Issuu

ANTOINE WEIJZEN is historicus en onafhankelijk weten schappelijk onderzoeker. Hij studeerde geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Zijn eerder bij Uitgeverij Omniboek verschenen boek De indië-weigeraars kreeg vier sterren in de Volkskrant.

w w w.omniboek.nl ISBN 978-94-019-1567-0 NUR 680

9 789401

O_WEIJZEN_(racisme.usa)_rug30mm_v03.indd 1

915670

RACISME IN AMERIKA

In Amerika is racisme sterk verankerd in de samenleving. En dat al 400 jaar lang, betoogt Antoine Weijzen in dit heldere en beklemmende boek. Weijzen vertelt chronologisch de geschiedenis van het racisme sinds het ontstaan van de Verenigde Staten tot op de dag van vandaag. Hij doet met name recht aan de rol die Afro-Amerikaanse vrouwen in de emancipatiestrijd hebben gespeeld en hoe die rol in de geschiedschrijving systematisch onderbelicht is gebleven. Weijzen schuwt daarbij niet de kritische blik op onze eigen samenleving.

ANTOINE WEIJZEN

Het was in de jaren vijftig van de twintigste eeuw. De blanke journaliste Anne Braden had een lunch afspraak met een collega. Tijdens die lunch werd ze aan de telefoon geroepen. Teruggekeerd bij haar collega informeerde hij of er iets bijzonders was. Terwijl de Afro-Amerikaanse serveerster de tafel afruimde, antwoordde Braden: ‘Nee, alleen een vermoorde neger.’ Ze zag de serveerster verstarren. black lives don’t matter.

ANTOINE WEIJZEN

RACISME 400 JAAR GESCHIEDENIS VAN DE RASSENDISCRIMINATIE

IN AMERIKA 02-04-19 13:42

racisme in amerika

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 1

03-04-19 11:33

Antoine Weijzen

Racisme in Amerika 400 jaar geschiedenis van de rassendiscriminatie

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 3

03-04-19 11:33

Van deze auteur zijn eerder verschenen: De gewone man als oorlogsmisdadiger, Davidsfonds, Leuven, 2013. De Indië-weigeraars, vergeten slachtoffers van een koloniale oorlog, Omniboek, Utrecht, 2015.

Uitgeverij Omniboek Postbus 13288, 3507 LG Utrecht www.omniboek.nl Copyright © 2019, Uitgeverij Omniboek Omslagontwerp Suzan Beijer Omslagbeeld De vijftienjarige zwarte studente Dorothy Geraldine Counts wordt onderweg naar school bespot door een groep jongeren, Getty Images Vormgeving binnenwerk Stampwerk Vertaling Engelse citaten drs. E.M. Weijzen De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden op copyright van fotomateriaal te achter halen. Zij die desondanks menen aanspraak te kunnen maken op deze rechten, verzoeken wij contact met ons op te nemen. ISBN 9789401915670 ISBN e-book 9789401915687 NUR 680

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without the prior written permission of the publisher. Uitgeverij Omniboek vindt het belangrijk om op verantwoorde wijze met natuurlijke bronnen om te gaan. Bij de productie van dit boek is daarom gebruikgemaakt van papier waarvan het zeker is dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 4

03-04-19 11:33

Inhoudsopgave

Dankwoord 7 Inleiding

Proloog

Deel I

De 1. 2. 3.

wortels van het Amerikaanse racisme 27 Slave codes 29 De Onafhankelijkheidsverklaring 35 De Amerikaanse grondwet 41

Deel II Implementatie van racisme 1789-1861 4. De maatschappelijke context van racisme: de noordelijke s taten 5. De maatschappelijke context van racisme: de zuidelijke staten 6. Burgeroorlog 1861-1865 Deel III De transformatie van het racisme 1865-1954 7. De periode van de Reconstructie 1865-1879 8. Jim Crow: opvoeding in racisme 9. De criminalisering van Afro-ÂAmerikanen: fase een 10. De marginalisering van Afro-ÂAmerikanen 11. Lynching en socialisatie 12. Overleven onder Jim Crow 13. Eugenetica, wetenschap en racisme 14. Jim Crow en de tweede Ku-Klux-Klan 15. Jim Crow en de New Deal 16. Jim Crow tijdens de Tweede Wereldoorlog

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 5

51 53 63 79 95 97 111 133 141 151 167 177 195 207 213

03-04-19 11:33

Deel IV De ontmanteling van Jim Crow 1954-1965 17. De derde Ku-Klux-Klan 18. Brown vs. Board of Education (1954) 19. Montgomery busboycot 20. Ella Baker, Septima Clark en Martin Luther King 21. Civil Rights Act (1964) en Voting Rights Act (1965) 22. Black Power

219 221 227 239 243 257 263

Deel V Onvervulde verwachtingen 1965-? 23. Black Panther Party for Self-Defense 24. De criminalisering van Afro-ÂAmerikanen: fase twee 25. Black Lives Matter

269 271 287 311

Epiloog

319

Geraadpleegde literatuur

337

Bijlage 1: Amerikaanse presidenten

347

Bijlage 2: Amendementen op de Amerikaanse grondwet

351

Bijlage 3: Glossarium

355

Bijlage 4: Personenregister

359

Noten 365

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 6

03-04-19 11:33

Dankwoord

Een speciaal dankwoord is op zijn plaats voor Els Weijzen. Zij heeft de vertaling van de Engelse citaten en teksten voor haar rekening genomen. Vanwege het Amerikaanse taalgebruik heeft dat veel lenigheid en creativi teit van haar als vertaler gevraagd. Daarnaast heeft zij de hele tekst meer dan één keer doorgelezen en zowel wat betreft de vorm als de inhoud van kritisch commentaar voorzien. Een betere commentator had ik mij niet kunnen wensen.

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 7

03-04-19 11:33

Deel I

De wortels van het Amerikaanse racisme

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 27

03-04-19 11:33

1. Slave codes1

Omstreeks 1600 vestigden zich in Virginia Engelse kolonisten. Zij waren uit Europa vertrokken in de verwachting er goud aan te treffen. Dat bleek op een misvatting te berusten. Als er geen indianen waren geweest, dan was de hele groep kolonisten aan honger en uitputting gestorven. De ko lonisten leerden van indianen hoe ze voedsel moesten verbouwen, zodat ze konden overleven. Ze leerden ook tabak te verbouwen en te bewerken. Dat bleek een goed alternatief voor het afwezige goud. Aan het begin van de zeventiende eeuw werd de eerste lading tabak naar Europa gestuurd. De export was zeer winstgevend. Werd in 1616 nog 2300 pond verscheept, in 1617 was dat al 19.000 pond en in 1620 was dat gegroeid tot 60.000 pond. Plannen om de productie verder uit te breiden, stuitten op twee proble men: een tekort aan land en een tekort aan arbeidskrachten. Het tekort aan land werd opgelost door indianen van hun land te verdrijven. Indianen waren de kinderen van de duivel, terwijl de kolonisten kinderen van God waren. Indianen stonden voor alles waar puriteinen een afkeer van hadden: ze leefden in zonde en ze waren lui. In hun afkeer van indianen stonden zij bepaald niet alleen. Een van de latere opstellers van de Amerikaanse Onaf hankelijkheidsverklaring, Thomas Jefferson, deelde die afkeer. Hij sprak zich uit voor het verdrijven van de indianen naar gebieden ten westen van de rivier de Mississippi.2 In zijn Notes on the State of Virginia verkondigde hij de opvatting dat het land in de meeste gevallen van de indianen was ge kocht en niet veroverd. De oorspronkelijke versie van dit document is bewaard gebleven en zegt iets anders. Daarin is de oorspronkelijke passage doorgestreept. Die luidde: ‘De koop werd gesloten met het Engelse zwaard in de hand.’ De Notes on the State of Virginia waren bestemd voor een Frans verlicht publiek. ‘Kopen’ paste beter bij het verlichte denken dan ‘veroveren’. Wat indianen betreft die zich niet wilden aanpassen aan de leefwijze van de kolonisten, was Jefferson volstrekt duidelijk: ‘Zij zullen weer in hun

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 29

03-04-19 11:33

racisme in amerika

barbaarse gewoontes en ellende terugvallen en veel van hun mensen ver liezen ten gevolge van oorlog en armoede. En dan moeten wij ze met hun wild in de bossen verjagen naar de Stone Mountains.’3 Het tweede probleem – het tekort aan arbeidskrachten – dachten de kolonisten op te kunnen lossen door arbeiders uit Engeland op hun kosten naar Amerika te laten komen. Die arbeiders sloten een contract af om ge durende een bepaalde periode voor een plantagehouder te werken. Ze werden daardoor in feite lijfeigenen. Ze mochten niet trouwen en konden geen rechtszaken aanspannen. In de contractperiode waren ze eigendom van de plantagehouder. Hij kon ze verkopen, vergokken of als onderpand van een lening laten dienen. Na de vastgestelde periode – gemiddeld vier jaar – was de lijfeigene een vrij mens. De verwachting van een beter leven in de koloniën dan in Engeland kwam voor de meeste lijfeigenen niet uit. De levensomstandigheden in Amerika waren slecht. De gemiddelde leeftijd van mannen was 43 jaar. Die van vrouwen slechts 30. Veel vrouwen stierven in het kraambed. De hoge sterftecijfers verklaren waarom 50 procent van de lijfeigenen hun werkpe riode niet volmaakte. De aanvoer van deze contractarbeiders naar Virginia droogde op toen de staat Pennsylvania immigranten vrije grond aanbood. Voortaan kon iedere Engelsman zich zonder enig contract in Amerika vestigen. De kolonisten waren ook om een andere reden niet zo enthousiast over de contractarbeiders. Ze bleken namelijk opstandig van aard. Ze vormden de kern van opstandelingen die onder leiding van Nathaniel Bacon in 1676 Jamestown, de hoofdstad van Virginia, platbrandden. Bacon was als jongste zoon van een adellijke familie uit Engeland naar Virginia vertrokken en was tot de ontdekking gekomen dat een kleine groep families er de dienst uitmaakte. Voor hem en zijn soortgenoten was er geen land beschikbaar. Daarom besloot hij een aanval op het gebied van indianen te doen, hen te vermoorden en hun land in beslag te nemen. De gouverneur keerde zich tegen hem uit angst voor een oorlog met de indianen. De opstand liep op niets uit. Deze opstand maakte de kolonisten duidelijk dat er gezocht moest wor den naar een alternatief voor de lijfeigenen. Dat werden de slaven uit Afri ka. Zij waren niet voor een paar jaar, maar tot hun dood aan de eigenaar gebonden. Daarmee werd het kopen van slaven tot een goede investering.

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 30

03-04-19 11:33

1. slave codes

Enige terughoudendheid bestond er in het begin nog wel, omdat ook sla ven konden sterven. In dat geval ging de investering verloren. In 1619 bracht een Nederlands schip – sommige bronnen spreken van een Engels schip, dat zich als Nederlands voordeed4 – Afrikaanse slaven aan wal in de hoofdstad van Virginia, Jamestown. Deze slaven maakten deel uit van het contingent van 302.218 slaven dat tussen 1619 en 1808 naar de Engelse koloniën in Amerika werd verscheept. Dat aantal valt overigens in het niet bij het totaal van 12.331.637 Afrikanen dat uiteindelijk naar Noord- en Zuid-Amerika werd vervoerd om op de plantages te werken. In de trans-Atlantische slavenhandel speelden Amerikaanse handelaren, die vooral afkomstig waren uit Rhodes Island, een geringe rol.5 De slavenhandel werd aan de Afrikaanse kant beheerst door plaatselijke machthebbers. Mensen werden er tot slaaf gemaakt als krijgsgevangene, als misdadiger, als vergoeding voor schulden of als belasting.6 Slaven werden geruild met Europese kooplieden tegen onder andere wapens en kruit. Daarmee kon de onderlinge strijd in Afrika bezegeld worden. Wie over de meeste wapens beschikte, was heer en meester. De schaal van de slavenhandel in Afrika was alleen beduidend kleiner dan de trans-Atlantische slavenhandel. Uit de Arabische literatuur blijkt dat in het Midden-Oosten in racistische termen over Afrikanen werd gedacht. Ze werden omschreven als dieren, met name als apen, die de menselijke eigenschappen voor vrijheid misten. De historicus James H. Sweet7 stelt vast, dat de Spaanse en Portugese handelaren de vooroordelen uit de Ara bische wereld meenamen naar Midden- en Zuid-Amerika. De Engelse kooplieden, die in hun voetsporen traden, brachten niet alleen slaven maar ook vooroordelen naar de Engelse koloniën. Toen de eerste slaven werden ingevoerd, bestonden er nog geen wette lijke regels. Pas in 1662 werd de status van de slaaf in het statuut van de kolonie Virginia opgenomen. Volgens de zogenoemde maternity law werd een kind van een slavin automatisch ook slaaf en daarmee het bezit van de slavenhouder. Slaven konden geen huwelijk sluiten. Vaders konden geen gezag claimen over door hen verwekte kinderen. Het vormen van een gezin werd daarmee onmogelijk gemaakt. De slavenhouder was vrij om mannelijke slaven naar willekeur te verkopen. Vrouwelijke slaven konden samen met hun kinderen of ook zonder hun kinderen verkocht worden. Het is niet moeilijk voor te stellen hoe gedesoriënteerd slaven en hun kin

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 31

03-04-19 11:33

racisme in amerika

deren in het leven hebben gestaan. Elk moment weggehaald te kunnen worden van man, vrouw en kinderen, van familie en vrienden, kan niet anders dan een bron van permanente existentiële angst zijn geweest. Door dat vaders zonder hun vrouw en kinderen werden verkocht, kwam de zorg voor de kinderen vooral terecht bij de moeders. Daarmee werd de basis gelegd voor het matriarchaat in de gemeenschappen van slaven. Dit matri archaat heeft onder Afro-Amerikanen twee gevolgen gehad. Aan de ene kant heeft het geleid tot de vorming van generaties sterke Afro-Amerikaanse vrouwen die in alle fases van de Amerikaanse geschiedenis hun stempel op de Afro-Amerikaanse gemeenschappen hebben gedrukt. Aan de andere kant heeft het ervoor gezorgd dat weer andere Afro-Amerikaanse vrouwen de druk van de omstandigheden niet aankonden en eraan onderdoor zijn gegaan. Daar waar de moeder van haar kinderen werd gescheiden, vorm den de gemeenschappen het vangnet voor de kinderen. Die traditie zou eeuwenlang blijven bestaan. Met de toename van het aantal slaven veranderde ook de demografische samenstelling van de bevolking. Slavenhouders gingen het grote aantal sla ven als een bedreiging ervaren. Daarom werden er slave codes opgesteld. Slaven werden in feite van alle rechten beroofd. Hoogleraar Stephanie Mc Curry spreekt van ‘een wettelijke basis voor een nieuwe politiestaat’. Langzaam maar zeker kreeg het racisme een steeds bredere wettelijke basis. Een wet uit 1691 streefde ernaar het aantal kinderen uit gemengde huwelijken te reduceren. De nadruk werd vooral gelegd op die huwelij ken, waarbij de bruid blank was.8 Deze wet eiste dat de blanke partner verbannen zou worden, behalve als het een contractarbeider was. Welke betekenis de slaves codes hadden, blijkt uit het leven van slaven in Virginia. Werd in Virginia tabak verbouwd, in andere staten waren dat rijst en katoen. Aanvankelijk leek het verbouwen van katoen een doodlopende weg te zijn, maar de uitvinding van de cotton gin (een ontkorrelmachine die katoenvezels van zaden scheidt) door Eli Whitney in 1794 maakte een winstgevende productie en handel mogelijk. De cotton gin maakte het plukken niet alleen eenvoudiger, maar ook sneller. In dezelfde hoeveelheid tijd kon er meer katoen worden geplukt. Het vormde het startsignaal voor verdere uitbreiding van de katoenteelt. Slaven op de katoenplantages werkten zes dagen per week van ’s mor gens vroeg tot ’s avonds laat onder de brandende zon. Er werd geen uit

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 32

03-04-19 11:33

1. slave codes

zondering gemaakt voor kinderen of oudere mensen. De slavenhouder beschouwde zijn slaven als bedrijfskapitaal. Daarbij maakte hij een kos ten-batenanalyse zoals ondernemers dat nu eenmaal doen. Aan de kosten kant stonden voeding en woonruimte voor de slaven. Wat betreft de kost zorgde de slavenhouder ervoor dat zijn slaven voldoende voedsel kregen om hun arbeidskracht in stand te houden, ook al was dat voor de slaven onvoldoende. In de weinige uren dat ze vrij waren, hadden ze de gelegen heid om hun eigen voedsel te bereiden en hun voeding aan te vullen. In tegenstelling tot wat er doorgaans in twintigste-eeuwse films wordt ge toond, leefden de slaven niet in goede huizen, maar in onderkomens die in de meeste gevallen die naam niet mochten dragen. Er zijn wel foto’s van slavenhuizen zoals ze waren beschikbaar, maar daarbij gaat het om verlaten en vervallen woningen of onderkomens die later zijn opgeknapt voor edu catieve doeleinden.

Aan de batenkant stond de onbeperkte en eeuwigdurende kosteloze be schikbaarheid over de slavenarbeid. Het zal duidelijk zijn dat de baten de kosten vele malen overtroffen. De weelde van de plantagehouders vormde daar het sprekende bewijs van. In het denken van de meeste blanken speelde de maatschappelijke posi tie van slaven en vrije Afro-Amerikanen geen enkele rol. Dat veranderde

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 33

03-04-19 11:33

racisme in amerika

niet toen de tegenstellingen tussen de koloniën en het moederland groter werden en tot de Onafhankelijkheidsoorlog leidde. Een oorlog die de En gelse kolonisten zou bevrijden van de Engelse onderdrukking. Deze oorlog werd gerechtvaardigd in de mede door Thomas Jefferson opgestelde Onaf hankelijkheidsverklaring. Wat schreef Jefferson over de onvrijheid van de slavernij?

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 34

03-04-19 11:33

2. De Onafhankelijkheidsverklaring1

Joanne Freeman noemt het verbazingwekkend dat de Verenigde Staten van Amerika ooit als zelfstandige staat zijn ontstaan. Zo had elke kolonie een eigen bestuur. In de ene kolonie heersten de puriteinen, die bekend stonden om hun godsdienstige intolerantie. In een andere kolonie, zoals Pennsylvania, heersten de quakers, die juist tolerantie predikten. De con tacten tussen de koloniën waren vrij summier en er werd onderling weinig gehandeld. Veel van het contact betrof het oplossen van meningsverschil len over de onderlinge grenzen. Als Thomas Jefferson over ‘zijn land’ sprak, bedoelde hij de staat Virginia. Sterker nog, de communicatie tussen de koloniën en het moederland was veel beter dan die tussen de koloniën onderling. Als er al sprake was van samenwerking, dan kwam die eerder voort uit de verdediging van de eigen belangen dan uit de behoefte om een gemeenschappelijk front tegen de Britse kroon te vormen. Dat gemeen schappelijke front ontstond pas toen de Britse regering zich uitdrukkelijk met de koloniën ging bemoeien. Als reactie hierop kwamen vertegen woordigers van de koloniën in 1774 in Philadelphia bijeen in het eerste zogenoemde Continental Congress. Na lang beraad werd er een aantal besluiten genomen.2 Deze hielden onder andere in dat de Engelse wetten ongeldig werden verklaard. Er werd tevens een oproep gedaan tot een boycot van Britse goederen. Om deze effectief te maken, werden er in alle koloniën comités opgezet om de handhaving ervan te controleren. Aan gezien men ervan uitging dat de Britse regering zich daar niet bij zou neer leggen, werden de kolonisten opgeroepen zich te bewapenen. De kolonis ten verdedigden hun standpunten door te verwijzen naar natuurwetten en de handvesten van de afzonderlijke koloniën. Toen een adequate Engelse reactie op de besluiten van het Continental Congress uitbleef, kwam het tweede Continental Congress in 1775 bijeen. Hier werd de Olive Branch Petition geformuleerd. Deze petitie was be stemd voor de koning, wiens hulp werd ingeroepen bij het tot stand bren

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 35

03-04-19 11:33

racisme in amerika

gen van een verzoening. De koning negeerde de petitie echter en verklaar de alle koloniën in staat van rebellie. Alle handel met de koloniën werd verboden. Koloniale schepen zouden niet meer door de Engelse marine beschermd worden, waarmee ze in feite vogelvrij werden verklaard. Daar mee zorgde de Engelse regering er onbedoeld voor dat de kwestie van de onafhankelijkheid op de agenda van het Continental Congress kwam te staan. De afgevaardigde van Virginia, Thomas Jefferson, kreeg de opdracht een concept voor een onafhankelijkheidsverklaring op te stellen. In de mede door Jefferson opgestelde Onafhankelijkheidsverklaring komt de iconische passage voor: ‘Wij houden deze waarheden voor vanzelfsprekend, dat alle mensen gelijk geschapen zijn, dat ze door hun Schepper zijn begiftigd met zekere onver vreemdbare rechten, waaronder leven, vrijheid en het streven naar geluk.’

Jefferson bezat in 1776 al 175 slaven. Tijdens de Amerikaanse Onafhanke lijkheidsoorlog vluchtte 14 procent van zijn slaven. Toen hij in 1826 stierf, was hij eigenaar van meer dan 200 slaven. In de VS heeft Jefferson een haast goddelijke status verworven. Hij was aan de ene kant een man van de Verlichting. Alleen door logisch redeneren kon een mens tot waarheid komen. Hij moest zich ontdoen van vooroor delen en zich niet laten leiden door emoties. Die overtuiging maakt het des te opvallender dat Jefferson aan de andere kant ook een racist was. Het primaat van de rede gold kennelijk niet voor al het denken.Voor het af schudden van vooroordelen golden blijkbaar uitzonderingen. Daarmee was hij onder verlichte denkers overigens geen uitzondering. De Zweedse ge leerde Linnaeus deelde de mensheid in volgens een hiërarchisch systeem, waarbij de Europeaan bovenaan en de Afrikaan onderaan stond. Voltaire schreef in 1756 dat Afrikanen evenveel verschilden van Europeanen als een spaniël van een jachthond. Qua intelligentie waren Afrikanen volgens hem inferieur aan Europeanen, maar als soldaten waren ze vanwege hun oor logszuchtige instelling en wreedheid superieur. Volgens Jefferson waren slaven wat denkvermogen betrof ‘zowel lichamelijk als geestelijk minder waardig aan blanken’. De inferioriteit van Afrikanen werd door hem als een vaststaand feit beschouwd, niet als een mening.

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 36

03-04-19 11:33

2. de onafhankelijkheidsverklaring

Als Jefferson al een afkeer van slavernij toonde, dan was het niet zozeer om de slavernij zelf, als wel om de invloed die deze op de Amerikaanse samenleving had. Jefferson zag hoe de slavernij blanken tot tirannen maak te. Daar stak de verlichte denker weer de kop op. Slavenhouders behandel den hun slaven zoals absolute heersers hun onderdanen, en hun kinderen zouden in hun voetstappen treden. Hij beschreef slavernij ‘enerzijds als despotisme in ultima forma en anderzijds als vernederende onderworpen heid. Onze kinderen zien dit en nemen ons gedrag over.’3 Daarom raadde hij ouders aan zich in aanwezigheid van hun kinderen bij de behandeling van hun slaven in te houden. Slaven mochten dus wel afgeranseld worden, maar niet in aanwezigheid van de kinderen van de slavenhouder. De kin deren van de slaven moesten er bij wijze van afschrikking juist wel getuige van zijn. Er was nog een tweede reden waarom Jefferson moeite had met de sla vernij. Hij realiseerde zich, dat hij zonder slaven niet zo’n luxe bestaan zou kunnen leiden. Jefferson schreef: ‘We houden een wolf bij de oren en kunnen hem niet houden, maar we kunnen hem ook niet laten gaan zon der gevaar te lopen. We moeten rechtvaardigheid en zelfbehoud tegen el kaar afwegen.’ Ten slotte vreesde hij slavenopstanden en de vernietiging van de blanke maatschappij. Waar hij de onafhankelijkheidsstrijd van de Engelse koloniën als een vrijheidsstrijd zag, beschouwde hij slavenopstanden echter als ver werpelijk en noemde hij de slavenleiders kannibalen. Naar zijn overtuiging was er voor miljoenen Afro-Amerikanen geen plaats in de VS. Emigratie naar Afrika was de enige oplossing. Blanken en Afro-Amerikanen konden niet naast elkaar leven zonder dat daaruit de uitroeiing van een van beide groepen zou volgen. Jefferson stelde in 1824 voor om de kinderen van slaven te deporteren. De achtergebleven slaven zouden van ouderdom uitsterven. Kritiek dat het inhumaan was om kin deren van hun moeders te scheiden, noemde hij muggenzifterij.4 In geen enkele politieke functie heeft Jefferson aandacht besteed aan de emancipatie van slaven. In tegenstelling tot andere slavenhouders weer hield hij zijn slaven ervan te vechten in de Onafhankelijkheidsoorlog. Hij schrok er niet voor terug om slaven die zijn regels hadden overtreden, te verkopen. Dat zou de andere slaven leren. Hij klaagde over de opzichters die zwangere slaven te hard lieten werken en een miskraam veroorzaakten.

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 37

03-04-19 11:33

racisme in amerika

Het baren van een kind elke twee jaar woog ruimschoots op tegen de ar beid die een zwangere slaaf kon verrichten. Hij sprak over ‘fokvee’. Jeffer son raadde het vrijlaten van slaven af, omdat ‘we weten dat kleurlingen evenmin als kinderen voor zichzelf kunnen zorgen’. Vrijgelaten slaven wa ren ‘door hun luiheid en de rooftochten die daar het gevolg van zijn, een plaag voor de samenleving’. Jefferson vreesde verder hun ‘vermenging met kleurlingen’.5 In 1814 schreef hij over dit onderwerp: ‘De vermenging met kleurlingen leidt tot degeneratie, iets waar niemand die van zijn land en van een voortreffelijk menselijk karakter houdt, zonder schuld te dragen mee kan instemmen.’ Duidelijker kan het niet. Ondanks al deze opvattingen liet hij zich er niet van weerhouden om een zeventienjarige slavin als maîtresse te nemen en bij haar meerdere kinderen te verwekken. Wellicht was hetgeen hij Afro- Amerikaanse mannen toedichtte eerder op hemzelf van toepassing: ‘Zwar te mannen zijn hartstochtelijke minnaars, maar hun liefde lijkt meer voort te komen uit onstuimige begeerte dan uit een teder en verfijnd gevoel.’6 Jefferson uitte deze gedachten in alle openheid in geschriften en talloze brieven. Er was kennelijk geen enkele reden zijn racisme verborgen te houden. Onder blanken en in dit geval onder blanke machthebbers was racisme een maatschappelijk aanvaarde norm. Als Jefferson sprak en schreef over vrijheid en gelijkheid, had hij blanke Amerikanen in gedachte. Blanke Amerikanen waren de gelijken van blanke Engelsen. Voor mensen met een andere huidskleur gold dat absoluut niet. Daarmee legitimeerde hij het racisme op het hoogste staatsniveau. Daarmee werd de norm gezet. De thema’s die Jefferson besprak, zouden gedurende anderhalve eeuw de racis tische agenda blijven bepalen. Het concept van de Onafhankelijkheidsverklaring onderging een aantal wijzigingen. Sommige passages werden afgezwakt, andere werden krachti ger geformuleerd en weer andere werden helemaal geschrapt. Een van die passages had betrekking op de slavenhandel en de slavernij. Daarin werd de Engelse koning – eufemistisch gezegd niet helemaal overeenkomstig de feiten – verantwoordelijk gesteld voor de slavenhandel en de slavernij. Er werd met geen woord gesproken over het afschaffen ervan. Desondanks weigerden twee vertegenwoordigers van de zuidelijke staten, Thomas Lynch en Edward Rutledge, de verklaring te tekenen als die passage ge handhaafd zou blijven. De afgevaardigden van de andere staten gingen met

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 38

03-04-19 11:33

2. de onafhankelijkheidsverklaring

het schrappen van deze passage akkoord zonder dat er ook maar een debat van enige betekenis over werd gevoerd. Slavernij en slavenhandel waren ondergeschikt aan het smeden van de eenheid tussen de dertien koloniën. Daarmee werd ook duidelijk dat slavernij en slavenhandel zonder meer van ondergeschikt belang waren. Zes van de dertien koloniën hadden in hun grondwet opgenomen dat gelijkheid alleen gold voor vrije mensen. Bijna de helft van alle onderteke naars was slavenhouder. Slaven waren geen mensen, maar bezit. Slaven waren het eigendom van de slavenhouder. Hij kon over hun lijf en leden beschikken. Slaven hadden dus geen zelfbeschikkingsrecht. De Onafhan kelijkheidsverklaring gold dan ook alleen maar voor blanken. Toen al wezen Afro-Amerikanen op de merkwaardige tegenstelling in de houding van de blanke kolonisten. Zij rechtvaardigden hun opstand tegen de Engelse koning met het argument dat hij hen onderdrukte en hen van hun vrijheid beroofde. Voor Afro-Amerikanen was slavernij ook een vorm van onderdrukking. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog kon dan naar hun mening ook niet anders eindigen dan met het afschaffen van de slavernij. Met name voor de Afro-Amerikanen die aan de kant van de Engelse kolonisten hadden gevochten, was dat evident. Vlak nadat de oorlog uitbrak, dienden Afro-Amerikanen in 1777 bij de volksvertegenwoordiging van de staat Massachusetts een petitie in om een eind aan de slavernij te maken. ‘Uw petitionarissen vinden dat zij, evenals andere mensen, een natuurlijk en onvervreemdbaar recht op die vrijheid hebben; een recht dat de grote Schepper van de Wereld zonder onder scheid aan alle mensen heeft verleend en dat zij door geen enkel contract of overeenkomst hebben verspeeld.’ Deze petitie leidde tot het afschaffen van de slavernij in de staat Massachusetts, maar had geen enkel gevolg voor de slavernij in de zuidelijke staten. Ook de afschaffing van de slavernij in de andere noordelijke staten verliep traag en onder veel verzet. Slavenhouders werden gecompenseerd voor het verlies van hun slaven. De voormalige slaven ontvingen zelf echter geen enkele compensatie. Er werd ook geen garantie gegeven op het verkrijgen van dezelfde rechten als de blanke bur gers. Staten die tot de federatie toetraden, sloten zonder probleem in hun grondwet Afro-Amerikanen uit van het kiesrecht: Ohio (1803), Indiana (1816), Illinois (1818), Michigan (1837), Iowa (1846), Wisconsin (1848), Californië (1850) en Oregon (1859).

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 39

03-04-19 11:33

racisme in amerika

Sommige Afro-Amerikanen hadden meer vertrouwen in de Engelse ko ning dan in de opstandige kolonisten en sloten zich bij de Engelse troepen aan. Brion Davis spreekt van 5 procent van alle slaven.7 Tijdens de vredes onderhandelingen in Parijs werd geëist dat weggelopen slaven aan hun meester zouden worden teruggegeven, of dat er compensatie zou worden gegeven. De Engelse regering willigde deze eis niet in. De vrijgelaten sla ven kwamen in een onmogelijke positie terecht. De Engelsen lieten op hun terugtocht de vrijgelaten slaven meestal achter. Er werd verhinderd dat ze met de Engelse schepen het gebied van de Verenigde Staten verlieten. Slechts 3000 slaven mochten met de Engelse vloot uit New York naar Novo Scotia vertrekken. Nog eens 10.000 werden geëvacueerd vanuit Savannah en Charleston, maar zij werden elders als slaaf verkocht. Sommi ge gevluchte slaven vestigden zich in het Britse Canada. Met het einde van de Onafhankelijkheidsoorlog werd het opstellen van een grondwet een dwingende noodzaak. Bij het overleg daarover kwamen de kwesties van de slavernij en de slavenhandel opnieuw aan de orde.

Racisme_in_Amerika_WEIJZEN_druk1_binnenwerk_proef5.indd 40

03-04-19 11:33

w w w.omniboek.nl ISBN 978-94-019-1567-0 NUR 680

9 789401

O_WEIJZEN_(racisme.usa)_rug30mm_v03.indd 1

915670

RACISME IN AMERIKA

ANTOINE WEIJZEN

RACISME 400 JAAR GESCHIEDENIS VAN DE RASSENDISCRIMINATIE

IN AMERIKA 02-04-19 13:42

Racisme in Amerika- Antoine Weijzen. ISBN 9789401915670