook wel, maar we moeten niet denken dat we langer dan een dag welkom zijn. Morgen komt hij op dezelfde tijd terug en dan kunnen we maar beter weg zijn. Zoals hij zijn er vele dienaren van de wet die ons liever zien gaan dan komen. Hoe graag – dat zullen we pas later merken. Toch treffen we tijdens onze eindeloze trektocht ook veel blije gezichten. Dorpen lopen soms uit als we over een smalle weg aan komen rijden. Ik voel als klein kind de nieuwsgierigheid terwijl de dorpsbewoners vol verwondering kijken naar onze wagen. Later zal ik begrijpen dat gewone burgers ons leven vaak romantiseren en er stiekem naar verlangen. Voor ons is dit bestaan doodgewoon, maar voor inwoners van de normale wereld is het spannend en mysterieus. We brengen een zweem van verre landen met ons mee, al komen we alleen maar uit Veenendaal of Helmond. Als de winter begint, zoeken Sinti meestal een goede plek op om een tijdje te blijven. We zijn als nomaden in de koude maanden natuurlijk kwetsbaar en hebben dan behoefte aan een beetje vastigheid en veiligheid. Het liefst hebben we een locatie waar een paar basisvoorzieningen zijn, bij voorkeur riolering en stromend water. Sommige gemeentes wijzen daarvoor plekken aan, maar soms biedt een boer ons ook wel een goede plek. Bijna altijd staan op zo’n plek al een paar andere Sinti. Ik weet niet hoe, maar het lijkt of we elkaar steeds maar weer tegenkomen. De begroeting tussen Sinti is altijd hartelijk, en de verhalen over waar iedereen is geweest stromen daarna als vanzelf. De wagen wordt met vereende krachten op de stiep gezet, houten paaltjes die zorgen dat het mobiele huis niet telkens veert als je in en uit gaat. Een teken dat je even blijft waar je bent. . 26 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 27
een wereld die er nie t meer is
Wie net aankomt, krijgt onmiddellijk te eten, zonder uitzonderingen. ‘Jullie hebben gereisd, jullie hebben honger,’ hoor ik de vrouwen zeggen, terwijl ze hun pollepel in een diepe pan dopen om op te scheppen. We eten altijd samen – stoofpotten, noedels of soep. Soms met het vlees van een voor ons heilig dier, de egel. De mannen vangen het stekelige beestje met jutezakken. We geloven zelfs dat het naar knoflook smakende vlees ons extra kracht geeft. Die overtuiging stamt uit de tijd dat de egel voor Sinti vaak de enige bron van vlees was. Hele families hebben erop overleefd. De mannen praten na het eten natuurlijk over zaken en de wereld om ons heen. Ze zitten om het vuur, het Romani Yak. Zo gauw we bij elkaar zijn verzamelt iemand hout en wordt er een vuur gemaakt. Men wisselt informatie uit, wikt en weegt waar de reis na de winterstop naartoe zal gaan. Waar misschien ‘nog wat te verdienen valt’ en welke boer genegen is om je werk en misschien het comfort van een schuur met hooi te geven. De laatste berichten van familie en vrienden worden uitgewisseld: wie is er dood, welk gezin heeft uitbreiding gekregen? Er wordt muziek gemaakt. Op zo’n beschutte plek blijven we gedurende de koudste maanden. Geen dag te lang, want zodra er ook maar een zweem van lente in de lucht hangt, zijn we weer vertrokken. Altijd lonkt de verte. Zo gaat het ook in het voorjaar van 1940 en in de twee lentes daarna. Europa staat om ons heen in brand en de legers van Hitler lopen land na land onder de voet. Ook Nederland moet er op 10 mei aan geloven. De bezetter is rücksichtslos en het neutrale landje wordt binnen een week bezet. Het militaire verzet breekt na het bombardement op Rotterdam definitief. Niet dat ik van al deze ellende ook maar iets merk. Gevechten zien we niet. Duitse soldaten die we tegenkomen zijn gewoon de gebruikelijke gadje, maar dan met een onbekend uniform . 27 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 28
zoni weisz
aan. Mijn ouders veranderen hun leefpatroon voorlopig ook niet; ze blijven trekken. In andere landen verbieden de Duitsers na de bezetting het nomadische bestaan al, maar in Nederland leggen ze ons in het begin geen strobreed in de weg. Mijn herinnering aan die tijd is gevuld met heel andere verhalen dan Blitzkrieg, soldaten en onderwerping. Weer speelt ons paard de hoofdrol. Als we ergens tijdelijk ons kamp hebben opgeslagen, kijkt mijn vader me lachend aan. Hij wijst op ons paard, dat is uitgespannen en staat te grazen in de wei. ‘Als je erop kunt klimmen, mag je op het paard rijden.’ Rijden! De klank van het woord is als snoepgoed voor me. Op een paardenrug zitten is in mijn jonge leven het hoogste waar ik naar kan streven. Toch weet ik dat het nog wel even zal duren voor ik dit genoegen zal smaken. Ook al is het geen groot paard – Sinti hebben een voorkeur voor kleine, stevige dieren –, als jongetje van zes lukt het me natuurlijk nooit om erop te klimmen. Mijn hoofd komt niet eens boven de buik van het dier uit. Dat duurt nog een paar jaar. Dan zie ik langs de weg een stenen kilometerpaal. Ik voer het paard erheen en klim met veel moeite op de steen. Met uiterste inspanning kan ik nu mijn been over zijn rug slingeren. Ik houd me vast aan de manen en voel het paaltje wegglippen onder mijn voet. Voor het eerst van mijn leven zit ik alleen op een paard, wat voor een Sinto een moment is om nooit meer te vergeten. Alsof ik als eerste mens een hoge berg heb beklommen. Maar ook al zie ik er niets van, om ons heen is het natuurlijk wel degelijk oorlog. Zelfs in mijn kleine kinderwereld dringt langzamerhand iets binnen van de verschrikkingen waaraan Europa blootstaat. Mijn ouders maken zich zorgen, voel ik. Ze hebben op de plekken waar veel Sinti komen natuurlijk de nodige verhalen gehoord. Over Duitsland en hoe moeilijk ons volk het in dat land . 28 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 29
een wereld die er nie t meer is
heeft. We hebben geen kranten, want mijn vader kan niet eens lezen en mijn moeder slechts een beetje, dus berichten als deze ontgaan hun: De chef van de [Berlijnse] politie heeft gelast dat alle Zigeuners, halfbloed-Zigeuners en personen, die de leefwijze der Zigeuners volgen, zich bij de politie melden, opdat nasporingen op het gebied der rassen-biologie kunnen worden gedaan. De Zigeuners, die in groepen rondtrekken, zullen verstrooid worden, de Zigeuners zullen zich niet meer in de grensgebieden mogen ophouden, verder zullen zij niet meer uit de steden met meer dan 500.000 inwoners verjaagd mogen worden, vermoedelijk om te voorkomen, dat zij het platteland overstroomen. Algemeen Handelsblad, 15 december 1938
Het gebrek aan kranten maken de Sinti goed door elkaar verhalen te vertellen tijdens de lange avonden op de kampen. Zo sijpelen berichten als deze, over vijandelijkheid van het nieuwe Duitse regime, wel degelijk door. Sinds 1933 worden de wagens van Sinti bij onze oosterburen soms aangehouden. De bewoners worden dan opgepakt en afgevoerd. In 1936 is de stad Berlijn zelfs helemaal ‘zigeunervrij’ gemaakt om de Olympische Spelen zo ‘zuiver’ mogelijk te houden. De zigeuners werden naar een voorstad gebracht, waar een nieuw type verblijfplaats was ingericht. Een ‘concentratiekamp’ noemen de nazi’s dat met een nieuw woord. Familie en vrienden fluisteren hoe langer hoe vaker ook over een ander soort kamp waar Duitse familieleden terecht zijn gekomen. Om te werken, zo hopen ze. Niemand weet echter precies weet wat daar achter het prikkeldraad gebeurt. Dat kamp, waarover de mensen alleen maar durven te fluisteren, ligt in elk geval ver weg: bij de stad Dachau, helemaal in de streek rond München. . 29 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 30
zoni weisz
Op deze manier werd het ‘zigeunerprobleem’ in de pers gebracht. Het was de aanloop tot het definitief oplossen van het probleem: de Holocaust.
Voor reizigers als de Sinti zijn grenzen en afstanden iets abstracts, maar toch straalt het gevaar van deze plek helemaal door naar Nederland. Mijn familie is onrustig, zie ik als kind. Het hoe en waarom ontgaat me echter totaal. Meer dan een vaag vermoeden is het niet, en dan nog is de kwestie snel vergeten. Want ik kan al op een paard rijden! Wat ik gelukkig niet zie, is dat overal om ons heen de wereld verandert. De Joden worden onder onze neuzen uitgeroeid. Niet lang nadat de Duitsers Nederland zijn binnengevallen, moeten ze een ster gaan dragen om zichtbaar te zijn op straat. Een paar maanden later mogen ze bijna niets meer. Nog iets later beginnen er treinen te rijden naar het oosten. Veewagons vol mensen met een ster op de borst, op weg naar hun verdoemenis. De Joden zijn ook een volk van buitenstaanders; daarom voelen we een zekere verwantschap met ze. Wij zijn door de nazi’s ook op dezelfde hoop gegooid. Fremdrassisch, zo noemen ze ons, in wat door moet gaat voor een wetenschap. Ze zijn bang dat ons bloed hen zal bezoedelen, dus de Joden en wij gelden als smerig en als een gevaar voor het Germaanse volk. Net . 30 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 31
een wereld die er nie t meer is
als de homoseksuelen, de geesteszieken, de communisten en alle anderen die niet aan het krankzinnige arische rolmodel voldoen. Zonder dat mijn ouders of ik het weten, worden we al jaren bestudeerd door figuren die ons volgens hun systeem als ‘ondermensen’ betitelen. Uiteraard zijn ze zelf de ‘bovenmensen’. Pas veel later zie ik de foto’s van de Rassenbiologische Forschungsstelle des Reichsgesundheitsamtes waarop te zien is hoe schedels van leden van ons volk worden gemeten. Zo kunnen ze ze altijd herkennen. Hoe langer de oorlog duurt, hoe sterker mijn gevoel wordt dat er iets niet klopt. Mijn ouders brengen dat ongemerkt toch over, al praten we er samen nooit over. Sinti hebben een feilloos gevoel voor gevaar, want zo hebben we de afgelopen eeuwen weten te overleven. Hetzelfde gevoel heeft mijn vader ook. Hij ziet dat zich een donkere wolk boven onze hoofden begint samen te pakken. Wat de Joden is overkomen, kan ons ook gebeuren, zo lijkt hij te denken. In het najaar van 1943 neemt mijn vader een besluit: we zullen voorlopig niet meer rondtrekken, zo kondigt hij aan. De Duitsers hebben dat verboden. We kunnen op een ‘vast’ kamp gaan staan, maar hij vindt het vanwege de bezetting verstandig om even wat minder zichtbaar te zijn. Ook al zijn we tot dat moment door de Duitsers met rust gelaten, hij denkt dat het goed is als we tijdelijk anders gaan leven. Alsof we gadje zijn. Onze wagen stopt voor de Laarstraat 85 in Zutphen. Buurtkinderen kijken nieuwsgierig wat er staat te gebeuren. Hier zullen we de komende tijd doorbrengen, vertellen mijn ouders ons. Het is een pand waar vroeger een slagerij in zat. Nu is het leeg en kan het dienen als onderkomen voor onze familie. Wat mijn ouders dan waarschijnlijk niet weten, is dat de vorige bewoner van het pand, slager Menk, Joods was en is gedeporteerd naar het vernietigingskamp Auschwitz met zijn vrouw. Op het mo. 31 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 32
zoni weisz
ment dat we erin trekken, zijn ze al omgebracht in de gaskamers. Een echt huis! Voor mij als jongetje is het niet minder dan een sensatie. Zoiets heb ik nog nooit meegemaakt, want mijn huis is tot op dat moment maar een paar vierkante meter groot geweest en heeft altijd gehobbeld. Ik ren als een bezetene door het pand om snel alle hoeken en gaten te leren kennen. Voor mijn gevoel is het een enorme woning, misschien wel een paleis waar koningen in hebben gewoond. Beneden is de winkel, waar mijn vader wat van zijn voorraad tapijten neerlegt. Dit wordt de nieuwe uitvalsbasis voor zijn handel, want we moeten natuurlijk geld hebben. Via een trapje kom je in de woonvertrekken, die helemaal leeg zijn. De kale muren weerkaatsen hol de opgewonden stemmen van mijn zusjes Rakli en Lena en van mij. Boven zijn de slaapkamers. Voor het eerst krijgen we een eigen plek om te slapen. Die extra ruimte is mooi meegenomen, want mijn vader en moeder hebben een paar maanden eerder nog een jongetje gekregen: mijn kleine broertje Emile. Mijn ouders halen hun meubels uit de wagen en beginnen het huis achter de oude slagerij in te richten. We hebben lang niet genoeg spullen om de lege kamers ook maar een beetje te vullen, maar het voelt met onze meubeltjes toch al snel vertrouwd. Maar ons leven zal heel anders zijn dan voorheen, dat vreemde gevoel heb ik wĂŠl. Dat er veel gaat veranderen, blijkt een paar dagen later nog duidelijker. We zijn inmiddels helemaal gesetteld in het huis en mijn moeder roept me bij zich. Ze moet me iets belangrijks vertellen, zegt ze. Ze kijkt met haar lieve blik in mijn ogen. Haar lange zwarte haar valt los over haar schouders. Ik ben zes jaar oud en nu ik in een vast huis woon, is het tijd om iets te doen waar Sinti door hun levensstijl meestal niet aan toekomen. Ze grijpt een gelegenheid aan die zonder . 32 .
Zoni Weisz_Vergeten Holocaust HR v2 DEF 20-01-16 17:05 Pagina 33
een wereld die er nie t meer is
de oorlog misschien nooit gekomen was. ‘Je gaat volgende week naar school,’ vertelt ze. ‘Daar zul je leren lezen, schrijven en rekenen.’ Ik heb geen idee wat ik me daarbij voor moet stellen, maar spannend lijkt het me wel.
. 33 .