When in Rome ....

DO AS THE ROMANS DO We verkennen vandaag de Oude Rijn en de Vliet. Dat zijn eeuwenoude vaarwegen, en zelfs nog iets meer dan dat. Do as the Romans do betekent dat je je aanpast aan de lokale gewoonten.

Wij volgen die uitdrukking deze keer echter letterlijk: het vaarwater van vandaag is ooit door de Romeinen bevaren. We gaan kijken of je dat nog ergens kunt zien.

TEKST EN BEELD PIM VAN DER MAREL

112

R O M E I N S VA A R WA T E R

In Nieuwerbrug aan den Rijn ligt de laatste tolbrug van Nederland

oevers. We genieten al varend van dit landelijke uitzicht tot een paar kilometer verderop het plaatsje Nieuwerbrug aan den Rijn verschijnt. Het gehucht dankt zijn naam aan de destijds nieuwe brug in 1510. Anderhalve eeuw later kwam er een wipbrug voor in de plaats, waarvoor met toestemming van de Staten van Holland tol mocht worden geheven. En in die situatie is nadien geen verandering meer gekomen! Tolhe!ng voor bruggen is voor het wegverkeer afgeschaft in 1953, met uitzondering van de tol Nieuwerbrug, waar men niet tot overeenstemming is gekomen over de afkoopsom. Daardoor ligt hier nu de laatste tolbrug van Nederland – en naar eigen zeggen van Europa.

DORPEN

HISTORIE

We vertrekken uit Woerden, doen onderweg Leiden aan en varen vandaar naar Delft.

Dit laatste stadje mag zich altijd verheugen op enorme toeristische belangstelling, maar in het historische geweld van vandaag is het de jongste stad. Waar Delft dateert uit de Middeleeuwen, zijn de steden waar we vertrekken en langs varen gesticht op de overblijfselen van Romeinse nederzettingen. Ze zijn ontstaan rond het begin van onze jaartelling. De Rijn vormde destijds de noordelijke grens van het Romeinse Rijk: de Limes. Langs de rivier werden forten gebouwd waarmee de grensstreek verdedigbaar werd gemaakt. In de forten gelegerde troepen hielden de controle over de Rijn als belangrijkste verbindingsader.

We verlaten de binnenstad als we onder de Rozenbrug doorvaren in westelijke richting en varen al snel een enigszins industriële buitenwijk in.

TOLBRUG

Als we de buitenwijk achter ons laten, wordt de omgeving mooier. De wateralmanak spreekt van een ‘fraai boomrijk landschap’. Eigenlijk kun je zeggen dat de Oude Rijn zich tot het dorp Zwammerdam kenmerkt door landerijen en overwegend luxe bebouwing op beide

Voorbij Nieuwerbrug varen we langs Fort Wierickerschans. Het fort dateert uit 1673 en bewaakte het smalste stuk van de Oude Hollandse Waterlinie. De bouw ervan vloeide voort uit het ‘Rampjaar’ 1672. In dat jaar werd de jonge Republiek aangevallen door een gelegenheidscombinatie van vier landen: Fransen, Engelsen en de bisdommen Münster en Keulen.

Met de indrukwekkende bastions, fortgracht en gerenoveerde gebouwen ziet het fort er tegenwoordig weer patent uit. Het heeft een eigen website en is te huur voor vergaderingen, horeca en dergelijke. De accommodatie is geschikt voor 1000 mensen en is tevens een trouwlocatie.

WOERDEN

De Romeinen bouwden al in de eerste eeuw het fort Laurium op de plaats waar nu Woerden ligt. De bevolking bewoonde later de resten van de Romeinse nederzetting. De historie die het stadje ademt is van recenter datum.

Rondom de oude binnenstad liggen singels uit de Middeleeuwen. Als een watergang rond een binnenstad een overblijfsel is van een vroegere verdedigingsgracht, heet zo’n watergang een singel, vandaar. Vanuit de lucht gezien vormen deze singels het bekende sterpatroon. Aan dit grachtenstelsel – dat volledig bevaarbaar is – ligt onder meer het fraai bewaard gebleven 15e-eeuwse Kasteel van Woerden. Ook de Oude Rijn loopt via ditzelfde singelstelsel.

De Oude Rijn is voorbij Woerden op sommige plaatsen prachtig

113

V ERK EN NING

In Albania (Alphen aan den Rijn) heeft het theater een Romeinse aanduiding

In elk geval hebben ze in het vogelpark de kleurrijke Toekan

In Bodegraven moeten we schutten door de plaatselijke sluis. Bij droogte voert die al snel een beperkt schutrégime, dus het is zaak om je daar van tevoren op te oriënteren. Het eerstvolgende dorp daarna is Zwammerdam, dat in de Romeinse tijd Nigrum Pullum heette. De hier opgegraven Romeinse schepen waren zo uniek dat ze het 'type Zwammerdam' zijn genoemd.

Leuk is dat over dit dorp in de Rijnstreek de hardnekkige anekdote gaat dat onze hoofdstad er haar bestaan aan dankt.

ARCHEON

Vanaf Zwammerdam verandert het karakter van de vaarweg. Het traject naar Leiden kenmerkt zich door afwisselende bedrijvigheid langs de oevers. Voordat we Alphen aan den Rijn bereiken, kruisen we de Gouwe en het Aarkanaal. Wij varen hier rechtdoor verder de Oude Rijn af. Net buiten Alphen aan den Rijn ligt het museumpark Archeon. Het park behandelt de geschiedenis van ons land vanaf de prehistorie tot aan de Middeleeuwen. Het bevat onder meer een replica van een Romeinse nederzetting, compleet met tempel, badhuis en forum. Ook is er een kopie te zien van het opgegraven schip 'Zwammerdam 6', vermoedelijk destijds een veerboot. Het park is niet alleen interessant, maar ook een leuk uitje en als educatief belevingspark aantrekkelijk voor kinderen.

114

ALPHEN AAN DEN RIJN

In de Romeinse tijd heette deze nederzetting Albania. Bij het doorvaren van de plaats valt het ‘stenige’ centrum op. Het plaatselijke theater annex parkeergarage herinnert met de naam Castellum nog aan de Romeinse tijd. Onder de Koningin Julianabrug mijmeren we over de lange periode dat de Oude Rijn hier gestremd is geweest. Tien jaar geleden zijn op deze plek hijskranen met het nieuwe brugdek van een ponton afgekanteld. Het kostte destijds een hond het leven, maar daar bleef het bij. Het blijft moeilijk voor te stellen dat zo’n zwaar ongeluk geen persoonlijke slachtoffers heeft gehad.

Doorvarend valt op dat Alphen aan den Rijn vooral moderne bouw laat zien. Aan de rand van de plaats wordt het minder modern, ruimer van opzet en groener. Aan bakboord passeren we het park Avifauna, terwijl aan stuurboord de Heimanswetering afsplitst – in het Hollandse plassengebied één van de drukste vaarwegen. De rondvaartboten van het vogelpark worden gesierd door een enorme toekan. Maar er zijn er vast meer…

Bij Koudekerk is de Oude Rijn heel aantrekkelijk

R O M E I N S VA A R WA T E R

De Heimanswetering is in dit gebied 's zomers één van de drukste vaarwegen

In Zoeterwoude is de koepel van Meerburgkerk dominant aanwezig

AFWISSELING

Het traject naar Leiden wordt gelukkig niet overal gedomineerd door bedrijvigheid. Bij Koudekerk/Hazerswoude-Rijndijk is de Oude Rijn zelfs een stuk aantrekkelijker. Voorbij de Koudekerksebrug treffen we aan bakboord de waarschijnlijk duurst verbouwde watertoren van Nederland. Het enorme gebouw biedt vier werkplekken en heeft recent een aanbouw gekregen. De toren huisvest Hoogvliet Beheer, onderdeel van de gelijknamige supermarktketen. Verderop, in Zoeterwoude-Rijndijk, passeren we het 7000 m2 grote hoofdkwartier van Mulder Shipyard. De locatie midden tussen Schiphol en Zestienhoven is met het oog op hun clientèle aantrekkelijk. In Zoeterwoude vinden we natuurlijk ook onze bekendste bierbrouwer. In de verte is de koepel van de Meerburgkerk goed te zien: een kruisbasiliek uit de 19e eeuw. Op het stuk naar Leiden is veel te zien, dus vervelen we ons geen moment.

LEIDEN

We varen de buitenwijken van Leiden binnen over het aquaduct van de A4. Geheel in de stijl van vandaag heet dat het ‘Limesaquaduct’.

Tussen de wijken Meerburg en Roomburg ligt aan bakboord het archeologisch park Matilo.

Daar moet je vanaf het water even een stukje voor lopen. Het fort Matilo – waaruit Leiden is voortgekomen – ligt onder de grond te wachten op betere archeologische technieken. Om toch iets te laten zien is er een themapark aangelegd.

'LOCH BRITTENBURG' De ruïne van de Romeinse vestiging Lugdunum Batavorum is de Brittenburg, aan het westelijke einde van de limes. De ruïne was in zee zichtbaar na een storm in 1520.

Volgens overlevering werden toen vondsten gedaan met als laatste datering 270 n.Chr. Het zou gaan om een vesting rond een vuurtoren. Katwijkse vissers beweerden al voor de 16e eeuw dat hun netten vastliepen in wat zij ‘Kalla’s toren’ noemden. Het idee dat keizer Caligula in Rijnmond moet zijn geweest, voedt de speculaties verder.

De ruïne is makkelijk te verwarren met een tolburcht uit de 10e eeuw in de directe omgeving. Liefhebbers van Loch Ness-achtige verhalen: zoek op Brittenburg en geniet ervan!

115

V ERK EN NING

De Zijlpoort is één van de twee bewaard gebleven Leidse stadspoorten

Vliet. Aan de basis ervan staat de Romeinse veldheer Cnaeus Domitius Corbulo. Hij liet in het jaar 47 n.Chr. een kanaal graven dat vermoedelijk het fort Matilo verbond met het riviertje de Gantel. Van de laatste is tegenwoordig niet veel meer over dan een flinke sloot in het Westland. Er zijn aanwijzingen dat al snel een tweede kanaal moest worden gegraven nadat het eerste dichtgeslibd was. Dit Fossa Corbulonis (‘kanaal van Corbulo’) diende om van de Rijn naar de Maasmonding te komen zonder over zee te hoeven varen.

Onderweg passeer je de Recreatieplas Vlietland. Het betrekkelijk nieuwe recreatiegebied vormt een prachtig contrast met de eeuwenoude vaarweg. De Vliet is fraai vaarwater. Tussen Voorschoten en Rijswijk lijkt het op onderdelen van de Vecht. In Leidschendam ligt sinds 1648 een schutsluis. Voor die tijd was er een dam, vandaar de naam van het plaatsje.

Naast de dam lag een overtoom om het peilverschil te overbruggen. De huidige sluis dateert uit het eind van de 19e eeuw en is pas sinds

Bij de stadsentree takt het Rijn-Schiekanaal af naar Delft. Voordat we dat opvaren, nemen we een kijkje in Leiden. In de Gouden Eeuw behoorde de stad met 70.000 inwoners tot de twee grootste steden van Nederland. Met 28 km aan grachten en singels heeft Leiden na Amsterdam het meeste water binnen de stad.

Door het grote aantal lage bruggen is het water bij uitstek geschikt voor sloepen, vletten, tenders en lage boten. De Oude Rijn vertakt zich tijdelijk in de Oude en de Nieuwe Rijn, die in de stad weer bij elkaar komen. Net als in Woerden maken ze onderdeel uit van het grachtenstelsel.

We volgen de Oude Rijn en gaan via de Nieuwe Rijn weer terug. Leiden is een waar monumentenbolwerk, met onder meer twee prachtig bewaard gebleven stadspoorten. Hoewel we daar vandaag niet heen varen, liep de Limes door naar de monding van de Rijn. De nederzetting daar heette Lugdunum Batavorum en lag ergens in de buurt van het huidige Katwijk.

Over de ruïne daarvan – de Brittenburg – bestaan prachtige 'Loch Ness-achtige' verhalen (zie kader).

CORBULO

Via de Nieuwe Rijn varen we terug naar het Rijn-Schiekanaal, dat de Rijn met de Schie in Delft verbindt. Dit kanaal heet verderop de

116

De sluis Leidschendam schut je tegenwoordig gratis

R O M E I N S VA A R WA T E R

ontdekt. In het park staat een gedenkzuil en in de wijk ernaast is de loop van de oude stadsmuur in het straatpatroon aangegeven. Om dat te zien, moet je even ergens aanleggen.

Leiden kenmerkt zich door heel veel lage bruggen

DELFT

2006 elektrisch. Aan beide zijden van de sluis biedt de lokale horeca volop terrassen, waardoor het een ontzettend knusse plek is.

HADRIANUS

Doorvarend bereiken we aan stuurboord het park Arentsburg. Hoewel je dat vanaf het water niet ziet, is ook dit een Romeinse locatie.

Het is de laatste van vandaag. In de 2e eeuw n.Chr. gaf keizer Hadrianus deze plaats marktrechten en de naam Forum Hadriani (‘markt van Hadrianus’). Omdat het dorp rond het jaar 150 n.Chr. stadsrechten kreeg, wordt het beschouwd als de op één na oudste stad van Nederland (na Nijmegen). Pas in 2008 is op deze plaats de insteekhaven aan de Vliet

We varen door naar Delft. De stad dankt haar ontstaan in de 11e eeuw aan een gegraven gracht – vandaar de naam (‘delf’). Ten opzichte van Leiden ligt er in de oude binnenstad maar weinig water. Varen is bovendien voorbehouden aan elektroboten van vergunninghouders, die beperkt zijn. Daardoor zie je er maar weinig boten. Jammer, want vanaf het water heb je bijvoorbeeld goed zicht op het bevoorradingsluik van het Prinsenhof. Daar werd vermoedelijk het bier voor de allereerste Willem van Oranje uitgeladen, een markante plek die de gemiddelde toerist niet te zien krijgt. Maar de stad staat bol van monumenten en is een toeristische hotspot. In vergelijking met het Romeinse water van vandaag komt Delft echter pas net kijken. We mijmeren wat na en stellen vast dat er veel raakvlakken zijn met de Romeinse tijd, maar dat er eigenlijk nergens nog iets van te zien is. ◼

In Leidschendam ligt al sinds het midden van de 17e eeuw een sluis

117