Vogelvlucht - Tirion Natuur

VOGELvlucht

001-011_EARTHFLIGHT_Intro NED.indd 1

19-06-12 13:54

VOGELvlucht John Downer

001-011_EARTHFLIGHT_Intro NED.indd 2-3

19-06-12 13:54

Contents Inhoud

06

Inleiding

12

EUROPA

56

AFRIKA

98

NOORD AMERIKA

136

ZUID AMERIKA

164

AUSTRALIË & AZIË

202

THE MAKING of

238

Register / Dankbetuiging / Fotoverantwoording

001-011_EARTHFLIGHT_Intro NED.indd 4-5

19-06-12 13:54

Inleiding Wie heeft er niet ooit van gedroomd te

wonderen van het vliegen, genaamd In-flight Movie.

kunnen vliegen als een vogel? Wie heeft zich niet dat

Natuurlijk wilde ik iets compleet anders maken dan de

opwindende gevoel van vrijheid geprobeerd voor te

documentaires die tot nu toe over het onderwerp waren

stellen? Die vrijheid is waarschijnlijk het eerste dat in je

verschenen en ik ging op onderzoek uit.

opkomt als je aan vliegen denkt. En dat is ook de reden

In die tijd (en nu nog steeds) was het belangrijkste stuk

waarom vogels ons zo boeien. Niet gehinderd door

gereedschap van een wildfotograaf een camera met

zwaartekracht, bergen, landsgrenzen en zelfs oceanen,

een lange lens. Hiermee kun je de meest fantastische

gaan en staan ze waar ze willen. Van jongs af aan ben ik

close-ups maken van je onderwerp, maar er is één groot

geobsedeerd geweest door het idee te kunnen vliegen.

nadeel: ook al is het materiaal beeldvullend, je houdt

En met dit Vogelvlucht-project is een diep gekoesterde

een groot gevoel van afstand. Dat heeft ermee te maken

wens in vervulling gegaan: ik heb bijna kunnen vliegen

dat je de diepte niet goed in beeld krijgt en ook de

als een vogel.

omgeving van de vogels niet. En daarmee verschillen de beelden dus enorm van hoe wij de wereld met onze

Roodhalsgans, Roemenië Deze ganzen trekken van hun overwinteringsplek in ZuidoostEuropa via Kazachstan en Rusland naar hun broedgebieden in het Siberische poolgebied. Hier broeden ze vaak in de buurt van roofvogels die hun enige bescherming bieden tegen poolvossen.

06 / I nleiding

001-011_EARTHFLIGHT_Intro NED.indd 6-7

Vogelvlucht is een unieke wereldreis door de ogen van

ogen waarnemen. Mijn eerste film over vliegende vogels

vogels. Met gieren vlogen we hoog boven de Serengeti en

wilde ik in een compleet nieuwe visuele stijl maken,

met een vlucht pelikanen scheerden we over het water

waarbij ik zou afrekenen met de dominantie van de

in de baai van San Francisco. Met dit project heb ik zelf

lange lens.

De technieken die ik hiervoor in de jaren tachtig

het moment dat het ei barst. Filmen is dan relatief

en toen ik mijn bestemming had bereikt was er al geen

het wonder van vliegen mogen ondervinden en heb

Tijdens andere projecten had ik al geëxpe­rimenteerd

ontwikkelde zouden de basis vormen voor Vogelvlucht

gemakkelijk: de ‘pleegouder’ klimt in een filmvoertuig

twijfel meer mogelijk: ik was zijn moeder! Als ik hem

ik de wereld kunnen vastleggen vanuit een ongekend

met op afstand bedienbare camera’s met groot­

vele jaren later. Sindsdien heeft zich een revolutie in

en de vogel vliegt met hem mee alsof hij zijn biologische

neerzette klom hij op mijn schoenen, als ik wegging

perspectief. Dit boek is een verzameling van de mooiste

hoeklenzen. Hiermee kreeg ik wilde dieren al dichterbij

de film- en fotowereld voltrokken waardoor er meer

ouder volgt. Zo kunnen opnames worden gemaakt die

kwam hij achter me aan. Het donsballetje volgde me

en spectaculairste beelden die we voor het programma

in beeld dan ooit, wat je het gevoel gaf echt deel uit te

mogelijk is dan ooit, maar de principes van het succesvol

je het gevoel geven deel uit te maken van de vlucht.

op de voet en verloor me geen seconde uit het oog. Het

hebben gemaakt.

maken van de dierenwereld. Tot mijn verbazing ontdekte

deel uitmaken van de vogelhabitat zijn onveranderd:

Toen ik mijn eerste film maakte stond dit concept nog

komend halfjaar hoefde ik niet te proberen de ouderlijke

Mijn droom ging echter niet zonder meer in vervulling.

ik echter dat niet iedereen hiervan gecharmeerd was.

empathie met de dieren en een gedegen kennis van hun

in zijn kinderschoenen en was het alleen toegepast

macht aan iemand anders over te dragen. In de auto zat

Voordat we de eerste beelden konden vastleggen hadden

Veel gerenommeerde filmmakers uit die tijd vonden dit

gedrag.

op ganzen. Niemand had het ooit met een andere

hij op de bijrijdersstoel, als ik op kantoor aan het bellen

we nog een hobbel te nemen: hoe konden we de vogels

soort beelden onprettig en storend, onnatuurlijk zelfs.

Een van de belangrijkste principes waarvan in

vogelsoort geprobeerd en niemand had de vogels ooit

was, zat hij op mijn hoofd en op de bank nestelde hij

tot dichtbij benaderen? Hoe konden we deel uitmaken

Terwijl ze op mij dus juist het tegenovergestelde effect

Vogelvlucht gebruik is gemaakt is ‘inprenten’. Dit duidt

eerder vanuit de lucht gefilmd. Hier kwam verandering

zich lekker tegen me aan. Zelfs op feestjes was hij van

van hun wereld? De oplossing voor dit probleem vonden

hadden. Ik zette door, maar nu had ik de opdracht een

op het fenomeen dat sommige soorten vogels het

in toen ik het avontuur aanging met een Amerikaanse

de partij! Toen hij er klaar voor was het nest te verlaten

we in een van de eerste films die ik ooit heb gemaakt.

film te maken over vliegende vogels. Had ik mezelf in de

eerste bewegende ding dat ze waarnemen als ze uit het

wintertaling.

en gefilmd te worden, hoorde hij helemaal bij het gezin.

Ruim 25 jaar geleden begon ik bij de afdeling Natural

voet geschoten? Hoe zou ik ooit in staat zijn dergelijke

ei komen als hun moeder beschouwen. Als de band

Ik was eigenlijk van plan de vogel op te laten voeden

En dat kwam bij het filmen handig uit; als ik hem riep,

History van de BBC als assistent bij het programma

beelden van binnenuit te maken in een wereld die niet

eenmaal is gesmeed, volgt de vogel zijn surrogaatouder

door een toegewijde cameraman, maar onderweg naar

kwam hij naar me toe.

Wildlife on One. Tot mijn grote blijdschap werd

alleen ongrijpbaar, maar ook zo enorm verschillend was

overal, ook lang nadat hij het nest heeft verlaten. Dit

hem kwam het ei al uit, te vroeg en op mijn schoot.

Het was mijn droom hem vanuit de lucht te filmen,

mij gevraagd een programma te maken over de

van de onze – de lucht?

betekent dus dat de ouder aanwezig moet zijn op

Vragend en verlangend piepte het kuikentje naar me

maar door een gebrek aan technologische middelen in

I nleiding / 07

19-06-12 13:54

de tijd was dit niet een heel realistisch idee. Ik was niet

natuurlijk het eerste waaraan ik dacht toen het

alleen gebruikgemaakt van de techniek van inprenten.

alsof je door het raam van een straaljager zit te kijken.

ooievaars boven Istanbul te filmen. De beelden van

tot in detail kennis mee maken. Zo observeerden we

gekwalificeerd om een ultralight vliegtuigje te bedienen

Vogelvlucht-project in beeld kwam. Gelukkig heeft de

Ik had ook bedacht dat het mooi zou zijn de vogels actief

Toen duidelijk was dat we het Vogelvlucht-project

binnen uit de vlucht zijn spectaculair en ik was

op de Great Plains in de Verenigde Staten de koevogel,

en een tweezitter-variant hierop was simpelweg te snel

techniek zich in de loop der jaren verder ontwikkeld en

deel uit te laten maken van het productieteam door

zouden gaan doen, wist ik dat we gebruik zouden gaan

vastbesloten dit concept opnieuw toe te gaan passen

die de insecten opeet die tevoorschijn komen door het

voor een vogel om bij te houden. Toen hoorde ik echter

ging het hele project vanaf toen van meet af aan een

ze een camera om hun nek te hangen. Wat een uniek

maken van dit soort ‘vogelcamera’s’. Nu lag de uitdaging

in Vogelvlucht. Deze keer bouwden we een op afstand

hoefgetrappel van de bizons. In India zagen we in een

van iets nieuws, parasailing, en ik dacht: dat is het! Het

stuk beter.

beeldmateriaal zou dat opleveren! Hiervoor was een

erin hogeresolutiebeelden te maken, in plaats van de

bedienbaar zweefvliegtuig in de vorm van een gier om

rattentempel duiven de restanten stelen van offers die

idee was even simpel als angstaanjagend: ik zou rennend

bijzonder klein cameraatje nodig en een speciaal harnas.

korrelige opnames van weleer. Ook moesten het rustige

vliegende gieren vanuit de lucht te filmen. De techniek

aan de heilige knaagdieren waren gebracht. En in het

met een open parachute aan mijn rug door een voertuig

Een

collega-vliegeniers

In die tijd kwam alleen de Super 8-camera hiervoor in

beelden worden, die de kijker het gevoel zouden geven

stelde ons zelfs in staat onze gier een beweegbare staart

oerwoud van Peru zagen we ara’s de strijd aangaan met

met hoge snelheid de lucht in worden getrokken.

ontmoette ik op wel heel bijzondere wijze. Ik was met

aanmerking. In deze populaire amateurcamera zat in

dat ze het vliegavontuur zelf beleefden. Gelukkig waren

te geven. Hierdoor leek hij nog meer op een echte vogel

andere dieren uit de jungle om zoveel mogelijk van de

Op een goede middag bevonden mijn eend en ik ons dus

mijn achtjarige zoon Rory op een landgoedfair. Hij had

een plastic cassette een film die niet langer was dan een

er inmiddels nieuwe, kleine camera’s op de markt die

en konden we onze doelgroep nog dichter benaderen.

mineraalrijke klei te bemachtigen die zich daar bevindt.

in het open veld, klaar voor ons gezamenlijk vliegdebuut.

me al een paar keer gevraagd of ik alsjeblieft met hem in

gemiddelde schoenveter. Met hulp van een technisch

we voor dit doel geschikt konden maken. Het bleek

Dankzij nieuwe technologische ontwikkelingen hebben

Behalve deze dieren, die deel uitmaken van een

Mijn kind bevond zich in een schoenendoos, vastgegespt

een kermisattractie wilde die er ook stond. Het was zo’n

medewerker van de BBC, die dacht dat ik helemaal gek

zelfs mogelijk een kleine camera met een draai-/

we voor Vogelvlucht een reis over de wereld kunnen

ecosysteem dat beperkt is in omvang, zijn er natuurlijk

aan mijn gordel. Veel tijd om stil te staan bij mijn

monsterlijk apparaat met vijf op-en-neergaande armen

geworden was, haalde ik de camera uit elkaar en bracht

kantelsysteem op de rug van een wat grotere vogel te

maken en hebben we de natuurlijke processen en fysieke

talloze vogels die zich niet zo netjes aan de grenzen

naderende einde had ik niet, de sleepwagen gaf flink

met draaiende stoeltjes aan de uiteinden. Ik wist dat ik

hem terug tot een lens, een motortje en de filmcassette.

plaatsen, waardoor we in verschillende richtingen

elementen van de verschillende continenten kunnen

houden die wij mensen hebben ingesteld. Vele trekken

gas en achter mij opende zich de parachute. Voordat ik

er heel misselijk van zou worden en inderdaad, al na

Dit geheel van een paar gram zou theoretisch door een

konden filmen. Hiermee kregen we tegelijkertijd meer

ontdekken. Centraal in het project staat het idee dat

in een bepaalde periode naar een ander continent.

het wist bevonden we ons op zeshonderd meter hoogte

een paar minuten zag ik groen en geel. Maar in al mijn

gezonde grote vogel gedragen kunnen worden.

inzicht in de vleugelslag van de vogel. Prachtig is het

bepaalde vogels optreden als persoonlijke ‘gidsen’ in

Zwaluwen die in groten getale overwinteren in Zuid-

en zonder echt stil te staan bij de consequenties haalde

misère zag ik plotseling iets wonderlijks vanuit mijn

We besloten de eervolle titel ‘eerste cameravogel’ aan

om in detail te zien hoe subtiel een vogel zijn vleugels

elk van de gebieden waarin we hebben gefilmd. Het

Afrika scheren hier over velden en akkers in onze

ik mijn kind uit de schoenendoos en liet het los, in de

ooghoeken: een microlight-vlieger te midden van een

een roofvogel toe te kennen. In verband met de stress

beweegt tijdens het vliegen.

gaat om charismatische soorten, die typisch zijn voor

zomer, na een reis van zo’n tienduizend kilometer die

vrijheid van de open lucht.

formatie kraanvogels! De piloot was Christian Moullec,

koos ik voor een buizerd die door een valkenier was

In-flight Movie was ook mijn eerste kennismaking met

het betreffende continent, zoals flamingo’s en gieren

ze in vier weken afleggen. Een van de grootste trekkers

Het was de bedoeling dat hij naast me zou gaan

een bijzondere Fransman die zich ook had bekwaamd

grootgebracht en getraind. De camera werd zodanig op

het gebruik van op afstand bedienbare apparatuur.

in Afrika en de kraanvogel en de brandgans in Europa.

is zonder twijfel de Noordse stern. Deze vogel broedt in

vliegen, maar helaas had hij het script niet gelezen. Tot

in het vliegen met vogels. Tijdens evenementen als deze

zijn rug geplaatst dat we beelden zouden krijgen van

Het was de eerste keer dat iemand probeerde een

Gebruikmakend van hun instinct waar zij al zovele

de zomer tot zelfs op de Noordpool en trekt vervolgens

mijn afgrijzen zag ik hem als een steen richting aarde

fair verzorgde hij shows in zijn microlight-vliegtuigje.

zijn kop en van het landschap onder hem. Met klamme

filmcamera in een modelhelikopter te plaatsen. Het

duizenden jaren op afgaan, zien we de wereld door

helemaal naar de Zuidpool om te overwinteren.

duikelen. Op ongeveer vijftien meter hoogte viel het

Het was puur toeval dat ik hem hier tegenkwam.

handen keek ik toe hoe de vogel voor het eerst de lucht

was gewoon een kwestie van uitproberen en met vallen

hun ogen en ontdekken we gaandeweg het mooiste

Wetenschappers hebben ontdekt dat hij hierbij op de

hem gelukkig in dat hij vleugels had en begon hij hevig

Christian zou samen met nog enkele toegewijde mensen

in ging met de kostbare vracht op zijn rug. Zou hij het

en opstaan succesjes zien te behalen. Tegenover elke

schouwspel dat de natuur ons te bieden heeft.

heenweg een andere route kiest dan terug. Al met al

te fladderen. Het gevoel van opluchting maakte direct

een belangrijke rol gaan spelen in het Vogelvlucht-

redden? Al gauw zag ik dat ik me geen zorgen hoefde

geslaagde testvlucht stond een crash met in het rond

plaats voor wanhoop, aangezien mijn eend er als een

project. Zij namen hun ingeprente vogels mee de lucht

te maken; zonder noemenswaardige inspanning liet hij

vliegende schroefbladen. Ik hield echter vol, overtuigd

En zo zijn we er getuige van hoe gieren de trek van de

hij vijf continenten aandoet. Zo zijn vogels met hun

speer vandoor ging. Ik riep het stipje aan de horizon

in op een manier waarvan ik tot nu toe alleen had

zich door de wind onder zijn vleugels omhoog dragen.

als ik was van de resultaten die we ermee konden

gnoes volgen in de Serengeti. Hoe ze nauwlettend de

ongelooflijke prestaties de bindende factor op onze

nog na, maar mijn geschreeuw loste op in de wind.

kunnen dromen. Met hun ganzen en kraanvogels vlogen

Hoewel de vlucht er veelbelovend uit had gezien,

bereiken. Sindsdien heb ik bij elke productie wel een

drama’s met dodelijke afloop volgen die zich onder hen

aarde.

Even leken de zes maanden voorbereiding verspilde tijd

ze over de prachtigste steden en de spectaculairste

moesten we nog lang wachten op het resultaat. Super

miniatuurhelikopter gebruikt en ben ik opgehouden

voltrekken en hoe ze vervolgens naar beneden duiken

en moeite, totdat, als een wonder, het stipje groter en

landschappen over de hele wereld en maakten ze veel

8-films moesten in die tijd om te laten ontwikkelen

het aantal gecrashte exemplaren te tellen. De helikopters

om zich gezamenlijk tegoed te doen aan de lijken. Op

Ik ben er stellig van overtuigd dat de beste natuurfilms

groter werd. En opeens vloog hij daar naast mij, alsof

van de indrukwekkende foto’s die in dit boek staan

worden opgestuurd en vanwege de vakanties had de

die we voor Vogelvlucht hebben gebruikt waren echter

dezelfde manier zien we de Andescondor hoog boven

worden gemaakt door de onderwerpen zelf en dat

het de normaalste zaak van de wereld was. Snel zette

afgebeeld. Omdat ik weet hoeveel toewijding en geduld

ontwikkelcentrale het druk. Twee weken later was

van een heel andere orde. Ze waren uiterst betrouwbaar

de stranden zweven waar mannelijke zeeleeuwen elkaar

het slechts de taak van de regisseur is om het verhaal

ik mijn camera aan om dit fantastische moment te

het vraagt om de vogels zover te krijgen, kan ik alleen

het dan zover. Met bevende handen van opwinding

en hebben ons nooit in de steek gelaten. Ze leken wel

te lijf gaan in een poging hun territorium te verdedigen.

dat zich aandient te ontrafelen. Voor de filmmaker is

filmen. Het resultaat was fenomenaal, vastgelegd met

maar bewondering hebben voor deze bijzondere

installeerde ik me achter mijn projector. Vol verbazing

een beetje op van die onbemande militaire helikopters.

Vaak gebeuren hierbij dodelijke ongelukken, waar de

het essentieel dat hij een duidelijk idee heeft van wat

een groothoeklens op enkele tientallen centimeters van

mensen.

bekeek ik de eerste bewegende opnamen die door een

Bij In-flight Movie hebben we ook gepionierd met op

condor weer van profiteert.

hij wil bereiken. Tegelijkertijd moet hij in elke fase

vogel waren gemaakt. Het was een fantastisch moment

afstand bestuurbare zweefvliegtuigen. Ik heb er zelfs een

Soms volgden we plaatselijke vogelgidsen: zij kenden de

alert zijn op de ware verhalen die schuilgaan achter

dat ik nooit zal vergeten – betoverend en opwindend,

gebruikt in de vorm van een vogel om overtrekkende

soorten die in een kleiner gebied leven en lieten ons hier

zijn vooropgezette ideeën en moet hij bereid zijn

van

mijn

toekomstige

mijn gevleugelde vriend vandaan.

Het experiment is me altijd bijgebleven en het was

08 / I nleiding

001-011_EARTHFLIGHT_Intro NED.indd 8-9

Voor In-flight Movie en Vogelvlucht hebben we niet

vliegt hij zo’n tachtigduizend kilometer per jaar waarbij

I nleiding / 09

19-06-12 13:54

10 / I nleiding

001-011_EARTHFLIGHT_Intro NED.indd 10-11

deze ideeën aan te passen aan de natuurlijke taferelen

mogelijk op het land eieren te kunnen leggen. Voor deze

Op dezelfde wijze zijn jan-van-genten experts op het

die zich voordoen. De serie Vogelvlucht is meer dan

wonderlijke gang van zaken is natuurlijk een reden; de

gebied van de grote sardinetrek in Zuid-Afrika. Door

welke natuurfilm ook uit deze filosofie ontstaan. Van

eieren zijn zo veilig voor de vraatzuchtige kaken van

de walvissen, dolfijnen en haaien te volgen die zich ook

tevoren had ik niet kunnen bevroeden dat het resultaat

roofvissen. Met de eerstvolgende golf verdwijnen de

tegoed doen aan deze overdaad aan vis, weten ze precies

uiteindelijk zou worden wat het nu is. Veel hebben we

vissen weer in het water om plaats te maken voor een

wanneer ze waar moeten zijn. En daarmee hielpen ze op

te danken aan nieuwe technologieën. Door hiermee

nieuw bataljon soortgenoten. We wisten dat een van hun

hun beurt de filmploeg weer, die zo getuige kon zijn van

naar hartenlust te experimenteren hebben we de wereld

belangrijkste vijanden de bruine pelikaan is, maar we

dit wonder der natuur.

van de vliegende vogels in beeld kunnen brengen op

wisten nog niet dat de pelikanen exact de geheime plek

een manier die vroeger ondenkbaar zou zijn geweest.

wisten te vinden waar deze gebeurtenis plaatsvindt. Het

Naarmate we meer inzicht kregen in deze natuurlijke

Maar omdat we met Vogelvlucht op zo’n spectaculaire

ritueel van de vissen duurt maar kort en had overal aan

relaties veranderde het karakter van de film – iets wat

wijze in de vogelwereld konden doordringen, vonden

het eindeloze en verlaten strand kunnen plaatsvinden,

ik niet had voorzien. Niet alleen stelde de techniek ons

we dat we ook het perspectief van ons verhaal moesten

maar al gauw bleek dat de honderden pelikanen niet

in staat tot diep in de vogelwereld door te dringen, we

veranderen. En zo begonnen onze onderwerpen zelf het

doelloos langs de kustlijn rondcirkelden, maar precies

konden bekende natuurverschijnselen ook nog eens

verhaal te vertellen.

wisten waar de vissen zouden opduiken. Als een dolle

vanuit een compleet nieuw perspectief vastleggen. De

Naarmate we ons meer in de vogels probeerden

reden we met de voltallige crew achter de vogels aan, die

mogelijkheid de natuur door de ogen van vogels te

te verplaatsen, keken we met andere ogen naar de

ons feilloos naar het strijdtoneel voerden.

bekijken verschafte ons nieuwe inzichten. Dat gaf ons

wereld en de natuurlijke processen om ons heen. Al

In South Carolina had een groep dolfijnen bekijks

echt een kick, omdat het zo logisch en uiteindelijk ook zo

snel ontdekten we dat vogels, door hun verschillende

van een aantal opportunistische reigers. De dolfijnen

vanzelfsprekend is: niets in de natuur staat op zichzelf;

interacties met andere dieren, meer van dierlijk gedrag

hadden een ingenieuze tactiek ontwikkeld om vis te

al het leven is met elkaar verbonden en dieren moeten

weten dan welke menselijke expert ook. Het werd ons

vangen. Ze dreven een school vissen naar de kust om

elkaars gedrag begrijpen om te kunnen overleven. De

duidelijk dat vogels de handelingen en gewoonten van

ze daar als het ware op te lepelen. De reigers waren ook

vogels waren nu niet alleen meer de leidraad van ons

andere dieren wel moeten begrijpen om de kansen die

slim en pikten een visje mee. Ook zij bleken uitstekend

script, ze leerden ons ook op een andere manier naar

deze handelingen hun bieden te kunnen benutten.

in staat om het gedrag van hun belangrijkste prooi te

de natuur te kijken. We willen dit perspectief graag met

Met name in Mexico kwamen we erachter hoe

voorspellen. We ontdekten al gauw dat dit inzicht van

iedereen delen, niet alleen door middel van de serie,

uitzonderlijk de kennis van vogels is en welke betekenis

de vogels een terugkerend thema was in alle opnames

maar ook met dit boek.

deze heeft. We waren helemaal voorbereid om de bruine

die we maakten. In Zuid-Afrika vliegen kelpmeeuwen

pelikaan te gaan filmen die zich tegoed deed aan een

achter zeehonden aan die de zee in zwemmen. Ze weten

bepaalde vissoort, de grunion. Deze bijzondere vis laat

dat de zeehonden worden opgewacht door witte haaien

zich bij springtij met opzet aanspoelen om zo hoog

die de arme dieren als strandballen de lucht in gooien.

JOHN DOWNER

I nleiding / 11

19-06-12 13:54

Svalbard

EuropA

VLIEGROUTES/PLAATSEN GENOEMD IN HET BOEK KRAANVOGEL Camargue, Frankrijk, naar Wieringerwerf, Nederland

Europa i s e en g ro ot ver ke er s k no oppunt , w a a r vo ge lt rekroutes

BRANDGANS Edinburgh, Schotland, naar Svalbard, Noorwegen

v a nu i t a l le de len v a n de were ld s a menkomen. Va n de la nge route v an de kr aanvo ge l

SPREEUW Rome, Italië

na a r he t no orden tot de t r a ns -At la nt i s che mi g r a t i eroute v a n de rotg an s,

GRAUWE GANS Millau, Frankrijk

i n de lu ch ten v a n Europa weme lt he t v a n de a ct iv i tei t .

ROTGANS Normandië, Frankrijk

Vogels van over de hele wereld leggen lange trajecten af

blijven, maar dan nog vliegen ze elke lente en

op eigen kracht hun bestemming zien te bereiken en

om in Europa neer te strijken. Sommige brengen hier de

herfst het hele continent over. Sommige populaties

daarom kweken ze vetreserves door voor vertrek flink

winter door, voor andere soorten dient ons continent

overwinteren in Spanje om vervolgens met tussenstops

te eten. Zo hebben rotganzen, die op en neer vliegen

slechts als tussenstop. Het afleggen van zulke enorme

in moerasgebieden in Frankrijk en Duitsland naar

tussen hun overwinteringsgebied in Ierland en hun

afstanden is vaak niet gemakkelijk. Grote vogels zoals de

Scandinavië te trekken.

broedgebied in het Canadese poolgebied vlak voor

kraanvogel of de ooievaar zijn er niet op gebouwd hun

12

012-055_Europe NED.indd 12-13

OEVERZWALUW Tisza-rivier, Hongarije NOORDSE STERN Svalbard, Noorwegen

vertrek veertig procent meer lichaamsgewicht.

vleugels intensief te gebruiken. Ze laten zich omhoog

Waar de grote vogels dus gebruikmaken van

voeren op de thermiek: warme lucht die opstijgt.

de thermiek, moeten de kleinere het puur hebben

Al deze intercontinentale vliegers beschikken

Daarna zweven ze voort, waarbij ze weer hoogte

van kracht en uithoudingsvermogen. Voor een van

over een uitstekend richtingsgevoel. Ze maken

verliezen totdat ze de volgende warme luchtstroom

die kleinere soorten begint de reis een halve wereld

ook gebruik van bakens als de zon, de maan en de

bereiken. Aangezien dit fenomeen zich niet voordoet

hiervandaan in Mount Moreland in Zuid-Afrika. Hier

sterren, gepolariseerd licht van de ondergaande zon,

boven zee, kiezen ooievaars en buizerds de kortste route

komen op grote roestplaatsen vijf miljoen zwaluwen

geluiden met een bepaalde lage frequentie, plaatselijke

over de Middellandse Zee, zoals de Straat van Gibraltar.

samen alvorens de lange reis naar Europa aan te vangen.

landschapselementen en het geomagnetische veld

In Marokko cirkelen ze op de thermiek naar boven,

De vogels trekken driehonderd kilometer per dag en

van de aarde. Recent onderzoek wijst uit dat ze het

waarna ze naar de noordkust van de Middellandse Zee

blijven daarbij laag bij de grond. Dit in tegenstelling tot

magnetische veld en hun weg erdoorheen kunnen ‘zien’.

zeilen.

veel zangvogels die ’s nachts op grote hoogte trekken,

Dit betekent dat vogels als de brandgans exact de

Niet alle vogels doen dit op dezelfde manier;

waar minder turbulentie is en ze beter op koers blijven.

route weten van hun winterverblijf in Solway Firth,

ooievaars verzamelen zich in grote groepen bij

Om deze uitputtende reis van soms wel drie weken vol

aan de oostkust van Schotland, naar de veraf gelegen

oversteekplaatsen aan de Middellandse Zee, terwijl

te houden, moeten de vogels vaak stoppen om bij te

eilandengroep van Svalbard, helemaal ten noorden

kraanvogels uit Noord-Afrika over een breder gedeelte

tanken.

van Noorwegen. De opwarming van de aarde heeft

trekken, vaak in familieverband. Ze laten zich graag

Overal in Europa vinden dergelijke trektochten

hier echter wel een onverwachte invloed. Een toename

omhoog voeren, maar boven het water wordt echt een

plaats. In het voorjaar vliegen de vogels in ijltempo

van het aantal ijsvrije dagen in de zomer betekent dat

strijd geleverd. Met name als het slecht weer is vallen

blindelings naar de vaak veraf gelegen broedgebieden

de ijsbeer op zoek moet naar nieuwe voedselbronnen.

er slachtoffers, omdat de dieren op het vasteland niet

verspreid over het hele continent, in de hoop er als

Tegenwoordig plunderen ze ganzennesten en eten de

genoeg hoogte bereiken om de oversteek te kunnen

eerste aan te komen. In Schotland arriveren jan-van-

eieren op, waardoor de populatie van Solway Firth in

maken. Boven een klein eilandje stijgt echter vaak

genten uit West-Afrika. Ze verzamelen zich en masse bij

zijn voortbestaan wordt bedreigd. Dit is slechts één

al voldoende hete lucht op om hoogte te winnen en

Bass Rock om te foerageren. Tegelijkertijd vertrekken

voorbeeld van hoe veranderingen in het ene deel van

sommige ‘hoppen’ dan ook van eiland naar eiland

de zwanen en ganzen naar het noordpoolgebied. In

de wereld het leven van vogels duizenden kilometers

totdat ze veilig het vasteland hebben bereikt.

tegenstelling tot kraanvogels en ooievaars die een gratis

verderop kan beïnvloeden.

Er zijn kraanvogels die de hele winter in Europa

BOERENZWALUW Somerset, Engeland

Bass Rock Edinburgh Wieringerwerf Somerset Tisza-rivier

Normandië

Millau Camargue

Rome

lift krijgen van de warme lucht, moeten deze vogels 13

19-06-12 13:52

KRAANVOGEL, zuidelijke moeraslanden, Frankrijk Elk voorjaar pauzeren hier de kraanvogels tijdens hun hero誰sche trek naar hun broedplaatsen in Noord-Europa.

Ze verzamelen zich in de moeraslanden om op krachten te komen. Het volgende traject van hun lange reis voert hen over Centraal-Europa naar het noorden.

15

012-055_Europe NED.indd 14-15

19-06-12 13:52

KRAANVOGEL, Auvergne, Frankrijk Met een snelheid van veertig tot tachtig kilometer per uur en op een hoogte van tweehonderd tot vijftienhonderd meter kan een vlucht kraanvogels onder gunstige winden weersomstandigheden Frankrijk in een enkele dag overvliegen, maar meestal wordt er wel gepauzeerd op de traditionele verzamelplekken langs de route.

16

012-055_Europe NED.indd 16-17

19-06-12 13:52

KRAANVOGEL, Camargue, Frankrijk Sommige kraanvogels overwinteren hier, samen met de beroemde half wilde witte paarden die ook in het moerasgebied leven, andere daarentegen trekken verder noordwaarts.

19

012-055_Europe NED.indd 18-19

19-06-12 13:52

KRAANVOGEL, Loirevallei, Frankrijk In maart vliegen de vogels over de prachtige kastelen van het Loiregebied. Op deze foto’s passeren ze het Château de Chenonceau tijdens de voorjaarstrektocht van de West-Europese populatie kraanvogels. Sommige vogels brengen tegenwoordig de gehele winterperiode door in het Loiregebied.

21

012-055_Europe NED.indd 20-21

19-06-12 13:52

KRAANVOGEL, Wieringerwerf, Nederland De meeste kraanvogels trekken over de mooi gekleurde bollenvelden richting Zweden en verder naar het noorden, maar in 2001 heeft er voor het eerst in 250 jaar een paar in Nederland genesteld. Sinds dat jaar lijkt de kraanvogel weer een permanente broedvogel te zijn geworden in Nederland. Inmiddels hebben elk jaar een of meerdere paren al dan niet succesvol in het noordoosten van het land gebroed.

23

012-055_Europe NED.indd 22-23

19-06-12 13:52

SPREEUW, Rome, ItaliĂŤ Grote wolken spreeuwen dansen boven de daken van de eeuwige stad. De vogels arriveren halverwege september in Rome en blijven tot midden maart.

25

012-055_Europe NED.indd 24-25

19-06-12 13:52

GRAUWE GANS, zuidkust, Frankrijk Van oudsher was de grauwe gans de laatste soort die aan zijn voorjaarstrek begon, maar tegenwoordig vertrekt hij steeds eerder vanuit de wintergebieden aan de Middellandse Zee, mogelijk als gevolg van klimaatverandering.

26

012-055_Europe NED.indd 26-27

19-06-12 13:52

GRAUWE GANS, Viaduct van Millau, Frankrijk Ganzen die in Spanje overwinteren volgen de Europese Atlantische trekroute door het zuidwesten van Frankrijk op hun reis naar de noordelijke broedgebieden in Noorwegen en Zweden.

28

012-055_Europe NED.indd 28-29

19-06-12 13:52