‘Ik voel me erg eenzaam’ geven meer dan een miljoen Nederlanders aan. Is dat een probleem? Wel als je je afgewezen voelt of niet begrepen, of als je waardevolle contacten met anderen pijnlijk mist. Praten over eenzaamheid gaat niet vanzelf. Maar het is wel nodig voor wie wil ontdekken hoe eenzaam je kunt zijn en wat je eenzaam maakt, hoe je alleen-zijn positief kunt ervaren, en hoe je iets kunt doen, bij anderen en bij jezelf, aan eenzaamheid die je als negatief ervaart. Daarom vind je in dit boekje verhalen, gedichten en beelden over eenzaamheid en alleen-zijn – ook uit de christelijke traditie – en tips hoe je als (kerkelijke) groep hierover in gesprek kunt komen en activiteiten kunt opzetten.
NUR 711 ISBN 9789023950493
www.uitgeverijboekencentrum.nl
OD-Eenzaamheid-omslag.indd 1
Als ik me eenzaam voel 15-11-17 09:59
Als ik me eenzaam voel
Speciale uitgave van maandblad Open Deur Boekencentrum Uitgevers
4
Als ik me eenzaam voel Op wie kan ik in geval van narigheid terugvallen? Heb ik een echt goede vriend of vriendin? Mis ik gezelligheid om me heen? Voel ik me vaak in de steek gelaten? Als ik antwoord geef op deze vragen, kom ik misschien wel tot de conclusie dat ik me eenzaam voel. Dat hoeft geen probleem te zijn. Iedereen voelt zich wel eens eenzaam. Maar als die eenzaamheid lang duurt, als ik er echt last van heb, als hij me belemmert, mijn leven gaat beheersen – dan zou het goed zijn als er iets verandert. Met verhalen, uitspraken, misverstanden, beelden en gedichten willen we ertoe aanzetten om over eenzaamheid na te denken, om te vertellen over je eigen eenzaamheid en te vragen naar die van een ander. Zodat eenzaamheid geen taboe meer is. Zodat we onderscheid kunnen maken tussen heilzame en problematische eenzaamheid. Zodat we beslagen ten ijs komen als we iets aan eenzaamheid willen doen. De samenstellers, de redactie van maandblad Open Deur.
5
Walther Burgering is studentenpastor in Leiden, pastor-diaken in de H. Nicolaasparochie in Zoetermeer en redactielid van Open Deur.
Wij mensen hebben een fundamentele behoefte aan verbondenheid, maar het lukt ons niet allemaal om een goed sociaal netwerk op te bouwen. De huidige samenleving is over-geĂŻndividualiseerd. Niet iedereen kan daar even goed in meekomen. In sommige levens heerst een ongemakkelijke stilte.
Uiteindelijk ben je Eenzaamheid is een groot probleem, met sociale, persoonlijke en maatschappelijke gevolgen. Meer dan een miljoen mensen in Nederland kampen ermee. Maar praten doen ze er niet over. Eerder schamen ze zich ervoor. Je schiet tekort in je pogingen relaties aan te gaan, en verwijt jezelf dat. Over jezelf spreken
Ik voel steeds vaker dat niemand op mij zit te wachten 6
als eenzaam klinkt als een nederlaag. INEENS SLAAT HET TOE
Iedereen kent wel momenten van eenzaamheid. Sommige kunnen heel intens zijn. Juist op momenten dat je je even hebt
e alleen losgerukt van de waan van de dag kan het toeslaan: dat gevoel van diepe eenzaamheid. Dat besef: wie ik ook om me heen heb, wie mij ook steunt, uiteindelijk sta ik er alleen voor. Soms zijn mensen hier zo bang voor dat ze bij hun partner blijven ook al houden ze niet meer van hem of haar. Anderen proberen eenzaamheid te verdrijven door te vluchten in alcohol, drugs of losse contacten. ONGELUKKIG
Ik heb zovele nachten met mijn eenzaamheid geslapen dat ze bijna een vriendin is geworden, een heerlijke gewoonte; trouw als een schaduw blijft ze altijd dicht bij mij. Ze heeft me overal gevolgd tot in de uithoeken van de wereld. Nee, ik ben nooit alleen, met mijn eenzaamheid. GEORGES MOUSTAKI
Al herkent iedereen die basiservaring van ‘er alleen voor staan’, meer dan een miljoen 7
mensen in Nederland zeggen dat ze zich sterk eenzaam voelen. Vaak is er een verband met
om me heen kan ik me eenzaam voelen: ik
gebrek aan zelfvertrouwen, er niet zo goed in
maak deel uit van een netwerk, maar zonder
zijn om problemen op te lossen en gebrekkige
echte relaties, zonder echte verbondenheid.
sociale vaardigheden. Moeizame en slechte
Kan ik met een ander praten over dat wat me
ervaringen met anderen versterken dat nog.
ten diepste bezighoudt, in respect en liefde
Baanverlies, schulden, gezondheidsproblemen
voor elkaar?
of een slechte en onveilige woonsituatie zijn
Soms begrijpen vrienden en familieleden niet
bekende risicofactoren. Eenzaamheid werkt
dat je nog steeds zo’n moeite hebt met wat je
ontwrichtend. Voor de gezondheid zijn er ook
is overkomen. Het verlies van je ouders, het
gevolgen: depressie, hartklachten en kans op vroegtijdig overlijden.
GROOT NETWERK, NIET VERBONDEN
De meeste eenzaamheid is emotioneel. Mensen missen goede sociale contacten en rela-
Ook met veel mensen om me heen kan ik me eenzaam voelen
ties, en ervaren dit als negatief. Dat maakt dat ze zich ongelukkig voelen.
verlies van je baan, de dood van je partner of
Eenzaamheid heeft niet namelijk per se te
kind. Iedereen zegt: ‘Je moet door. Er is geen
maken met het aantal contacten dat je hebt,
andere weg.’ Maar, is je probleem daarmee op-
maar kan ook met de kwaliteit van die con-
gelost? Is je geliefde daarmee terug? Nee. En je
tacten samenhangen. Ook met veel mensen
voelt je rot, en merkt dat je er niet meer over
8
mág praten. Dat maakt je schuw en onrustig, je trekt je terug en voelt steeds vaker dat niemand meer op je zit te wachten. Omdat je je zo opstelt, gaan anderen je ontwijken. En jij trekt je als gevolg daarvan nog meer terug. LATEN ZIEN DAT JE ER BENT
Investeren in échte vriendschappen is belangrijk, onderkennen dat eenzaamheid bij het leven hoort, ook. De Zweedse diplomaat Dag Hammarskjöld omschreef ooit de waarde van vriendschap als ‘op wacht staan bij elkaars eenzaamheid’. Dat doen échte vrienden dus: erkennen dat je eenzaam kunt zijn en bij die ander op wacht gaan staan. Laten zien dat je er bent, ter ondersteuning en in liefde. Niet om iemands eenzaamheid op te lossen, want misschien kan dat wel helemaal niet. Maar warmte, belangstelling, aandacht geven kan altijd. MUZIEK ALS ZOETE TROOST
Eenzaamheid kan een kracht zijn. ‘Niemand kan jouw leven voor je leven. Als je wilt weten waar de regenboog eindigt, moet je daar zelf naartoe…’, zingen Tom Waits en Thelonious Monster in het prachtige Adios Lounge. Leef je eigen leven. Loop niet weg voor alles dat in je leven op je af komt. Ook niet voor de eenzaamheid die vroeg of laat naar binnen slaat.
Op oudejaarsnacht staan we op de
En Billy Joel zingt over ‘de pianoman’ die in de
Oudegracht met vrienden. Het is gezellig,
kroeg rondkijkt. Wat ziet hij? Heel veel eenzaam-
druk, lawaaierig. Ik staar in het water en
heid, en muziek als een zoete troost. ‘Ze delen
opeens overvalt me het meest indringende
een drankje dat ze eenzaamheid noemen. Het is
gevoel van eenzaamheid dat ik ooit ervaren
beter dan in je eentje drinken.’
heb: het weten dat de mens ondanks zoveel
Deze artiesten kennen de eenzaamheid zo goed
lieve mensen om haar heen uiteindelijk
dat ze woorden hebben gegeven aan iets dat door
volkomen alleen is, in leven en in sterven,
iedereen over de hele wereld wordt herkend. Mij
in tijd en eeuwigheid. Leegte. Existentiële
heeft dit altijd ontzettend getroost. En ik kan nog
eenzaamheid. Godverlatenheid.
huilen als ik een van deze songs naar binnen
Dat gevoel van eenzaamheid ging gelukkig
laat komen.
weer over, maar vergeten ben ik het niet.
Per slot van rekening verdwijnt eenzaamheid nooit helemaal, is het een intens, allesoverheer-
Renata
send gevoel en moeten we ermee leren omgaan als onderdeel van ons leven. Mogen we zo beste vrienden worden met onze eenzaamheid. 9
Anja Machielse is hoogleraar ‘Empowerment Kwetsbare Ouderen’ aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht.
Vier misverstanden over eenzaamheid
Soms kun je eenzaamh MISVERSTAND 1: EENZAAMHEID IS HETZELFDE ALS ‘ALLEEN’ ZIJN
We gaan er vaak van uit dat mensen die alleen wonen wel eenzaam zullen zijn. Toch is dat lang niet altijd het geval. Niet iedereen heeft dezelfde sociale behoeften. Sommige mensen willen altijd mensen om zich heen en voelen zich eenzaam als ze weinig mensen zien. Anderen zijn juist graag alleen. Ze vinden 10
Eenzaamheid in het kort • Je kunt niet zien of mensen zich eenzaam voelen • Eenzaamheid is niet hetzelfde als ‘alleen zijn’ • Niet iedereen heeft evenveel contacten met anderen nodig: eenzaamheid is een persoonlijke ervaring • Iemand kan sociaal eenzaam zijn (geen of te weinig contacten hebben) en/of emotioneel eenzaam (geen of te weinig hechte, betekenisvolle contacten hebben) • Je bent pas eenzaam als je gemis aan (kwaliteit van) contacten als onplezierig en ontoelaatbaar ervaart • Vooral voor mensen die zich sterk of langdurig eenzaam voelen, is eenzaamheid een probleem.
heid alleen verzachten het genoeg dat er familie en vrienden
en kennissen hebt om gezellige dingen mee
zijn bij wie ze aan kunnen kloppen als ze
te ondernemen, of het gevoel hebt dat je niet
daar behoefte aan hebben. Eenzaamheid
echt bij een groep hoort.
ontstaat als de contacten die je hebt niet aan je behoeften voldoen. Omdat
MISVERSTAND 2:
je bijvoorbeeld een partner mist, of een
EENZAAMHEID KOMT ALLEEN BIJ OUDEREN VOOR
vriend of vriendin met wie je alles kunt
Bij eenzaamheid denken we al snel aan
delen. Maar ook met een partner kun je je
ouderen. Toch is eenzaamheid iets van alle
eenzaam voelen. Als je te weinig vrienden
leeftijden. Het hoort bij het leven en ieder11