Molens en Kozakken

MOLENS EN KOZAKKEN We varen de Gelderse IJssel verder stroomafwaarts af in noordelijke richting. Hoewel het gedeelte dat we vandaag voor de boeg hebben meer dan 40 kilometer beslaat, weten we al dat we deze afstand als kort gaan ervaren. Dat ligt enerzijds aan de sterke stroming en anderzijds aan al het moois om ons heen. We kunnen bijna niet wachten…

PIM VAN DER MAREL

1

DAG TO CHT VAN DE V E NTE R NAAR HATTEM

3

2 1 Direct na Deventer toont de IJssel weer haar fraaiste kant. 2 De Jachthaven Terwolde vormt een onderdeel van recreatiepark De Scherpenhof. 3 Na verloop van tijd duikt aan bakboord de plaats Welsum op.

4

4 In Welsum staat de korenmolen ‘Houdt Braef Stant’ uit 1856.

We verlaten de Zandweerdhaven van Deventer. De IJssel

Epe en Vaassen iets verderop. Sinds 1991 staat daar het

verleent ons meteen weer haar indrukwekkende onder-

kunstwerk ‘Baken van Overijssel’ naast. De golvende

steuning in de vorm van een kleine zes kilometer stroming.

kolom van 12,50 meter hoogte symboliseert het stromende

Tegen een decor van prachtige Hollandse luchten spoeden

water van de IJssel en de ring er omheen de ‘O’ van Over-

we ons noordwaarts. De IJssel laat zich direct na het verla-

ijssel. Tsja, fietsnetwerk.nl vindt het baken wel een afstap-

ten van de jachthaven al van haar fraaiste kant zien. Aan

moment waard. Wij onthouden ons maar liever van een

bakboord passeren we de Jachthaven Terwolde, die een

oordeel. Olst heeft overigens ook een korenmolen met een

onderdeel vormt van een recreatiepark en daardoor bol

boeiende historie: ‘de Bökkers Mölle’. Die is nog wel maal-

staat van de faciliteiten. We varen door en blijven kilome-

vaardig en is sinds 1993 eigendom van een stichting tot

ters lang verwend worden met prachtige stukken rivier.

behoud ervan, waarmee de toekomst van de molen is vei-

Heel logisch vinden we het dat de tegenstrooms varende

liggesteld.

jachten steevast van het type zijn dat over een groot motorvermogen beschikt. Met minder motorvermogen haak je

STEENFABRIEK

ofwel af of je bent er wijselijk al niet eens aan begonnen! Na

Als we de bebouwing verlaten slingert de IJssel zich weer

een tijdje bereiken we op de bakboordoever het gehucht

enthousiast door het landschap. Op de uiterwaarden loopt

Welsum en daartegenover het grotere Olst.

een koppeltje roodbonte koeien te grazen, het is bijna een idyllisch tafereel. We worden opgelopen door een RIB van

KORENMOLENS

de politie, iets wat je toch steeds minder vaak overkomt. De

In Welsum staat een korenmolen uit 1856 met de prachtige

agenten zijn vrolijk of gewoon vriendelijk, want ze zwaaien

naam ‘Houdt Braef Stant’. De molen is niet meer als zoda-

ons enthousiast toe. Het uiterwaardengebied aan stuur-

nig actief en wordt particulier bewoond. We grinniken nog

boord is onderdeel van het natuurgebied de Duursche

wat na om de naam van de molen en passeren het Olster

Waarden. Met een drijvende brug en een uitkijktoren oefent

pontveer, een kabelpont die zorgt voor de verbinding met

het gebied grote aantrekkingskracht uit op wandelaars. De

5 5 Naast het Olster pontveer vinden we het kunstwerk ‘Baken van Overijssel’. 6 Ook Olst heeft met de Bökkers Mölle een bijzondere korenmolen. 7 Tussen Veessen en Fortmond vaart het Kozakkenveer.

6 anekdotes en volksverhalen in Oost-Nederland verwijzingen naar de legendarische drankzucht van de Kozakken belangrijkste attractie voor de wandelaars is echter de

en de noodzaak huwbare dochters en jonge dienstmaag-

ruïne van de Steenfabriek Fortmond, een Rijksmonument.

den ver uit hun zicht te houden. De Kozakkenhaven ligt aan

De ovens van de fabriek staan er nog en ook de schoor-

de Hank, een dode IJsselarm bij Veessen. Hoog boven de

steen is nog intact. Zowel het uitkijkplatform als de schoor-

daken van de daar afgemeerde schepen torent de Molen

steen zijn vanaf de rivier niet te missen. Hetzelfde geldt

van Bats uit. Dat is een achtkantige korenmolen uit 1779,

voor de aanlegsteiger voor het fietsveer, dat de verbinding

die later zo is genoemd naar de laatste beroepsmolenaar

onderhoudt met het tegenoverliggende Veessen.

op de molen: ‘Lubbertus ‘Bats’ Langevoord’. De molen is al meer dan 30 jaar bij de gemeente Heerde in beheer en is

KOZAKKEN

alleen op zaterdag open voor bezichtiging.

De veerpont van Veessen naar Fortmond is een voormalige Belgische garnalenkotter die het ‘Kozakkenveer’ heet. Die

MARKANTE HUIZEN

naam komt van de Russen die hier een schipbrug bouw-

Nog niet helemaal buiten Veessen treffen we aan bakboord

den in 1813 bij de achtervolging van de vluchtende troepen

het monumentale Huize Ruys, gebouwd rond 1900 in een

van Napoleon. Om dezelfde reden draagt de vernieuwde

eclectische bouwstijl. Het Gotisch aandoende torentje

jachthaven van Veessen tegenwoordig de naam ‘Kozak-

werd vroeger gebruikt om het personeel naar binnen te

kenhaven’. En weer om diezelfde reden vinden we de web-

roepen. Het huis is een gemeentelijk monument. Zowel het

site van de gemeente Veessen op www.kozakkendorp.nl.

woonhuis als de locatie ervan doen ons watertanden. We

Wonderlijk genoeg is de bevrijding van ons land van de

varen verlekkerd verder en worden opnieuw getrakteerd op

Fransen door de Kozakken nauwelijks bekend en wordt om

een fantastisch stuk van de IJssel. Dat is eigenlijk de hele

die reden de ‘vergeten bevrijding’ genoemd. Wel vind je in

dag al zo, dus zouden we dat zo’n beetje overal als tussen-

DAG TO CHT VAN DE V E NTE R NAAR HATTEM

NOG STEEDS IS DE STROMING HIER ROND DE 5 KM PER UUR.

7

zin kunnen inlassen. We passeren aan bakboord een rietgedekt woonhuis dat we er aantrekkelijk vinden uitzien. Als we er Huispedia op naslaan, ontdekken we dat het om een perceel gaat uit 1926 van meer dan 3.200 m2 en dat alleen al de geschatte maandlasten ons koude rillingen bezorgen.

We besluiten er maar voorbijvarend van te genieten. Even later komen de agenten die ons eerder zijn opgelopen ons

GEREFORMEERD

met de RIB tegen de stroming in weer tegemoet gerost.

Omdat we elkaar al eerder gezien hebben zijn we inmiddels

Hoewel wij onvoorstelbaar veel kerkgenootschap-

natuurlijk goeie bekenden en is de begroeting allerharte-

pen kennen loopt de hoofdstroom grosso modo

lijkst. ‘De politie is je vriend’ in de praktijk, zeg maar.

als volgt. In 1517 legt Luther met zijn 95 stellingen de basis voor de reformatie waaruit verderop de

WIJHE

protestantse kerk voortkomt. In ons land begint de

Aan stuurboord duikt de plaats Wijhe op. Het dorp heeft

Tachtigjarige Oorlog met de bestorming van

een kleine jachthaven met 14 ligplaatsen.

rooms-katholieke gebouwen door protestanten in

Zowel de Wijhese molen als het Landgoed de Gelder be-

wat de ‘beeldenstorm’ is gaan heten. Al in die oor-

vinden zich aan de andere kant van Wijhe. Omdat we onze

log wordt de zogenoemde ‘Nederduitse Gerefor-

boot niet kunnen aanleggen volstaan we met ernaar te ver-

meerde Kerk’ de officiële kerk van de Republiek

wijzen. De achtkantige korenmolen is een Rijksmonument

der Zeven Verenigde Nederlanden. Die kerk gaat

uit 1703, in eigendom van de Stichting De Wijhese Molen.

begin van de 19e eeuw de ‘Nederlands Hervormde

Van het 14e-eeuwse Huis de Gelder staat nog een koets-

Kerk’ heten. De latere Gereformeerde kerken zijn

huis en de gracht eromheen ligt er nog. Op de rivier moe-

een afscheiding van deze Nederlands Hervormde

ten we wachten op een uit de kluiten gewassen veerpont.

Kerk. In 2004 gaan de hoofdstromen weer samen

Dit Wijheseveer vaart tussen Wijhe en Heerde en zet ook

als PKN (Protestantse Kerk in Nederland).

vrachtwagens tot 25 ton over. Leuk is dat de Wijhese oever

nog Overijssel is en de Heerdese oever Gelderland. Met

we een kapitaaltje in de uiterwaarden zien grazen, wat een

koeienletters staat op het veer: let op kabelpont. De

prachtige paarden! Ook even daarna is de rivier weer zo

meeste schippers zullen daarvan de neiging krijgen te

fraai dat we het niet kunnen laten het uitzicht vast te leg-

wachten of op zijn minst voorzichtig te zijn. En dat geldt

gen, wat een genoegen om zo’n fraai vaarwater onder je

ook voor ons!

schip te hebben. Nog steeds is de stroming hier rond de 5 km per uur. Daar wordt je geen Max Verstappen door,

LANDELIJK

maar het bekort je dagtocht qua tijd wel aanzienlijk.

We gaan er lekker voor zitten want vanaf hier tot aan ons doel van vandaag is de gehele vaartocht verder nagenoeg

MOLENDAG

uitsluitend landelijk. Omdat over het algemeen niet-onbe-

Het lijkt wel een soort van molendag vandaag, want aan

middelde lieden aan de IJssel wonen zijn we niet verrast als

bakboord krijgen we alweer zicht op een molen. Dit keer is het Molen ‘de Vlijt’ in Marle. Dat is ook weer een achtkantige stellingkorenmolen. En ook van dit Rijksmonument blijkt de Stichting De Wijhese Molen de eigenaar te zijn.

WAPENVELD

Leuk is dat de molen hier staat sinds 1887 maar feitelijk een oudere, in onderdelen verscheepte molen uit Leeuwarden is. Vanaf de IJssel gezien ligt achter Marle de plaats

Waar je bij zo’n plaatsnaam een spannende her-

Wapenveld. Ook daar staat een molen en die heeft de-

komst verwacht valt de realiteit nogal tegen. De

zelfde naam. Deze andere ‘Molen de Vlijt’ dateert al uit het

naam Wapenveld komt van ‘wapel’ en dat is Oud-

eind van de 16e eeuw. Ze speelt een rol bij de kerkelijke

Nederlands voor laagliggend moerasachtig gebied.

twist in 1834 die aan de basis staat van de gereformeerde

Het dorp ligt op het laagste punt van het oostelijk

kerken in ons land (zie kader). En wel zo dat de molen een

deel van de Veluwe en kende daardoor steevast wa-

symbool is geworden van geloofsmoed en vrijheid van me-

teroverlast. Dat leed is pas met de komst van een

ningsuiting! Het gebied waarin de molens staan heet de

stoomgemaal in 1916 geleden.

Marler Wadden. We grinniken erom en concluderen dat hier wel eens het één en ander verward zal worden.

8

DAG TO CHT VAN DE V E NTE R NAAR HATTEM

9

Kampen Ommen

Zwolle

Dalfsen

Hattem Elburg

Nunspeet

Raalte Epe

Vaassen Deventer Twello Apeldoorn

11

Zutphen

10

8 Over de daken van de schepen zien we de ‘Molen van Bats’. 9 Langs de IJssel graast af en toe een kapitaaltje. 10 ‘De politie is je vriend’ in de praktijk, zeg maar.

STEDELIJKER Langzamerhand komt er een einde aan het landelijk ka-

WINDESHEIM

rakter van onze vaartocht als de contouren van de stad

We varen door en passeren dan aan stuurboord het gehucht

Zwolle beginnen op te doemen. Aan stuurboord hebben

Herxen. De Waarden naast de rivier mogen dan fraai zijn, de

we eerst de Materiaalhaven en daarna de Kolenhaven.

IJssel zelf is hier nog veel meer een plaatje. Aan stuurboord ligt

Beide hebben een invaarverbod voor pleziervaart, maar

dan net buiten ons zicht de plaats Windesheim, sinds 1967

ook zonder dat verbod zouden wij ze hebben overgesla-

een onderdeel van Zwolle. Het dorpje van 800 inwoners telt

gen. Tussen de beide havens in ligt de voormalige IJssel-

29 Rijksmonumenten, dus het mag wat ons betreft doorgaan

centrale Harculo, die onderweg is omgevormd te worden

voor een geheimtip. Zo is er in het dorp een klooster gesticht

naar een duurzame wijk van Zwolle. Aan bakboord heb-

dat op 17 oktober 1387 is ingewijd. Daar is nog de brouwerij

ben we dan al een tijdje zicht op de ‘skyline’ van Hattem.

van over, die nu in gebruik is als protestantse kerk. Jammer

Op de kaart zien we dat we nog even moeten wachten tot

dat je er niet kunt aanleggen! De bekendheid van de plaats-

we een stel groene en rode tonnen hebben gehad, voor-

naam is er een gevolg van dat de Zwolse hbo-opleidingen

dat we bakboord uit kunnen naar de Jachthaven IJssel-

deze naam hebben aangenomen. Door fusies telt deze Hoge-

delta. We verheugen ons op voorhand op de kennismaking

school Windesheim inmiddels een kleine 30.000 studenten.

met Hattem!