Laat je verrassen door de ruimte van God! Heleen Zorgdrager, hoogleraar systematische theologie en genderstudies aan de Protestantse Theologische Universiteit, vestiging Amsterdam. Jolanda Molenaar, transtheoloog, gastvoorganger, transgenderpastor en coรถrdinator van gespreksgroep Transgender en Geloof van de zelfhulp- en belangenorganisatie Transvisie. Wielie Elhorst, LHBT+-activist. Hij is LHBT-predikant in Amsterdam en co-voorzitter van het Europees Forum van christelijke LHBT-groepen. Carl Buijs, schrijver en ervaringsdeskundige bij zelfhulp- en belangenorganisatie Transvisie en de afdeling transgenderzorg van Youz.
Heleen Zorgdrager, Jolanda Molenaar, Wielie Elhorst, Carl Buijs (red.)
Dit boek neemt transgender mensen, hun naaste omgeving en werkers in de kerk mee in een ontdekkingstocht naar de ruimte die God geeft om als mens jezelf te zijn. Het gaat in op de zorg voor transgender personen, het pastoraat, de relatie met de geloofsgemeenschap en belangrijke theologische vragen. Daarnaast vertellen transgender gelovigen en hun partners hun eigen verhaal. Praktisch zijn de toelichting op termen en begrippen, de Bijbelstudies en het gespreksmateriaal voor kinderen, tieners en volwassenen.
Wondermooi, zoals U mij gemaakt hebt
De zoektocht van transgender personen naar zichzelf kan een hele uitdaging zijn. Voor gelovigen komen daar nog vele geloofsvragen bij. In de zoektocht naar antwoorden blijkt dat werkers in de kerk vaak precies dezelfde, en ook meer fundamentele vragen hebben over gender, sekse, uitleg van de Bijbel en de pastorale omgang met transpersonen.
Heleen Zorgdrager, Jolanda Molenaar, Wielie Elhorst, Carl Buijs (red.)
Wondermooi, zoals U mij gemaakt hebt
NUR 700 ISBN 978 90 435 3038 5
9 789043 530385 >
kokBOwondermooi,zoalsumijgemaakthebt0119.indd 1
HANDREIKING VOOR GELOVIGE TRANSGENDER PERSONEN EN WERKERS IN DE KERK 29-05-19 11:36
Wondermooi, zoals U mij gemaakt hebt
19047 Wondermooi.indd 1
03-06-19 11:32
19047 Wondermooi.indd 2
03-06-19 11:32
kokB
KokBoekencentrum Uitgevers • Utrecht
19047 Wondermooi.indd 3 kokBOwondermooi,zoalsumijgemaakthebt0119.indd 3
03-06-19 11:32 16-05-19 10:57
Dit boek is mogelijk gemaakt door de LCC Plus Projecten, projecten voor de sociale acceptatie van LHBT-personen in christelijke kring, www.lccprojecten.nl. Ontwerp omslag: Garage BNO Lay-out binnenwerk: Gewoon Geertje Tenzij anders vermeld, zijn de citaten uit de Bijbel overgenomen uit de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV), uitgegeven door het Nederlands Bijbelgenootschap, Haarlem. ISBN 978 90 435 3038 5 ISBN 978 90 435 3039 2 (e-book) NUR 700 www.kokboekencentrum.nl Š 2019 KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht Alle rechten voorbehouden KokBoekencentrum Uitgevers vindt het belangrijk om op milieuvriendelijke en verantwoorde wijze met natuurlijke bronnen om te gaan. Bij de productie van het papieren boek van deze titel is daarom gebruikgemaakt van papier waarvan het zeker is dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid.
19047 Wondermooi.indd 4
03-06-19 11:32
Inhoud VOORWOORD 7 door ds. Saskia van Meggelen VOORWOORD 9 door Lisa van Ginneken INLEIDING 11 door prof. dr. Heleen Zorgdrager DEEL I – WAT JE MOET WETEN OVER (TRANS)GENDER 17 Eveline, transvrouw – Het belang van zichtbaarheid 19 Selm, genderfluïde – Genderzwerver 25 1. Wat is gender/transgender? 28 2. Genderfluïditeit 33 3. Transgender vanuit biologisch, psychosociaal en seksuologisch perspectief 38 DEEL II – TRANSGENDERZORG 43 Per, transman – Iedere dag een geschenk 45 4. De sociale kaart van de transgenderzorg 49 5. Transpersonen en psychische hulpverlening 55 6. Geestelijke zorg onder transpersonen 63 DEEL III – PASTORAAT 69 Marian, partner van een transvrouw – Samen in transitie 71 Saskia, transvrouw – Het kruispunt over 77 Diny, partner van Saskia – Biddend om wijsheid en kracht 81 7. Sociale positie en pastorale thematiek transpersonen 83 8. Handreikingen voor pastoraat 91 9. In de speelruimte van godsbeelden 108 10. Gehoor geven aan Gods welkom in de kerk 115
19047 Wondermooi.indd 5
03-06-19 11:32
DEEL IV – KERK EN GELOOF 121 Noud, transman – De geopende armen van de kerk 123 Bea, transvrouw – Zoektocht, ook in mijn geloofsgemeenschap 127 Dinah, biculturele transvrouw – Over geloven en grensverkeer 133 11. Emancipatie en acceptatie in de kerk 138 12. Handreikingen voor een transvriendelijke gemeente 149 13. Een liturgische zegen over een transitie 155 DEEL V – BIJBEL EN THEOLOGIE 161 Jolanda, transvrouw – Psalm 139 en mijn zoektocht naar nestwarmte 163 14. Genderdiversiteit en de Heilige Schrift 169 Eerste Testament 15. Genderdiversiteit en de Heilige Schrift 183 Tweede Testament 16. Scheppingsverhalen en lichamelijke transformatie 192 17. ‘Waarom vraag je naar mijn naam?’ 201 Het verhaal van Jakob/Israël DEEL VI – GESPREKKEN OVER DIVERSITEIT 207 Erika, transvrouw – Thuiskomen in een gespreksgroep 209 18. Wat je van gelovige transpersonen kunt leren 210 19. Kinderprogramma ‘God: zoals wij én anders’ 216 20. Jongerenprogramma ‘Dit ben ik en dit is mijn lijf’ 222 21. Opzet Bijbelstudie voor volwassenen ‘Dit is mijn lichaam’ bij Galaten 3:24-29 en 1 Korintiërs 12 227 BIJLAGEN 233 Bijlage A – Terminologie 233 Bijlage B – Verklaring van de Landelijke Themadag 2014 237 Bijlage C – Literatuurlijst 239 Bijlage D – Websites en organisaties 245 Bijlage E – Personalia 247
19047 Wondermooi.indd 6
03-06-19 11:32
Voorwoord ds. Saskia van Meggelen preses generale synode Protestantse Kerk in Nederland Je zult maar merken dat je ‘anders’ bent. Gevangen in een verkeerd lichaam, niet de man of vrouw zijn die je vanbuiten bent, maar weten diep vanbinnen: ik ben een vrouw, ik ben een man. Als je dan ook nog gelooft en geloven wilt, komen er vragen bij: Heeft de Schepper een fout gemaakt toen Hij mij schiep? Wat zou mijn Maker ervan vinden, als ik in een gezond lichaam laat snijden? En tegelijk is er dat andere: in die zoektocht naar wie je bent, merk je dat het juist die Ene is, die al veel langer wist hoe je in elkaar zat. Hij laat je niet vallen. eer die mij ziet zoals ik ben, dieper dan ik mijzelf ooit ken, H kent Gij mij. (Psalm 139, berijmd, vers 1) Dit boek biedt gedegen informatie en vergroot kennis over genderdysforie. Daarnaast helpen de persoonlijke verhalen van transpersonen, hun partners, ouders en kinderen om je een beeld te vormen van het bevrijdende en verwarrende proces waarin je na de ontdekking transgender te zijn terechtkomt, waarin je samen terechtkomt. Leerzaam en ontdekkend voor wie er zelf mee worstelt, voor wie ermee geconfronteerd wordt in haar of zijn omgeving, voor predikanten en pastores, voor de kerk. Met belangstelling nam ik kennis van dit boek, met ontroering ook. Verwonderd over de grote veerkracht die God steeds weer in mensen legt. Ik wens dat er ruimte zal zijn voor hun verhalen, dat dit boek het gesprek bevorderen kan.
7
19047 Wondermooi.indd 7
03-06-19 11:32
19047 Wondermooi.indd 8
03-06-19 11:32
Voorwoord Lisa van Ginneken Voorzitter Patiëntenorganisatie Transvisie Transgender personen zijn dappere mensen. Zij durven het aan om vragen te stellen bij datgene wat de wereld om hen heen als vanzelfsprekend ervaart, als natuurwet soms. Die dapperheid komt niet voort uit een keuze, maar uit een diepgeworteld gevoel van in de knel zitten. Om zoiets persoonlijks te erkennen dat zo tegen de algemene mores ingaat zie ik als een zeer grootse daad. Vanuit mijn functie als voorzitter van Transvisie ontmoet ik veel transgender personen en ik ben steeds weer onder de indruk van de enorme kracht die mensen soms putten uit deze fundamentele erkenning van wie ze zijn. Tegelijkertijd roept de beslissing om je gender ter discussie te stellen, of de beslissing om daadwerkelijk in transitie te gaan, heel veel op. Angsten en weerstand in jezelf, maar ook angsten en weerstand in de omgeving. De cijfers over geweld tegen, en suïcidaliteit onder transpersonen tonen steeds opnieuw aan hoe pittig het kan zijn voor transgender personen én de personen in hun omgeving om met al die ingewikkelde gevoelens om te gaan. Veel transgender personen hebben een sterke wens om erkend te worden in hun zoektocht, vooral door diegenen die belangrijk voor hen zijn. Bij familie en vrienden staan echter soms de eigen vragen en angsten die erkenning nogal in de weg. Zij worstelen met begrijpelijke en relevante vragen over wat een transitie voor de relatie betekent, en wat die over henzelf zegt. Ook bij de kerkelijke gemeente of parochie liggen oordelen en buitensluiting op de loer, terwijl geloofsgemeenschappen juist zo’n belangrijke rol kunnen spelen voor gelovige transgender personen. Velen van hen ervaren namelijk flinke geloofsnood tijdens hun genderzoektocht. Zo’n zoektocht gaat immers zelden alleen over gender en de vraag hoe je je gender tot uitdrukking wilt brengen. Het gaat ook over de ruimte die je voelt om deze vraag te stellen, of de ruimte
9
19047 Wondermooi.indd 9
03-06-19 11:32
om te gaan handelen naar de conclusies. Die vragen raken dieperliggende thema’s als voorbestemming, eigen autonomie en het doel van het leven. De ruimte om met dergelijke thema’s om te gaan wordt voor gelovige transgender personen medebepaald door geloofsovertuigingen uit hun kerk. Voor mij werd tijdens mijn eigen genderzoektocht duidelijk dat juist die dieperliggende vraagstukken de essentie van mijn gendertransitie vormden; belangrijker en bepalender dan die gendertransitie zelf. Sindsdien denk ik dat een gendertransitie je beste kans op geluk is, wanneer je ook aandacht hebt voor dieperliggende vraagstukken die betekenis geven aan het leven en jouw plaats daarin. Bij zulke complexe vraagstukken is hulp zeer waardevol. Net zoals bij alle complexe omstandigheden die het leven soms in petto heeft, hoeft een transgender persoon dit zoekproces niet alleen te doen. Wel zelf, maar niet alleen. Mensen in de omgeving die kunnen helpen bij die bredere zoektocht rondom een gendertransitie zijn van onschatbaar belang. De kerk is zo’n omgeving. Niet zelden zijn mensen handelingsverlegen als het gaat om transgender personen. Dat komt vaak door onbekendheid en oordelen, al dan niet onbewust. Het is misschien nog wel erger als mensen juist vanuit die oordelen en onbekendheid gaan handelen. Dit boek is een zeer waardevolle bijdrage aan de ontwikkeling van een goed geïnformeerde houding bij alle mensen die vanuit hun rol in de kerk transgender personen ontmoeten, zodat zij hen ten volle kunnen zien en concreet kunnen bijstaan in hun zoektocht en de geloofsnood die daar zo vaak bij ontstaat. In die oprechte verbondenheid kan de genderzoektocht een verrijking zijn voor zowel de transgender persoon als voor de kerk.
10
19047 Wondermooi.indd 10
03-06-19 11:32
Inleiding Het idee om een boek als dit uit te brengen werd al geopperd op de eerste themadag rond transgender zijn en geloven in 2014 in Rotterdam, georganiseerd door het LKP, de landelijke koepelorganisatie van de christelijke LHBT-beweging. De belangstelling voor die dag was groot, de ervaringen die gedeeld werden waren indrukwekkend, vaak schrijnend maar ook hoopgevend. De deelnemers namen aan het eind van de dag een verklaring aan die de geloofsgemeenschappen in Nederland opriep veiligheid en geborgenheid te bieden aan transgender mensen. In een drietal oproepen werd dit concreet gemaakt: ij roepen alle geloofsgemeenschappen op zorg te dragen voor W goede geestelijke begeleiding van transgenders in hun midden, zich te informeren over vragen rond genderidentiteit, hun eigen gemeenschappen daarover voor te lichten en te zorgen voor een zowel pastoraal als liturgisch klimaat waarin beelden en woorden worden gevonden waarin en waaraan transgenders zich kunnen herkennen. ij roepen alle geloofsgemeenschappen op discriminatie en W achterstelling van transgenders in alle bereiken van de samenleving te bekritiseren en actief tegen te gaan. ij roepen alle geloofsgemeenschappen op de uitdaging aan te W gaan van diversiteit en het beelddragerschap van God in mensen de ruimte te geven, zodat zij gemeenschappen kunnen zijn waarin iedereen zich thuis kan voelen. De volledige verklaring is als bijlage B opgenomen in dit boek. Men voelde op die dag, en nog sterker op de tweede landelijke themadag in 2017, toen georganiseerd door de LCC Plus Projecten, de urgentie om een pastorale handreiking te doen uitgaan naar werkers in de kerk, zoals predikanten, pastores, geestelijk verzorgers, 11
19047 Wondermooi.indd 11
03-06-19 11:32
andere ambtsdragers en de vele vrijwilligers. Er was immers niets beschikbaar in het Nederlands dat specifiek inging op religieuze en pastorale vragen van transgender mensen. Door subsidie werd het eindelijk mogelijk gemaakt de handreiking te realiseren. Zij ligt nu voor u en is uitgegroeid tot een boek dat veel meer biedt dan alleen een gids ten behoeve van pastoraat aan transgender personen. Dit boek wil breed informatie en verdieping bieden voor ieder die geïnteresseerd is in de persoonlijke (geloofs)verhalen van trans gender mensen, in de kennis rond transgender zijn, in transgenderzorg en hulpverlening, in transgender-emancipatie binnen de Nederlandse kerken, in Bijbelse en theologische visies op genderdiversiteit, en in liturgische en pastorale praktijken die de bouwstenen vormen voor een veilige, verwelkomende, transvriendelijke geloofsgemeenschap. Voor transgender gelovigen en hun naasten kunnen de verhalen en bijdragen in dit boek herkenning en steun bieden. Voor allen die horen bij een geloofsgemeenschap, inclusief de voorgangers, ontsluit het een wereld aan kennis, ervaringen en praktijken waarvan geleerd kan worden om mensen nabij te zijn en te groeien naar een inclusieve gemeenschap. Voor overige geïnteresseerden, ook seculiere hulpverleners, kan het zicht geven op de religieuze context die voor veel transgender personen onlosmakelijk deel uitmaakt van hun levensverhaal en als zodanig een belangrijke rol speelt in hun identiteitsvorming en welbevinden. Hoe is het boek opgebouwd? Een belangrijk structurerend principe is dat de meer informatieve, theoretische bijdragen worden afgewisseld met persoonlijke verhalen. Daarin komen transmannen, transvrouwen, genderfluïde personen en hun levenspartners aan het woord. Hun uiterst persoonlijke stemmen onderbreken de meer beschouwende bijdragen, verrijken en verdiepen ze ook, vormen soms een echo en dan weer een tegenstem, en kunnen in een boek als dit niet gemist worden. Het zich niet thuis voelen in het geslacht waarmee men geboren is en de reis naar een passende genderidentiteit en genderexpressie wordt door mensen die het betreft heel verschillend ervaren. Ook ieders religieuze ontwikkeling heeft een uniek karakter. Het is van essentieel belang hieraan recht te doen door mensen met hun eigen stem te laten vertellen. Precies dat gebeurt in de diverse intermezzo’s en ook krijgen de personen gezicht in de portretten. 12
19047 Wondermooi.indd 12
03-06-19 11:32
Over de opbouw van dit boek Het eerste deel geeft algemeen inleidende informatie, zoals: wat is transgender, welke termen gebruiken we, wat betekent het als iemand in transitie gaat? Het tweede deel brengt de transgenderzorg en hulpverlening binnen Nederland in kaart. Hierbij wordt ook aandacht geschonken aan geestelijke verzorging in bijvoorbeeld ziekenhuizen. In het derde deel wordt de lens gericht op pastoraat. Welke pastorale thema’s en vragen spelen er onder transgender mensen, waar moet de pastor op bedacht zijn, wat zijn richtlijnen voor adequaat en ondersteunend pastoraat, en hoe kunnen godsbeelden in het levensverhaal en in de pastorale zorg helpend dan wel blokkerend zijn? Dit deel wordt verrijkt met een ervaringsverhaal van een predikant over pastoraat aan een jong transgender gemeentelid, waarbij met de gemeente samen gehoor gegeven werd aan Gods welkom. Het vierde deel stelt de relatie tussen de transgender persoon en zijn/haar geloofsgemeenschap centraal. Na een historisch overzicht van emancipatie en acceptatie in de kerken volgen praktische handreikingen voor een transvriendelijke gemeente en voorstellen voor hoe een liturgische viering rond de transitie eruit kan zien. Deel vijf gaat specifiek in op Bijbelse en theologische visies. Er is aandacht voor Bijbelgedeelten die vaak worden aangehaald in discussies omtrent transgender zijn, zowel de lastige teksten als de verlichtende teksten. Ze worden besproken en uitgelegd vanuit wetenschappelijke inzichten over de Bijbel, en in gesprek gebracht met ervaringen van transgender mensen. Bijzondere theologische aandacht is er voor het thema ‘schepping’, omdat visies daarop een grote rol spelen in de kerkelijke discussies rond man- en vrouwzijn en omdat ook transgender personen zelf veel worstelen met de vraag naar het geschapen zijn van hun lichaam. In het zesde deel biedt het boek handreikingen voor gesprekken over diversiteit. Een pastor deelt inzichten vanuit een gespreksgroep met gelovige transpersonen, en een transvrouw vertelt wat die groep voor haar betekent. Er wordt gespreksmateriaal geboden voor kinderen, voor tieners en voor een gemeentekring. In de bijlagen vindt u handige overzichten, zoals een verklarende woordenlijst van termen en begrippen die gebruikt worden in het boek. De literatuurlijst en de lijst met organisaties en websites weerspiegelt in de meeste, maar niet alle gevallen de visie van 13
19047 Wondermooi.indd 13
03-06-19 11:32
de redactie; wij vonden het belangrijk om iets van de breedte aan opvattingen binnen christelijke kring te laten zien. We hebben als redactie ernaar gestreefd zoveel mogelijk aspecten recht te doen en zoveel mogelijk diversiteit te belichten. Tegelijk erkennen we dat dit boek in alle rijkdom ook grenzen en beperkingen kent. De inhoud heeft vooral betrekking op christelijke geloofsgemeenschappen. Daarbinnen, hoewel de scope wijd blijft, klinkt in ervaringsverhalen toch meer de protestantse wereld door dan de rooms-katholieke of oosters-orthodoxe. Ook blijven ervaringen van nieuwe Nederlanders met migrantenachtergrond nog goeddeels buiten beeld. Het heeft alles te maken met het feit dat dit boek een eersteling is in het Nederlandse taalveld en onmogelijk volledig kan zijn. Ook de wereld van transgender en geloven bij onze zuiderburen, de Vlamingen, is in dit boek niet ingesloten. Een andere begrenzing is dat wij ons specifiek gericht hebben op transgender personen, en dat personen met een intersekseconditie (geboren met een lichaam dat zowel mannelijke als vrouwelijke kenmerken heeft) alleen aan de rand in beeld komen, terwijl zij toch voor een deel tegen dezelfde beperkende tweedeling van geslacht oplopen. Dat is niet omdat wij hun situatie minder van belang achten, maar omdat zij minstens dezelfde geconcentreerde aandacht verdienen als transgender personen en niet in eenzelfde beweging ‘meegenomen’ kunnen worden. Het speelt ook een rol dat intersekse personen zowel in de samenleving als binnen geloofsgemeenschappen in ons land nog veel minder zichtbaar of hoorbaar zijn. Taal is van eminent belang in het spreken en schrijven over transgender mensen. Zij weten hoe pijnlijk en destructief de uitwerking is van objectiverende, denigrerende of pathologisch-categoriserende termen. We hebben ons tot doel gesteld in de taal en terminologie dicht te blijven bij de zelfexpressie van transgender mensen. Het feit dat ons redactionele team voor de helft bestond uit mensen met een trans*achtergrond heeft ons daar zeker bij geholpen. Dit brengt ons bij de aangelegen kwestie: hoe gebruiken we het begrip ‘transgender’? Voor de inhoudelijke betekenis verwijzen we naar de verklarende woordenlijst en naar het eerste hoofdstuk. Voor het grammaticale gebruik hebben we ervoor gekozen om ‘transgender’ vrijwel alleen in bijvoeglijke zin te gebruiken. Waar het over mensen gaat, proberen we zo consequent mogelijk te spreken over ‘transgender mensen’, ‘transgender personen’ of ‘transpersonen’. 14
19047 Wondermooi.indd 14
03-06-19 11:32
Ook kunnen we schrijven trans*personen: de * geeft in dit woord weer dat het verwijst naar diverse vormen van genderbeleving die niet passen in een binaire opdeling. Het kan om een transman of transvrouw gaan, maar ook om een in between of non-binaire identiteit. Het zou mooi zijn als onze taal net zo beweeglijk en fluïde kon zijn als de realiteit van genderbeleving en genderexpressie. We hebben geprobeerd enigszins af te wisselen in terminologie zodat lezers die zich in het ene woord niet herkennen, dat wel in het andere doen en zich zodoende toch vertegenwoordigd voelen.
Ten slotte enkele woorden van oprechte dank Onze oprechte dank gaat uit naar alle personen die hun verhaal met ons wilden delen, en alle auteurs die vanuit hun ervaring en expertise hebben bijgedragen aan dit boek. We danken Michel Beckman dat hij ons als ‘proeflezer’ van waardevol commentaar voorzag. We danken het LKP, de koepelorganisatie voor de christelijke LHBT-beweging, die aan de wieg gestaan heeft van dit initiatief en het mede mogelijk heeft gemaakt. Voorts danken wij alle deelnemers van het internationale onderzoeksnetwerk Transcenders, alsmede de Protestantse Theologische Universiteit in Amsterdam/Groningen, die het grensverleggende onderzoek naar transgender, geloof en geloofsgemeenschappen telkens ruimhartig gesteund heeft en de theologische en pastorale waarde ervan onderkent. Voor pastorale en exegetische bijdragen konden we putten uit studies die verricht zijn in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, waar het onderzoek naar en vanuit transgender ervaring al langer gaande is. We zijn Chris Dowd, Justin Sabia-Tanis en hun uitgevers zeer erkentelijk dat we uit beider boeken een heel hoofdstuk vertaald en bewerkt naar de Nederlandse situatie mochten opnemen (zie hoofdstukken 8, 14 en 15). We danken Aart de Bonte van KokBoekencentrum Uitgevers voor zijn geduld en goede adviezen en Sandra Haverman voor haar innemende portretfoto’s. Dit boek was niet mogelijk geweest zonder de subsidie die de LCC Plus Projecten in de periode 2012-2015 ontvingen van het Ministerie van OCW, en de financiële ondersteuning van de Stichting Menno Mulder Fonds. Wij danken hen voor hun generositeit. 15
19047 Wondermooi.indd 15
03-06-19 11:32
Als alle geloofsgemeenschappen de uitdaging aangaan het beelddragerschap van God in mensen de ruimte te geven, dan heeft dit boek zijn doel bereikt. Namens de redactie, Heleen Zorgdrager Hoogleraar systematische theologie en genderstudies aan de Protestantse Theologische Universiteit
16
19047 Wondermooi.indd 16
03-06-19 11:32
Deel I WAT JE MOET WETEN OVER (TRANS)GENDER
19047 Wondermooi.indd 17
03-06-19 11:32
Š Foto: Sandra Haverman 19047 Wondermooi.indd 18
03-06-19 11:32
Eveline, transvrouw – Het belang van zichtbaarheid Interview door Wielie Elhorst ‘Als er íéts belangrijk is, dan is het zichtbaarheid. En dan vooral zichtbaarheid in een diversiteit van rolmodellen. De gemeenschap van transgender personen is net zo divers als iedere willekeurige groep mensen, en dat moet te zien zijn in hoe transgender mensen naar buiten treden. Hoe meer zij aan elkaar kunnen laten zien dat ze niet automatisch slachtoffer zijn van hun situatie, hoe beter.’ Aan het woord is Eveline van den Boom, die van december 2015 tot november 2017 voorzitter van de Patiëntenorganisatie Transvisie was.
Doe mee! Eveline is zelf ondernemer. Sinds december 2015 heeft ze (opnieuw) een eigen bedrijf: Vliegles.nl. Eveline: ‘Ik studeerde bedrijfseconomie in Tilburg. In het verleden heb ik een internetbedrijfje in beltonen opgestart. Veel mensen om mij heen vroegen zich af of je daar eigenlijk iets mee zou kunnen verdienen, maar het werd een groot succes. Later wilde ik toch iets anders, wel commercieel, maar tegelijkertijd ook iets waarmee ik echt wat voor mensen zou kunnen betekenen. Zo ben ik bij het verkopen van vlieglessen en het boeken van leuke uitjes uitgekomen.’ Evelines ondernemerschap speelt een uitdrukkelijke rol in hoe zij zich wil presenteren als transvrouw. Te vaak schieten transgender personen, vindt zij, in een slachtofferrol. Dat is niet onbegrijpelijk, maar het is evenmin noodzakelijk, vindt ze. Door wie zij is en wat zij doet, wil Eveline laten zien dat het resultaat van een transitieproces niet hoeft te zijn dat je thuis moet gaan zitten omdat je niets meer zou kunnen en niemand meer iets met je te maken zou willen hebben. Juist als je door zo’n transitie eindelijk jezelf kunt zijn, is er alle reden om te gaan participeren, om mee te doen in de samenleving en je talenten en gaven in te zetten. Geleidelijke ontdekking Eveline, nu woonachtig in Amersfoort, is van oorsprong een Udense. ‘Mijn ouders zijn van huis uit rooms-katholiek. Ik heb ook zelf eerste communie gedaan en het vormsel ontvangen, maar 19
19047 Wondermooi.indd 19
03-06-19 11:32
eigenlijk speelde religie geen rol in mijn jeugd en opvoeding. Mijn ouders, die mij prima hebben opgevoed, hadden wel moeite met mijn anders zijn. Het lukte me maar niet om erbij te horen. In het Brabantse zijn mensen meer met elkaar bezig dan in de stad. Wat de buren zagen en vonden, deed er nogal toe. Je viel snel buiten de boot.’ De ontdekking dat zij transgender was, kwam heel geleidelijk. ‘Ik ontdekte eerder dat ik biseksueel was en dat werkte in combinatie met mijn genderdysforie erg verwarrend. Met vriendinnen werkte het niet, en ik viel wel op mannen maar niet áls man. Het duurde even voor ik dat allemaal doorhad.’ Pas in de afgelopen jaren is Eveline in transitie gegaan. Het was ingrijpend en dat is het nog steeds, maar zij heeft haar ervaringen van meet af aan in alle openheid gedeeld, ook met haar vriendinnen en vrienden op Facebook. Eveline: ‘Het is lang een latent gegeven gebleven. Mijn echte genderidentiteit werd, toen ik jong was, ook nog eens verhuld door mijn hoogbegaafdheid, maar brak hoe langer hoe meer door. Ik wilde graag in vrouwenkleren lopen. Het kon mij niet vrouwelijk genoeg. Ik zocht de grens op. Het gaf mij een rust, die ik voorheen nooit voelde. Tot op het moment dat de dysforie te groot werd: mijn lichaam “klopte” niet meer.’ Vanaf dat moment is Eveline stapje voor stapje het proces van transitie ingegaan.
Wanneer is het goed? Overigens vindt Eveline passabiliteit niet het belangrijkste. Je bent als transgender niet alleen maar ‘geslaagd’ als je er voor anderen uitziet als een man of een vrouw. Eveline: ‘Het uitgangspunt zou moeten zijn of jij je wel of niet thuis voelt in je eigen lichaam. Dat kun je op elk gewenst moment vaststellen, ook als je het proces van transitie al bent ingegaan. Daar nauwkeurig naar luisteren voorkomt bovendien dat je te hoge verwachtingen creëert voor jezelf. Het gaat erom of je lichaam klopt voor jouzelf.’ Eveline benadrukt dat in dit hele proces de sociale omgeving ook een rol speelt: ‘Stel niet te hoge eisen, alsof er een ideaalbeeld zou zijn waaraan je moet voldoen om passabel te zijn voor je vrienden, je familie of collega’s, of de samenleving. Maar ook: voer het principe van zelfbeschikking niet tot in het extreme door. Probeer een beetje mee te bewegen met de mensen om je heen. Je bent nagenoeg nooit helemaal alleen in dit proces.’ 20
19047 Wondermooi.indd 20
03-06-19 11:32
Transvisie Na kort actief te zijn geweest voor het LNBi (Landelijk Netwerk Biseksualiteit) koos Eveline voor het bestuurslidmaatschap van de Patiëntenorganisatie Transvisie. Ze werd voorzitter en kon de bestuurlijke kwaliteiten die zij al eerder in zichzelf had ontdekt, goed kwijt in deze organisatie. Eveline: ‘Of we een patiëntenorganisatie zijn in de strikte zin van het woord, is natuurlijk de vraag. Genderdysforie is in die zin geen diagnose, maar een indicatiestelling. Is die indicatie er echter eenmaal, dan gaan mensen wel een ingrijpend proces in, waarbij ze zowel medisch als psychisch ondersteund moeten worden. Transvisie voorziet hierin. Dat is niet de enige belangrijke taak van Transvisie. Transvisie is een organisatie die de belangen behartigt van transgender personen die een zorgvraag hebben. Daarin is de organisatie een belangrijke gesprekspartner van de overheid. Daarnaast wil Transvisie graag informeren, over alles wat bij de zorgvraag van transgender mensen komt kijken. Artsen kunnen bij de organisatie terecht, maar ook naasten en natuurlijk transgender personen zelf. Een derde taak van de organisatie is het bij elkaar brengen van mensen. Transvisie gaat wat dit laatste betreft bijna ten onder aan het eigen succes. Sommige groepen groeien uitzonderlijk hard. We hebben een groep van zeventig à tachtig transmannen die elkaar graag willen ontmoeten en die hun ervaringen willen uitwisselen. De ontmoetingen blijken broodnodig. Ze geven de deelnemers gemakkelijker toegang tot de verhalen achter de indicatiestelling en belangrijker nog: ze bestrijden de geïsoleerde positie waar zij als transgender mensen in terecht kunnen komen. Het voorkomt eenzaamheid.’ Transvisie kent gespreksgroepen voor verschillende doelgroepen. Zo is er een groep voor partners van transpersonen, genaamd (H)erkenning, en een gespreksgroep voor gelovige transpersonen, genaamd Transgender en Geloof. Deze groep telt een kleine dertig mensen en komt maandelijks samen in Zwolle. Gelovige transgender personen Eveline is zelf niet gelovig, maar wel blij dat Transvisie ook onderdak biedt aan een groep speciaal voor trans*personen met een religieuze achtergrond. ‘Voor hen geldt natuurlijk hetzelfde als voor iedere trans*persoon: dat het goed is elkaar te ontmoeten en verhalen te delen. Er komt echter vaak nog bij dat er op de achtergrond 21
19047 Wondermooi.indd 21
03-06-19 11:32
een religieuze gemeenschap is, die vaak (nog wel) belangrijk is, maar waar men met het eigen verhaal niet of niet altijd terecht kan. In de groep vindt men dan een luisterend oor van mensen die snappen in welke situatie je zit. Ook hier kunnen transgender mensen over en weer rolmodellen zijn voor elkaar, en zij kunnen elkaar weerbaar maken om te leren omgaan met alle vragen die op hen afkomen vanuit de gemeenschap, of – lastiger nog – de mogelijke oordelen. Als trans*persoon ben je tegen wil en dank misschien ook altijd voorlichter. Je hebt dus mensen nodig die je in alle opzichten weerbaar en wijzer maken.’ Zeker als je onder een moreel oordeel staat – en die kans bestaat en is wellicht groter als je deel uitmaakt van een geloofsgemeenschap – is het goed te kunnen omgaan met wat soms heel pijnlijk kan zijn, zelfs al is het niet zo bedoeld. Een veelgehoord religieus argument tegen het transitieproces is dat je niet moet willen ingrijpen in wat God zo op de wereld heeft gezet. Eveline: ‘Als niet-gelovige is het voor mij uiteraard niet zomaar gegeven hier iets van te vinden of te zeggen. Ik zat eens samen met Carolien van de Lagemaat, oud-voorzitter van Transgender Netwerk Nederland, bij Jacobine op Zondag (KRO-NCRV). Carolien is zelf ook gelovig en kerkelijk. Zij sprak een wijs en waar woord: “Het is beter te snijden in een gezond lichaam dan in een gezonde ziel.” En dat is wat je naar mijn mening doet als je transmensen op religieuze gronden de mogelijkheid onthoudt in transitie te gaan. Het verdriet en de eenzaamheid die dit oplevert kan uiteindelijk zelfs dodelijk zijn.’
Adviezen Eveline hoopt dat gemeenschappen die transgender gelovigen onder hun leden hebben in de allereerste plaats van elkaar kunnen houden: ‘Heb elkaar lief en onthoud jezelf van een oordeel. En zo’n oordeel heb je al snel. Luister naar ervaringsdeskundigen, vooral omdat je jezelf als cisgender persoon niet kunt voorstellen wat het is. Bovenal: heb compassie. Mensen kiezen er niet voor om te ontdekken dat ze niet passen in het lichaam waarin ze geboren zijn.’ Eveline hoopt dat transgender gelovigen hun plek in hun gemeenschap kunnen blijven innemen, maar niet ten koste van alles: ‘Als je alleen maar aan het vechten bent, ook tegen jezelf, stop er dan mee. Er is een grens aan conformeren. Uiteindelijk kun je alleen maar zijn wie je zelf werkelijk bent.’ 22
19047 Wondermooi.indd 22
03-06-19 11:32
Laat je verrassen door de ruimte van God! Heleen Zorgdrager, hoogleraar systematische theologie en genderstudies aan de Protestantse Theologische Universiteit, vestiging Amsterdam. Jolanda Molenaar, transtheoloog, gastvoorganger, transgenderpastor en coรถrdinator van gespreksgroep Transgender en Geloof van de zelfhulp- en belangenorganisatie Transvisie. Wielie Elhorst, LHBT+-activist. Hij is LHBT-predikant in Amsterdam en co-voorzitter van het Europees Forum van christelijke LHBT-groepen. Carl Buijs, schrijver en ervaringsdeskundige bij zelfhulp- en belangenorganisatie Transvisie en de afdeling transgenderzorg van Youz.
Heleen Zorgdrager, Jolanda Molenaar, Wielie Elhorst, Carl Buijs (red.)
Dit boek neemt transgender mensen, hun naaste omgeving en werkers in de kerk mee in een ontdekkingstocht naar de ruimte die God geeft om als mens jezelf te zijn. Het gaat in op de zorg voor transgender personen, het pastoraat, de relatie met de geloofsgemeenschap en belangrijke theologische vragen. Daarnaast vertellen transgender gelovigen en hun partners hun eigen verhaal. Praktisch zijn de toelichting op termen en begrippen, de Bijbelstudies en het gespreksmateriaal voor kinderen, tieners en volwassenen.
Wondermooi, zoals U mij gemaakt hebt
De zoektocht van transgender personen naar zichzelf kan een hele uitdaging zijn. Voor gelovigen komen daar nog vele geloofsvragen bij. In de zoektocht naar antwoorden blijkt dat werkers in de kerk vaak precies dezelfde, en ook meer fundamentele vragen hebben over gender, sekse, uitleg van de Bijbel en de pastorale omgang met transpersonen.
Heleen Zorgdrager, Jolanda Molenaar, Wielie Elhorst, Carl Buijs (red.)
Wondermooi, zoals U mij gemaakt hebt
NUR 700 ISBN 978 90 435 3038 5
9 789043 530385 >
kokBOwondermooi,zoalsumijgemaakthebt0119.indd 1
HANDREIKING VOOR GELOVIGE TRANSGENDER PERSONEN EN WERKERS IN DE KERK 29-05-19 11:36