Libellen van Europa

Libellen van Europa

1

Veldgids met alle libellen tussen Noordpool en Sahara

Klaas-Douwe B Dijkstra

TIRION NATUUR

libellengids NEW.indd 1

16-12-13 11:52

Foto omslag: Sierlijke witsnuitlibel (Leucorrhinia caudalis) man Zeer zeldzaam. De Sierlijke witsnuitlibel leek bijna een halve eeuw uitgestorven in Nederland, maar vanaf 2009 werd in de Weerribben opnieuw voortplanting waargenomen.

Dit boek is gepubliceerd door: Tirion Uitgevers Postbus 13288 3507 LG Utrecht www.tirion.nl

2

Omslag: Jan Johan Terpoorten, www.aperta.nl Foto's omslag: www.macromia.nl Zetwerk: De ZrIJ, Utrecht Vertaling: Guido O. Keijl, Bakkum Getekende illustraties: Richard Lewington ISBN 978 90 5210 700 4 NUR 432 Foto’s binnenwerk: Mike Averill 282; Ramon M Battle 101, 119 (onder), 170, 278, 279; Jeff Blincow 305; Jean-Pierre Boudot 178, 208, 218, 227, 238, 253; Rolf Busse 172; Steve Cham 5, 9, 13, 92, 98 (beide), 123, 140, 146, 162, 222, 226, 244, 245, 248, 269, 281; Adolfo Cordero Rivera 100; Pascal Dubois 73, 133 (onder), 187, 196 (boven), 280; Guillaume DOUCET/http://guillaume.doucet.free.fr 127; Robert Geerts/www.odonata.eu 142, 143, 144, 252; Bob Gibbons/Natural Image 14, 37, 39, 43, 44, 46, 47, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 59, 180; Vincent J Kalkman 7, 58, 60, 74, 75, 234, 297; Sami Karjalainen 65, 78, 90, 105 (boven links, onder rechts), 129, 148, 152, 156, 158, 160, 174, 182, 195, 228, 230, 236, 242, 246, 247, 266 (allemaal), 276; Bob Kemp 166, 210, 254, 262, 302; Thomas Kirchen 87; Bernd Kunz 21, 69, 82 (alledrie), 84, 94 (beide), 95, 96, 97, 105 (boven rechts, midden links en - rechts, onder links), 119 top, 133 (boven), 168, 188, 196 (onder), 289, 292; Frank Suhling 192; Dominic Tantram 150; Michael Woods/Natural Image 61.

Kaarten: Algehele coördinatie: Vincent J Kalkman, K-D B Dijkstra. Regionale coördinatie: Rafał Bernard, Paweł Buczynski, Elena Dyatlova, Otakar Holuša, Miloš Jovic, Cosmin Manci. Overige hulp: Jean-Pierre Boudot, Adolfo Cordero Rivera, Sónia Ferreira, Matti Hämäläinen, Rainer Raab, Göran Sahlén.

Kaarten geproduceerd door Carte Blanche.

Voor het eerst gepubliceerd in Engeland in 2006 door British Wildlife Publishing, Dorset, UK Oorspronkelijke titel: Field Guide to the Dragonflies of Britain and Europe The authors and artist assert their moral right to be identified as the authors and artist of this work. © 2006 illustraties: Richard Lewington © 2006 tekst en kaarten: British Wildlife Publishing © 2008 voor de Nederlandse taal: Tirion Uitgevers, Utrecht © 2013 Tweede druk In samenwerking met De Vlinderstichting, www.vlinderstichting.nl, en Natuurpunt.be, www.natuurpunt.be Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means without prior written permission from the publisher.

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten van derden zo goed mogelijk te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

libellengids NEW.indd 2

16-12-13 11:52

Inhoud Woord vooraf bij Tweede druk . 4 Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5

Inleiding

6

Libellenstudie . . . . . . . . . . . . . . . 6 Gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Voorkomen . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Kaarten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Habitat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

Libellenregiogids Herkenning Zygoptera Juffers Calopterygidae . . . . . . . . . . . . .

Calopteryx . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Euphaeidae . . . . . . . . . . . . . . . .

Epallage . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Lestidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Lestes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Sympecma . . . . . . . . . . . . . . . . .

Coenagrionidae . . . . . . . . . . . .

Ischnura . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

14 15 15 3 22

36 64 65 65 65 74 74 76 76 87 90 90

Anisoptera Echte libellen Aeshnidae . . . . . . . . . . . . . . . . 139 Aeshna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 Anax . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 Brachytron . . . . . . . . . . . . . . . . 174 Boyeria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 Caliaeschna . . . . . . . . . . . . . . . 178 Gomphidae . . . . . . . . . . . . . . . 180 Gomphus . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 Ophiogomphus . . . . . . . . . . . . 194 Onychogomphus . . . . . . . . . . . 196 Paragomphus . . . . . . . . . . . . . . 206 Lindenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Cordulegastridae . . . . . . . . . . . 210 Cordulegaster . . . . . . . . . . . . . 210 Corduliidae . . . . . . . . . . . . . . . . 222 Cordulia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 Somatochlora . . . . . . . . . . . . . 224 Epitheca . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236

Appendices Index

Voorkomen in het seizoen . .

Naamgeving . . . . . . . . . . . . . .

Determinatie . . . . . . . . . . . . . .

Herkenning van subordes, families en genera . . . . . . . . .

Enallagma . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Coenagrion . . . . . . . . . . . . . . . 104 Erythromma . . . . . . . . . . . . . . . 119 Pyrrhosoma . . . . . . . . . . . . . . . 123 Ceriagrion . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 Nehalennia . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Pseudagrion . . . . . . . . . . . . . . . 130 Platycnemididae . . . . . . . . . . . 131 Platycnemis . . . . . . . . . . . . . . . 131

139 Oxygastra . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 Macromia . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 Libellulidae . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Libellula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Orthetrum . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Leucorrhinia . . . . . . . . . . . . . . . 262 Sympetrum . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Crocothemis . . . . . . . . . . . . . . . 289 Trithemis . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 Brachythemis . . . . . . . . . . . . . . 297 Diplacodes . . . . . . . . . . . . . . . . 300 Selysiothemis . . . . . . . . . . . . . . 301 Acisoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 Pachydiplax . . . . . . . . . . . . . . . 303 Pantala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 Rhyothemis . . . . . . . . . . . . . . . 306 Urothemis . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Zygonyx . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308

309 316

Dankwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320

libellengids NEW.indd 3

16-12-13 11:52

Woord vooraf bij de tweede druk van de Nederlandse editie In de zeven jaar sinds de samenstelling van deze gids, en de vijf sinds de eerste Nederlandse druk, heeft de libellenstudie niet stilgestaan en hebben vooral de libellen zelf niet stilgezeten. Het is deze dynamiek die liefhebbers naar libellen trekt: er is altijd wat te ontdekken.

4

Libellen zijn goed nieuws Steeds meer Nederlanders en Vlamingen, die inmiddels samen het libellenblad Brachytron uitgeven, verkennen zowel hun omgeving als de wijdere wereld. Door de toegenomen interesse in heel Europa zijn veel gaten in de verspreidingskaarten gedicht. Vaker nog sluiten de libellen ze zelf: zuidelijke soorten rukken steeds verder noordwaarts op. Twee soorten uit Afrika en AziĂŤ zijn in het gebied verschenen, maar nog niet opgenomen: het tropisch lantaarntje (Ischnura senegalensis) op Tenerife en de woestijnoeverlibel (Orthetrum ransonnetii) in Marokko. Nog opmerkelijker is een nieuwe soort Onychogomphus die in Marokko werd ontdekt en binnenkort wordt beschreven!

Ook lokaal zien we ontdekkingen en vooruitgang. In veertien jaar is het aantal libellensoorten op de Nederlandse rode lijst gedaald van 27 naar 23. Sympecma fusca en Aeshna isoceles stonden onder druk, maar verschijnen nu regelmatig in tuinen in de Randstad. Het grootste succesverhaal sinds de herovering van Nederland door Gomphus flavipes is de wederopstanding van Leucorrhinia caudalis.

Na terugkeer in 2006, zagen we vanaf 2009 een razendsnelle uitbreiding in het noorden van Overijssel. Daarom prijkt deze soort nu op de omslag.

Hoewel goed nieuws overheerst, blijven er onzekerheden: Leucorrhinia albifrons en Coenagrion mercuriale werden in 2005 en 2011 herontdekt, maar voor hun voortbestaan wordt gevreesd.

Ook venlibellen hebben het zwaar: Coenagrion lunulatum en Aeshna juncea waren onbedreigd maar zijn nu kwetsbaar. Coenagrion hastulatum verdwijnt binnenkort mogelijk zelfs voorgoed. In zuidelijk Europa zijn beeksoorten kwetsbaar voor verdroging en waterverbruik: bedreigde soorten als Pyrrhosoma elisabethae, Boyeria cretensis en Cordulegaster helladica komen nergens anders ter wereld voor.

Naamswijzigingen Ook het onderzoek naar verwantschap neemt steeds grotere vlucht en leidt tot veranderingen in indeling en naamgeving, die in deze druk nog niet zijn overgenomen. De argumenten om Lestes viridis en L. parvidens in hun eigen geslacht Chalcolestes te plaatsen, zijn overtuigend. Ook hoort Macromia niet in Corduliidae, maar in Macromiidae thuis. Hoewel het eerste ook voor Oxygastra geldt, is de juiste familienaam nog niet zeker. Ook de juistheid van de plaatsing van Aeshna affinis, A. isoceles en A. mixta, Gomphus flavipes en G. ubadschii, en Libellula depressa, L. fulva en L. pontica in hun geslachten lijkt steeds minder zeker, al ontbreekt het doorslaggevende bewijs (zie pagina 309). Brachythemis leucosticta komt niet ten noorden van de Sahara voor: hier leeft de sterk gelijkende B. impartita. p.76

Lestes Leach, 1815

p.84

Lestes viridis (Vander Linden, 1825)

p.96

Lestes parvidens Artobolevskii, 1929

p.238 Oxygastra Selys, 1870 p.240 Macromia Rambur, 1842 p.299 Brachythemis leucosticta (Burmeister, 1839)

libellengids NEW.indd 4

Lestes viridis en L. parvidens behoren in hun eigen geslacht Chalcolestes Kennedy, 1920.

Nu bekend als Chalcolestes viridis (Vander Linden, 1825).

Nu bekend als Chalcolestes parvidens (Artobolevskii, 1929).

Hoort niet in Corduliidae thuis, maar juiste familienaam is nog onzeker.

Hoort niet in Corduliidae thuis, maar in Macromiidae.

Populaties ten noorden van de Sahara betreffen in feite de sterk gelijkende B. impartita (Karsch, 1890).

16-12-13 11:52

Voorwoord

5

Aeshna cyanea mannetje in vlucht.

Van de subarctische gebieden tot de tropen en ook in de alpiene zones van het hooggebergte komen libellen voor, met in totaal ongeveer 6000 soorten die nu wereldwijd bekend zijn. Ze bewonen de aarde al zo’n 300 miljoen jaar en in al die tijd zijn ze morfologisch nauwelijks veranderd. Je kunt ze dus ‘levende fossielen’ noemen in de huidige fauna. Als onderdeel in de voedselketen zijn zij ook economisch interessant en vanwege hun snelle reactie op veranderingen in het milieu zijn zij een onmisbaar element bij het beoordelen van de gezondheid van de natuur.

In ons waterrijke land kun je libellen gemakkelijk ontmoeten, ze vallen op door hun schoonheid, kleur en vliegvermogen. Sinds het einde van de 17e eeuw, ten tijde van Anthonie van Leeuwenhoek, kregen libellen de aandacht van onderzoekers in Nederland. Aan deze kennis werd voortdurend verder gebouwd. In het midden van de vorige eeuw was Anne Maurits Lieftinck gedurende enige decennia de leidende odonatoloog op wereldniveau. Ook vandaag de dag genieten libellen de aandacht van beroepsbiologen en liefhebbers in ons land. De auteur van dit boek is een jonge Nederlandse odonatoloog, die ook op wereldniveau reeds bekend is. Samen met de illustrator heeft hij een uniek, gebruiksvriendelijk en voor de wetenschap en de soortbescherming een uiterst relevant boek samengesteld.

Overal ter wereld groeit het aantal libellengidsen gestaag, vooral in de laatste jaren. Dit boek echter is geen gewone ‘gids’ voor het herkennen van soorten, met informatie over hun levenswijze, ecologie en gedrag, maar het is tevens een werk dat kritisch de huidige stand bekijkt van veel soorten die tot dusver een onduidelijke status hadden in de taxonomie. Hierdoor zal dit boek voor lange tijd een belangrijk referentiewerk blijven. Alhoewel, met de huidige snelle klimaatveranderingen, verandert ook de libellenfauna sneller dan voorheen. In juni 2007 werd de Afrikaanse soort, Trithemis kirbyi al op het Europese continent (Spanje) gevonden, dus zou de betreffende verspreidingskaart in dit boek nu al een kleine verbetering nodig hebben.

Niet alleen de libellenliefhebbers en -onderzoekers, maar ook allen die geïnteresseerd zijn in de fascinerende wereld van de insecten, zullen bij het lezen en gebruiken van dit boek ongetwijfeld veel plezier en voldoening beleven en hierin een belangrijke ondersteuning vinden voor hun interesse en hun werk. Ik wens dit boek alle succes dat het verdient en namens de gebruikers dank ik de auteurs voor de uitstekende hulp die zij met deze veldgids aanbieden.

B Kiauta Internationale Odonatologische Stichting (S.I.O.)

libellengids NEW.indd 5

16-12-13 11:52

Zygoptera

juffers

Calopterygidae Calopteryx Leach, 1815

beekjuffers 65

Determinatie Diagnose Grote breedvleugelige juffers met metaalkleurig lichaam en -vleugeladering. Mannetje kleurig (vaak blauw) met variabel getekende donkere vleugels. Vrouwtje metaalgroen of -bruin met heldere of bruinige vleugels, zelden gekleurd als mannetje. Poten lang en dun met talloze lange borstels. Vleugels ongesteeld (bases niet versmald en met veel dwarsaders) en uitzonderlijk dicht beaderd (bijvoorbeeld achttien of meer Ax).

Mannetje zonder pterostigma, vrouwtje met licht pseudopterostigma; dit is dooraders en niet scherp omlijnd.

Onderscheid met andere genera Vleugelkleur, metaalkleurig lichaam, ontbreken van (echt) pterostigma en dichte vleugeladering diagnostisch.

Lestes is eveneens metaalgroen, maar kleiner met smallere, gesteelde en heldere vleugels. Grotere Epallage heeft vergelijkbare vleugels maar mist metaalkleuren en heeft korte borstels op poten en lange pterostigma’s.

Onderscheid tussen soorten Structuurverschillen tussen soorten niet van belang (aanhangselen bij mannetjes bijvoorbeeld vrijwel identiek), maar vleugelvorm en -kleur, metaalkleur en kleur van ‘achterlichtje’ (onderzijde van punt van achterlijf) voldoende om mannetjes te onderscheiden.

Calopteryx splendens mannetje dreigt naar C. virgo mannetje door met de vleugels te wapperen en het 'achterlichtje' te tonen.

Verspreiding helpt ook: in het grootste deel van het gebied alleen C. virgo en C. splendens. Vrouwtjes zijn soms lastig herkenbaar: zoek naar mannetjes in de buurt. Veel matig herkenbare ondersoorten zijn beschreven voor soorten met grote verspreiding: C. haemorrhoidalis, C. splendens en C. virgo. De twee andere, C. exul en C. xanthostoma, worden soms als ondersoorten van C. splendens beschouwd.

Hybrides tussen ondersoorten komen veel voor en leveren brede overgangszones op. Hybrides tussen overlappende soorten komen ook voor maar zijn veel zeldzamer.

Gedrag Rusthouding karakteristiek, met omhoog gehouden achterlijf en gesloten vleugels. Beide seksen komen voor langs stromend water, vaak in grote aantallen. De mannetjes verdedigen een territorium nabij geschikte eiafzetplaatsen (bijvoorbeeld ondergedoken waterplanten).

Ze verleiden vrouwtjes met een ingewikkelde balts, waarbij vooral vleugels en ‘achterlichtje’ een rol spelen. De soorten verzamelen zich in avondschemering vaak in groepen aan de oever om te slapen.

H J Dumont

Calopter x beekjuffers Calopteryx beekj ffers

libellengids NEW.indd 65

16-12-13 11:52

Exemplaren zijn eerder roodachtig dan groen, maar oudere exemplaren van L. virens worden vaak wat koperachtig. Een grondige analyse door Noordwest-Afrika en Zuidwest-Europa, waar L. virens eveneens een lange vliegperiode kent en daarom eveneens reproductief gescheiden populaties zou kunnen hebben, kan misschien meer licht op deze complexe situatie werpen.

Voorkomen 82

NL: vrij algemeen, BE: zeldzaam Verspreiding en status Wijd verbreid maar zelden de dominante Lestes-soort. Verspreiding lijkt op die van L. barbarus. Zwerft eveneens, maar zelden in vergelijkbaar grote aantallen.

Habitat In het zuiden in grote variatie aan regelmatig opdrogende ondiepe en rietrijke wateren; naar het noordwesten toe kritischer, is daar vaak talrijk in hoogveen- en heidepoelen met veenmos en russen (Juncus).

Vliegtijd Noordelijke populaties vooral in juli, met enkele exemplaren tot in november. Dit laatste

geldt ook voor Zuid-Europa, maar vliegt daar vaak al in april. In Algerije in tweede helft van april en mei; deze exemplaren planten zich vermoedelijk zowel in juni-augustus als eind augustus-november voort. Deze laatste zijn L. numidicus genoemd.

Lestes macrostigma mannetje, met opvallende berijping en grote donkere pterostigma’s.

Lestes virens mannetje, met berijping op S9-10 maar niet op S1-2.

Lestes barbarus mannetje. Let op de brede antehumerale streep en lichte zijden van het achterlijf.

Lestes pantserjuffers pantserj ffers

libellengids NEW.indd 82

16-12-13 11:52

Dankwoord

320

Dankwoord van de redacteur en de illustrator Eigenlijk zijn er te veel mensen om te bedanken. Steve Brooks en Graham Vick hebben ons in de beginfase van dit boek ondersteund. Henri Dumont, Reinhard Jödicke, Vincent Kalkman, Andreas Martens, Ole Müller, Gert Jan van Pelt, Göran Sahlén, Frank Suhling en Hansruedi Wildermuth hebben als soortauteurs hun steentjes bijgedragen. Enkelen van hen hebben ook regioteksten geschreven, evenals Andras Ambrús, Matjaž Bedjanič, Rafał Bernard, Tomo Bogdanović, Jean-Pierre Boudot, Paweł Buczyński, Steve Cham, Adolfo Cordero Rivera, Sónia Ferreira, Matti Hämäläinen, Otakar Holuša, Gilles Jacquemin, Geert De Knijf, Milen Marinov, Rüdiger Mauersberger, Brian Nelson, Maurizio Pavesi, Rainer Raab, Boudjéma Samraoui en Florian Weihrauch. Veel van deze personen hielpen bij het samenstellen van de verspreidingskaarten, met name Adolfo, Jean-Pierre, Otakar, Paweł, Rafał, Rainer en Sónia en dit team is verder aangevuld met Elena Dyatlova, Miloš Jović en Cosmin Manci. Anderen hebben exemplaren en foto’s geleverd voor de illustraties, vooral Gilles, Graham en Reinhard, maar ook Graham Giles, Bob Kemp, Günther Peters en Wolfgang Schneider. Adrian Parr heeft veel geïnvesteerd in de discussie over Engelse namen. Cruciaal voor dit project was de toegang tot het Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis in Leiden, waar K-D vooral ondersteuning heeft gekregen van Jan van Tol. Tot slot willen we onze uitgevers Andrew en Anne Branson in het bijzonder bedanken voor hun initiatief en toewijding. We zijn al deze personen bijzonder dankbaar, met name Vincent, die altijd klaarstond om K-D van advies te dienen en gedurende het gehele project een onmisbaar werkpaard bleek.

Met zo’n uitgebreid team van experts was het niet altijd makkelijk om het eens te worden over hoe deze ‘nieuwe-generatie-veldgids’, zoals we ‘m noemden, eruit moest zien. Of, zoals een van de auteurs stelde, na een van de vele discussies: ‘Redactie: de laatste stap … ijskoud herschrijven wat iedereen al eerder heeft geschreven …' We hopen dat we ‘ijskoud’ iets nieuws hebben ‘herschreven’ dat voor velen zal leiden tot spannende libellenondernemingen.

K-D B Dijkstra en Richard Lewington De volgende auteurs hebben genus- en soortteksten geschreven: H J Dumont (Calopteryx), R Jödicke (Sympecma, Ischnura, Enallagma), V J Kalkman (Epallage, Pyrrhosoma, Ceriagrion, Anax, Onychogomphus, Paragomphus, Lindenia, Orthetrum, Brachythemis, Selysiothemis), A Martens (Platycnemis), G J van Pelt (Cordulegaster), G Sahlén (Leucorrhinia), F Suhling & O Müller, (Gomphus, Ophiogomphus) en H Wildermuth (Cordulia, Somatochlora, Epitheca, Oxygastra, Macromia). Alle andere teksten door K-D B Dijkstra.

Noot van de uitgever Het initiatief voor deze gids komt van Richard Lewington; in zijn enthousiasme had hij het plan om alle libellen van Europa te tekenen. Wij zijn, zoals altijd, onder de indruk van zijn kunde en professionaliteit bij het ondernemen van een dergelijke megaklus. Toen wij K-D Dijkstra voor het eerst voor dit project benaderden, wisten wij nog niet dat we met hem zo’n kundig odonatoloog in de arm hadden genomen. K-D heeft, samen met het internationale gezelschap dat hij wist te mobiliseren, met het gereed komen van deze gids een nieuwe standaard gezet voor de libellengidsen van de toekomst. We willen hen allen bedanken voor hun inspanningen.

Andrew en Anne Branson Noot van de vertaler De vertaler wil de volgende personen hartelijk danken: K-D Dijkstra voor zijn vanuit Suriname geleverde inspanningen om deze vertaling tot een goed einde te brengen; de in bijlage twee genoemde personen voor hun bijdrage aan de totstandkoming van Nederlandse namen; Gert Jan van Pelt voor het doornemen van de Cordulegaster-tekst; Geert De Knijf (Instituut voor Bosen Natuuronderzoek en Libellenonderzoek Vlaanderen), Violaine Fichefet (Centre de Recherche de la Nature, des Forêts et du Bois) en Vincent Kalkman (European Invertebrate Survey-NL) voor het razendsnel berekenen van de huidige status van libellen in België en Nederland; en Tirion en Christine Tieland (de ZrIJ) voor hun vertrouwen, advies en geduld.

libellengids NEW.indd 320

16-12-13 11:52