Volgens Richard Rohr is de betekenis van het woord Christus niet (zoals velen denken) de achternaam of eretitel van Jezus, maar een aanduiding die veel universeler en verstrekkender is. Voor wie deze fundamentele waarheid ontdekt, wordt het christelijk geloof veel meer dan de belijdenis dat Jezus God is. Je leert zien dat God zijn hele schepping doordringt en overal om ons heen aanwezig is. Een volwassen christen ziet Christus in alles en iedereen. Dit is een definitie die nooit tekortschiet, altijd meer van je zal vragen en je nooit een reden zal geven om iemand te bevechten, uit te sluiten of af te wijzen.
“Als jij gewond bent geraakt of uitgesloten bent geweest door de boodschap van Jezus zoals jij die gehoord hebt, dan hoop ik dat hier een ruimte voor je ontstaat – een bevestiging, een welkom dat je misschien wanhopig verlangde te horen.” De franciscaan Richard Rohr verbindt de kloosterspiritualiteit en mystiek met grote theologische thema’s. Hij heeft in zijn boeken aandacht voor contemplatie en wil ons bewegen tot radicale compassie voor mensen in nood. In 2017 verscheen De goddelijke dans, zijn boek over de drie-eenheid.
ISBN 978 90 435 3200 6 NUR 700
richard rohr het christus mysterie
Ik kan Christus zien in mijn hond, in de lucht en in alle schepselen…
Rohr ziet Christus overal, en niet alleen in mensen. – Bono
r i ch a r d ro h r
Hoe Gods tegenwoordigheid alles wat je ziet, hoopt en gelooft kan veranderen
HET CHRISTUS MYSTERIE
Het Chrystus Mysterie.indd 1 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Het Chrystus Mysterie.indd 2 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Richard Rohr
Het Christus Mysterie Hoe Gods tegenwoordigheid alles wat je ziet, hoopt en gelooft kan veranderen Vertaald door Daan Savert
KokBoekencentrum Uitgevers • Utrecht
Het Chrystus Mysterie.indd 3 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Oorspronkelijke titel: The Universal Christ Š 2019 by Center for Action and Contemplation, Inc. Deze vertaling is gepubliceerd met toestemming van Convergent Books, een imprint van Random House, onderdeel van Penguin Random House LLC Ontwerp omslag: Sander Patelski Zetwerk: Elgraphic ISBN 978 90 435 3200 6 ISBN e-book 978 90 435 3201 3 NUR 700 www.kokboekencentrum.nl Š 2019 KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht In samenwerking met Uitgeverij Halewijn, Halewijnlaan 92, 2050 Antwerpen,www.halewijn.info Bijelcitaten in deze uitgave zijn overgenomen uit de NBV, tenzij anders vermeld. Alle rechten voorbehouden. Uitgeverij KokBoekencentrum vindt het belangrijk om op milieuvriendelijke en verantwoorde wijze met natuurlijke bronnen om te gaan. Bij de productie van het papieren boek van deze titel is daarom gebruikgemaakt van papier waarvan het zeker is dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid.
Het Chrystus Mysterie.indd 4 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Ik draag dit boek op aan mijn geliefde vijftien jaar oude labrador Venus, die ik heb moeten overdragen aan God terwijl ik begon aan dit boek. Zonder enige verontschuldiging, lichtzinnige theologie of angst voor ketterij kan ik met goed recht zeggen dat ook Venus voor mij Christus was.
Het Chrystus Mysterie.indd 5 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Het Chrystus Mysterie.indd 6 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
De enige ware absolute mysteriën van het christelijk geloof zijn de zelfcommunicatie van God in de diepten van het bestaan – die we genade noemen, en in de geschiedenis – die we Christus noemen. - Fr. Karl Rahner, jezuïet en theoloog, 1904-1984
Ik vereer niet de materie maar de God van de materie, die voor mijn heil materie geworden is, die zich verwaardigd heeft in de materie te wonen en die door de materie mijn heil bewerkt. Ik zal dus niet ophouden de materie te vereren waardoor mij het heil verzekerd werd. Ik vereer haar, maar niet als God. Hoe zou God geboren kunnen zijn uit levenloze dingen? - St. Johannes Damascenus, 675-753
Geen enkele wanhoop kan de realiteit van de dingen veranderen, of de vreugde aantasten van de kosmische dans die altijd aanwezig is.
Het Chrystus Mysterie.indd 7 | Elgraphic - Vlaardingen
- Thomas Merton, 1915-1968
19-07-19 09:30
Het Chrystus Mysterie.indd 8 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Inhoudsopgave Voordat we beginnen
11
DEEL 1 EEN ANDERE NAAM VOOR ALLE DINGEN 1. Christus is niet de achternaam van Jezus 2. Het accepteren van je acceptatie 3. Geopenbaard in ons – als ons 4. Erfzegen 5. Liefde is de bedoeling 6. Een heilige heelheid 7. Op weg naar iets goeds
21 35 49 64 79 92 102
DEEL 2 DE GROTE PUNTKOMMA 8. Doen en zeggen 9. De dingen in hun diepte 10. De vrouwelijke incarnatie 11. Dit is mijn lichaam 12. Waarom is Jezus gestorven? 13. Je kunt het niet alleen 14. De Opstandingsreis 15. Twee getuigen van Jezus en Christus 16. Transformatie en contemplatie 17. Voorbij de theologie: twee oefeningen Epiloog
115 120 132 140 150 171 181 201 215 233 243
NAWOORD APPENDICES APPENDIX I APPENDIX II Bibliografie
245 247 249 255 261
Liefde na Liefde De reis van de ziel naar God in kaart gebracht De vier wereldbeelden Het patroon van spirituele transformatie
Het Chrystus Mysterie.indd 9 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Het Chrystus Mysterie.indd 10 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Voordat we beginnen In haar autobiografie A Rocking-Horse Catholic beschrijft de twintigste-eeuwse mystica* Caryll Houselander hoe een alledaags metroritje in Londen uitmondde in een visie die haar leven veranderde. Ik deel Houselanders beschrijving van deze wonderlijke ervaring, omdat hierin zo treffend naar voren komt wat ik het Christus-mysterie noem: de inwoning van de Goddelijke Aanwezigheid in ieder mens en ieder ding, sinds het begin van de tijd zoals wij die kennen: Ik zat in een metro, stampvol met allerlei soorten mensen tegen elkaar aan gepropt, sommigen zittend en anderen zich vasthoudend aan de riemen en stangen – werklieden van elk soort ambacht, die aan het einde van de dag op weg naar huis waren. Plotsklaps zag ik in mijn gedachten, maar zo levendig als op een schitterende afbeelding, Christus in al deze mensen. Maar ik zag meer dan dat; niet alleen was Christus in ieder van hen, levend in
* Als ik het over “mystiek” heb, verwijs ik naar een ervaringsgericht kennen in plaats van een kennen dat slechts gebaseerd is op een tekstboek of dogmatiek. Het verschil lijkt eruit te bestaan dat een mysticus de dingen in hun heelheid ziet, in hun verbinding, hun universele en goddelijk frame, in plaats van als afgezonderde eenheden. Mystici vatten, als het ware, het gehele gestalt in één plaatje, en gaan zo voorbij aan de manier waarop wij vaak naar het moment kijken, als een afgescheiden ogenblik dat onderdeel is van een opeenvolging. Hierin lijken ze meer op dichters en kunstenaars dan op lineaire denkers. Beiden zijn nodig, maar sinds de Verlichting van de zeventiende en achttiende eeuw is de waardering afgenomen voor dit zien in het licht van het grote geheel. De mysticus werd beschouwd als “excentriek” (uit het centrum geraakt), daar waar je ook zou kunnen zeggen dat juist de mystici het meest gecentreerd van allen zijn.
11
Het Chrystus Mysterie.indd 11 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
hen, stervend in hen, zich verheugend in hen, treurend in hen – maar omdat Hij in hen was, en omdat zij hier waren, was hier ook de hele wereld, hier in deze metro; niet alleen de wereld zoals die op dat moment was, niet alleen alle mensen uit alle landen van de wereld, maar ook allen die in het verleden hadden geleefd en allen die nog geboren moesten worden. Ik stapte naar buiten de straat op en liep een tijdlang door de mensenmenigte. Hier was hetzelfde gaande: aan elke kant, in elke voorbijganger, overal – Christus. Iets dat mij in die periode al een tijd had beziggehouden was het Russische beeld van de vernederde Christus, de kreupele Christus, strompelend door de straten van Rusland, bedelend om brood; de Christus die, door alle eeuwen heen, terug zou kunnen keren naar de aarde en zelfs tot de zondaars zou komen om door Zijn nood hun medelijden te winnen. Nu, in een fractie van een seconde, wist ik dat deze droom een feit is; geen droom, niet de fantasie of een legende van een vroom volk, niet het voorrecht van de Russen, maar Christus in de mens. (...) Ik zag ook de eerbied die ieder dient te hebben voor een zondaar; in plaats van het vergoelijken van zijn zonde, die in werkelijkheid zijn uiterste smart is, moet men troost schenken aan Christus, die in hem lijdt. En deze eerbied moet zelfs betoond worden aan die zondaars wiens zielen dood lijken, want het is Christus, die het leven van de ziel is, die in hen dood is; zij zijn als Zijn graven, en Christus in het graf is in potentie de opgestane Christus. (...) Christus is overal; in Hem heeft elk soort leven betekenis en een invloed op elk ander soort leven. Het is niet de dwaze zondaar zoals ik, grootmoedig rondrennend door de wereld met verdoemden, die het dichtst bij hen komt en hen genezing schenkt; het is de contemplatieve mens in haar cel die nog nooit de ogen op hen gevestigd heeft, maar in wie Christus vast en bidt voor hen – of het is de poetsvrouw in wie Christus Zichzelf opnieuw een dienstknecht maakt, of een koning wiens gouden kroon een doornenkroon verbergt. Het realiseren van onze eenheid in Christus 12
Het Chrystus Mysterie.indd 12 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
is het enige medicijn tegen menselijke eenzaamheid. Ook voor mij is het de enige ultieme betekenis van het leven, het enige dat betekenis en bestemming geeft aan elk leven. Na een paar dagen vervaagde het “visioen”. De mensen zagen er weer als vanouds uit, er was niet langer die schok van inzicht elke keer dat ik oog in oog stond met een ander mens. Christus was weer verborgen; en ik moest door de jaren die volgden daadwerkelijk naar Hem op zoek en doorgaans vond ik Hem in anderen – en meer nog in mezelf – enkel en alleen door een bewuste en blinde daad van geloof.
De vraag waar ik – en waar wij – voor staan luidt: wie is deze “Christus” die Caryll Houselander zag, die haar medepassagiers als het ware doordrong en van hen afstraalde? Christus was voor haar duidelijk niet alleen Jezus van Nazaret, maar iets van een veel grotere, zelfs kosmische, omvang. Wat dat betekent en waarom dat ertoe doet, dat is het onderwerp van dit boek. Ik geloof dat een kennismaking met dit visioen de kracht geeft voor een radicale hervorming van wat we geloven, hoe we anderen zien en ons tot hen verhouden, ons besef van de grootheid van God en ons begrip van wat de Schepper aan het doen is in onze wereld. Klinkt dat te mooi om waar te zijn? Lees nog eens de woorden die Houselander gebruikt als ze een poging doet om de enorme reikwijdte te vatten van wat er voor haar veranderd was na dit visioen: Overal – Christus Realisatie van eenheid Eerbied Elk soort leven heeft betekenis Ieder leven heeft invloed op elk ander soort leven
Wie zou dergelijke dingen nou niet willen ervaren? Op ons komt dit visioen van Houselander misschien wat exotisch over, maar dat zou voor de vroege christenen absoluut niet het geval zijn geweest. De 13
Het Chrystus Mysterie.indd 13 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
openbaring van de Opgestane Christus als alomtegenwoordige en eeuwige aanwezigheid werd duidelijk bevestigd in de Schriften (Kolossenzen 1, Efeziërs 1, Johannes 1, Hebreeën 1) en in de vroege kerk, toen de euforie van het christelijk geloof nog gepaard ging met creativiteit en openhartigheid. In onze tijd echter is dit een manier van kijken geworden waarvoor onze ogen opnieuw moeten worden geopend. Nadat de westerse kerk scheidde van de oosterse kerk tijdens het Grote Schisma van 1054, zijn we geleidelijk aan het diepe besef kwijtgeraakt van hoe God alles wat is heeft liefgehad en heeft bevrijd. In plaats daarvan hebben we de Goddelijke Aanwezigheid beperkt tot dat ene lichaam van Jezus, terwijl zij misschien wel net zo alomtegenwoordig is als het licht zelf – en onbevattelijk door menselijke grenzen. We zouden kunnen zeggen dat de deur van het geloof gesloten werd voor de ruimste en mooiste interpretatie van wat de vroege christenen de “Manifestatie” noemden, de Epifanie of, in de bekendste term, de “Incarnatie” – ook in haar meest volledige en voltooide vorm, namelijk de “Opstanding”. De oosterse en orthodoxe kerken hadden oorspronkelijk een veel breder begrip van deze beide concepten, een inzicht dat we in de westerse kerken, zowel de katholieke als protestante, nu pas beginnen te erkennen. Dit is ongetwijfeld wat Johannes bedoeld heeft toen hij schreef: “Het woord is vlees geworden” (Johannes 1:14; NBG). Hij gebruikte hier een universele en generieke term (sarx) in plaats van te verwijzen naar één enkel menselijk lichaam.* “Jezus” wordt in feite nergens als afzonderlijke term genoemd in de proloog! Is dat je ooit opgevallen? Uiteindelijk komt “Jezus Christus” ter sprake, maar pas in het één na laatste vers. * John Dominic Crossan maakt dit punt op overtuigende wijze in Resurrecting Easter (San Francisco, HarperOne, 2018), een onderzoek naar hoe verschillend van elkaar de oosterse en westerse kunst de opstanding interpreteerden en afbeeldden. We hebben de publicatie van dit boek uitgesteld, zodat ik zijn artistieke, historische en archeologische bewijs voor wat ik theologisch probeer te zeggen erin op kon nemen.
14
Het Chrystus Mysterie.indd 14 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
De schade die de boodschap van het evangelie heeft opgelopen bij de splitsing van de oosterse (“Griekse”) en westerse (“Latijnse”) kerken, beginnend bij de wederzijdse excommunicatie van elkaars patriarchen in 1054, is niet te onderschatten. Al meer dan duizend jaar lang hebben we die “ene, heilige, onverdeelde” kerk niet gekend. Maar jij en ik kunnen die oude deur van het geloof weer openen met een sleutel, en die sleutel is te vinden in een woord dat velen gebruiken, maar vaak op een veel te oppervlakkige wijze. Dat woord is Christus. Wat als Christus een naam is voor het transcendente binnenste van ieder “ding” in het universum? Wat als Christus een naam is voor de immense ruimtelijkheid van alle ware Liefde? Wat als Christus verwijst naar een oneindige horizon die ons trekt, van binnenuit en voor ons uit? Wat als Christus een andere naam voor alle dingen is – alle dingen in hun volheid? Ik geloof dat dit is wat de “Grote Traditie” heeft proberen te zeggen, misschien zonder dat zelf te weten. De meeste mensen zijn echter nooit blootgesteld aan de Volle en Grote Traditie, waarmee ik doel op de primordiale traditie, die van eeuwigheid bestaan heeft, de wijsheid van het volledige Lichaam van Christus – en specifiek voor dit boek de integratie van de zelfcorrigerende thema’s die voortdurend terugkeren en elkaar bevestigen in de orthodoxe kerk, in het katholicisme en in de vele takken van het protestantisme. Ik weet dat dit een ambitieus doel is. Maar hebben we nog wel een andere keuze? Als we ons storten op de kernzaken van het geloof, en de bijzaken even laten voor wat ze zijn, dan hoeft dit doel nog niet eens zo onbereikbaar te zijn. Als je het goed vindt, wil ik op de komende pagina’s je gids zijn bij het onderzoeken van deze vragen over Christus en hoe de werkelijkheid zich voordoet aan een ieder van ons. Het is een zoektocht die mij al meer dan vijftig jaar gefascineerd en geïnspireerd heeft. Als traditiegetrouwe franciscaan wil ik dit omvangrijke betoog 15
Het Chrystus Mysterie.indd 15 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
bouwen op de aardse werkelijkheid, zodat we het kunnen volgen als een spoor broodkruimels in het bos: van de natuur tot aan een pasgeboren kind met zijn moeder en vader in een nederige stal; tot aan een vrouw ergens in een Londense metro; tot uiteindelijk de betekenis en het mysterie in een naam die misschien ook wel de onze is. Als mijn eigen ervaring ook maar enigszins een indicatie is, dan kan de boodschap in dit boek een radicale verandering brengen in de manier waarop je kijkt en de manier waarop je leeft in jouw alledaagse wereld. Het kan je een diepe, universele betekenis en zin geven waar het de westerse beschaving aan lijkt te ontbreken, maar waar zo hevig naar verlangd wordt. Het heeft de potentie om het christelijk geloof te herijken als een natuurlijke religie, in plaats van als een religie die zich beroept op een speciale openbaring, die slechts voor een paar gelukkige verlichte mensen beschikbaar is. Maar om deze nieuwe interpretatie te ervaren moeten we vaak een omweg gaan, geduld betrachten en aandachtigheid beoefenen. Zeker bij aanvang moet je sommige van de woorden in dit boek deels een mysterie laten blijven, in ieder geval voor een tijdje. Ik weet dat dit onbevredigend en verontrustend kan zijn voor het ego, dat de controle wil hebben over elke stap die onderweg gezet wordt. Toch zit hierin nou juist de contemplatieve wijze van lezen en luisteren, en dus de manier om vooruit te bewegen naar een Groter Gezichtsveld. Zoals G.K. Chesterton ooit schreef: Je religie is niet de kerk waar je bij hoort, maar de kosmos waarbinnen je leeft. Wanneer we beseffen dat de gehele fysieke wereld om ons heen, de hele schepping, zowel de plek is waar God zich verbergt als de plek waar God zich openbaart, dan wordt deze wereld een thuis: veilig, betoverd, vol genade voor ieder die op een grondige wijze ziet. Ik noem deze diepe en kalme vorm van zien “contemplatie�. De wezenlijkste functie van religie is ons op een radicale wijze verbinden met alles. (Re-ligio = her-verbinden.) Religie heeft als taak om ons te helpen de wereld en onszelf in heelheid te zien, en niet slechts in gescheiden delen. Werkelijk verlichte mensen zien eenheid omdat 16
Het Chrystus Mysterie.indd 16 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
ze zien vanuit eenheid. Ze labelen de dingen niet als superieur of inferieur, binnen of buiten. Als je denkt dat jij persoonlijk “gered” of verlicht bent, dan ben je noch gered noch verlicht, zo lijkt me! Een kosmische notie van Christus gaat met niets de concurrentie aan en sluit niemand buiten, maar omvat iedereen en alles (Handelingen 10:15, 34). Deze Jezus Christus is een godsfiguur die het hele universum waard is. In deze interpretatie van de christelijke boodschap is de liefde en aanwezigheid van de Schepper gegrond op de geschapen wereld. Het mentale onderscheid tussen “natuurlijk” en “bovennatuurlijk” wordt hierin min of meer opgeheven. Zoals Albert Einstein gezegd schijnt te hebben: “Er zijn slechts twee manieren van leven. De ene is alsof niets een wonder is. De andere is alsof alles een wonder is.” Op de pagina’s die volgen opteer ik voor de tweede optie! Mijn primaire achtergrond ligt in de filosofie en Bijbelse theologie, maar ik zal in dit boek ook putten uit de disciplines van psychologie, natuurwetenschap, geschiedenis en antropologie, om daarmee de tekst te verrijken. Ik wil mijn best doen om er geen strikt “theologisch” boek van te maken, al is er veel expliciete theologie in te vinden. Jezus kwam niet naar de aarde zodat alleen theologen het zouden begrijpen en het juiste onderscheid zouden kunnen maken, maar juist opdat “allen één zijn” (Johannes 17:21). Hij kwam om te verenigen en hij heeft “alles met zich willen verzoenen, alles op aarde en alles in de hemel” (Kolossenzen 1:20). Elke vrouw of man op straat – of in de metro – zou dit moeten kunnen zien en er de vruchten van plukken. Door het boek heen zul je ook cursieve zinnen aantreffen die tussen de alinea’s geplaatst zijn. Zoals deze, gerelateerd aan het verhaal hierboven: Christus is overal. In Hem heeft elk soort leven een betekenis en een vaste verbinding. Deze pauzes in de tekst zijn bedoeld als uitnodigingen om te kauwen op een idee, om stil te staan bij deze woorden totdat ze landen in je lichaam, je hart, je bewustzijn van de fysieke wereld om je heen, 17
Het Chrystus Mysterie.indd 17 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 10:47
en ze je bovenal een diepere verbinding met de werkelijkheid geven. Zit een tijdje met elke schuingedrukte zin en lees het, als dat nodig is, opnieuw totdat je de impact ervan voelt, totdat je je een voorstelling kunt maken van de grotere implicaties voor de wereld en de geschiedenis en voor jezelf. (Met andere woorden: totdat “het woord vlees wordt” voor jou!) Ga niet te snel naar de volgende zin. In de monastieke traditie wordt deze oefening van het kauwen op een tekst en het afdalen naar de dieptes ervan “Lectio Divina” genoemd. Het is een contemplatieve manier van lezen die dieper gaat dan het mentale begrijpen van woorden of het gebruiken van woorden om antwoorden te geven op directe problemen of kwesties. Contemplatie is het geduldig wachten op hoe de tussenruimtes opgevuld worden en is niet uit op het overhaaste invullen of de makkelijke antwoorden. Ze haast zich nooit naar een oordeel, en vermijdt zelfs snelle oordelen, aangezien oordelen meer te maken hebben met het ego en persoonlijke controle dan met een liefhebbende zoektocht naar waarheid. En dat zal de oefening voor jou en voor mij zijn wanneer we samen optrekken, op weg naar een begrip van Christus, die zoveel meer is dan de achternaam van Jezus.
18
Het Chrystus Mysterie.indd 18 | Elgraphic - Vlaardingen
19-07-19 09:30
Volgens Richard Rohr is de betekenis van het woord Christus niet (zoals velen denken) de achternaam of eretitel van Jezus, maar een aanduiding die veel universeler en verstrekkender is. Voor wie deze fundamentele waarheid ontdekt, wordt het christelijk geloof veel meer dan de belijdenis dat Jezus God is. Je leert zien dat God zijn hele schepping doordringt en overal om ons heen aanwezig is. Een volwassen christen ziet Christus in alles en iedereen. Dit is een definitie die nooit tekortschiet, altijd meer van je zal vragen en je nooit een reden zal geven om iemand te bevechten, uit te sluiten of af te wijzen.
“Als jij gewond bent geraakt of uitgesloten bent geweest door de boodschap van Jezus zoals jij die gehoord hebt, dan hoop ik dat hier een ruimte voor je ontstaat – een bevestiging, een welkom dat je misschien wanhopig verlangde te horen.” De franciscaan Richard Rohr verbindt de kloosterspiritualiteit en mystiek met grote theologische thema’s. Hij heeft in zijn boeken aandacht voor contemplatie en wil ons bewegen tot radicale compassie voor mensen in nood. In 2017 verscheen De goddelijke dans, zijn boek over de drie-eenheid.
ISBN 978 90 435 3200 6 NUR 700
richard rohr het christus mysterie
Ik kan Christus zien in mijn hond, in de lucht en in alle schepselen…
Rohr ziet Christus overal, en niet alleen in mensen. – Bono
r i ch a r d ro h r
Hoe Gods tegenwoordigheid alles wat je ziet, hoopt en gelooft kan veranderen