1
GRACHTENSTAD LEEUWARDEN Wie zijn boot wel eens heeft afgemeerd in de Prinsentuin in Leeuwarden heeft zich misschien niet gerealiseerd dat je daar aanlegt aan de punten van een verdedigingsbastion. In dat geval heb je mogelijk ook zonder dat te weten een stukje van de buitenste grachtenring van de stad bevaren die Leeuwarden tot een grachtenstad maakt. PIM VAN DER MAREL
28
3656.indd 2
www.motorboot.com
12/22/2025 7:42:11 PM
DAG TO CHT LEEU WA RD EN
We komen de stad binnen vanaf het Van Harinxmakanaal
stand van de vliegbasis dit soort gebouwen niet (meer),
via het Verbindingskanaal en de Harlingervaart. Na de Ver-
dus is nieuwe hoogbouw hier niet meer te verwachten.
laatsbrug vaar je dan automatisch de buitenste grachten-
Schuin ertegenover valt de indrukwekkende glazen koepel
ring van Leeuwarden op. Die ring heet de ‘Stadsgracht’ en
van de voormalige Friesland Bank op, trouwens ook niet
heeft als onderdelen de Hoekstergracht aan de noordkant
minder dan 43 meter hoog. We varen hier in de Museum-
en verder – niet al te origineel – de Noorder-, Wester-, Zui-
haven van Leeuwarden en tonen ons respect voor de be-
der- en Oosterstadsgracht. Vanuit de lucht gezien is de ty-
jaarde schepen door er rustig langs te varen. In het
perende
de
gerestaureerde voormalige Beurs- en waaggebouw uit
grachtenring voor een groot gedeelte nog goed herken-
stervorm
van
verdedigingsgrachten
in
1880 vinden we nu de universiteit. Wonderlijk, die Gronin-
baar. De gezamenlijke lengte van deze grachten is 5 km.
gers hier in Leeuwarden! Voorbij de brug werpen we een
Daarnaast zijn er nog een aantal binnengrachten. Deze zijn
blik op de Mercuriusfontein voordat we even gaan kijken bij
op veel plaatsen overkluisd met gemetselde boogbruggen,
de Blokhuispoort. Dit is de voormalige gevangenis van
hier meestal ‘pijpen’ genoemd.
Leeuwarden, op de plaats waar voordien een middeleeuwse dwangburcht stond. Als we verder varen passeren
ZUIDERSTADSGRACHT
we aan bakboord het aantrekkelijke terras van de in die
We draaien stuurboord uit naar de Zuiderstadsgracht en
voormalige gevangenis gevestigde horeca. De gasten van
kunnen daar onmogelijk de Achmeatoren op de naastgele-
de bajes hebben het nu een stuk leuker dan de ‘gasten’
gen Willemskade missen. Met een hoogte van bijna 115
van vroeger!
meter is dit de hoogste wolkenkrabber van Noord- en Oost-Nederland. De Rijksluchtvaartdienst wil op korte af1 De Brol is een brugpleinvormige overkluizing van het Naauw en de Weaze. 2 De Blokhuispoort is een voormalige gevangenis. 3 De Stadswerf Leeuwarden is bijna 200 jaar oud. 4 Oorspronkelijk een dubbel pakhuis uit 1875, fraai gerestaureerd.
2
4
3
maart 2026
3656.indd 3
29
12/22/2025 7:42:18 PM
5 6 5 De Prinsentuin ligt op de bastions aan de noordkant van de binnen-
OOSTERSTADSGRACHT
stad. 6 De hekwerken onder de bogen kantelen weg om rondvaart-
We gaan bakboord uit de Oosterstadsgracht op en passe-
pramen te stallen. 7 Bij de Vrouwenpoortsbrug passeer je de scheve
ren dan al snel de Oosterbrug, een rijksmonument uit 1925.
Oldehove op korte afstand.
Van het Art-deco brugwachtershuisje zijn we niet onder de indruk. Dit gedeelte van de stad wordt gedomineerd door de Sint Bonifatiuskerk, een 19e-eeuwse kruisbasiliek van
hersteld, heeft het precies het semi-industriële karakter dat
de hand van Pierre Cuypers. We kijken daar even naar en
het aantrekkelijk maakt.
varen door naar de Vlietsterbrug. Vlak daarvoor kun je bakboord uit de Tuinen op, de kortste binnengracht van de
HOEKSTERGRACHT
stad. We bewaren de binnengrachten voor later. Na de
We varen door tot we bij de Hoeksterpoortsbrug aanko-
brug komen we in een gedeelte met woonboten. De voor-
men. Die ligt in de Hoeksterend en is een monumentale
malige Prins Frederik Kazerne aan bakboord is verbouwd
brug in de stijl van de Amsterdamse School. Onder drie
tot kleine appartementen die voornamelijk worden bevolkt
bogen van de brug heeft de gemeente stallingsplaatsen
door studenten. Aan de buitenkant wekt het nog steeds
gemaakt voor rondvaartpramen. We kijken tegen de hek-
een militaire indruk. Aan stuurboord passeren we dan op-
werken aan die voor dat doel kunnen wegkantelen. Het zal
eens iets waar we enthousiast van worden: een van origine
wel praktisch zijn, denken we dan maar…
dubbel pakhuis uit 1875, fraai gerestaureerd tot apparte-
De Hoekstergracht waarop we varen, is een onderdeel van
menten. Met de opschriften Oostzee en Zwarte Zee in ere
de uitbreiding van de verdedigingswerken aan het eind van de 15e eeuw. Vroeger was deze gracht verbonden aan de Hoeksterpoort, een van de vier ontmantelde waterpoorten
‘MET 42 RIJKSMONUMENTEN KUN JE NIEUWESTAD GERUST EEN MONUMENTENBOLWERK NOEMEN’ 30
3656.indd 4
van Leeuwarden. Bij zo veel historie past de Stadswerf Leeuwarden bijna naadloos. De bijna 200 jaar oude werf laat onderhoudswerk uitvoeren door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Prachtig initiatief! Voor één van de 16 ligplaatsen van de werf moet je helaas eerst op de wachtlijst.
www.motorboot.com
12/22/2025 7:42:24 PM
DAG TO CHT LEEU WA RD EN
7
NOORDERSTADSGRACHT
kunnen bij de schouwburg de kruising zien waarop we het
We gaan bakboord uit bij de aftakking naar de Dokkumer
grachtenrondje zijn begonnen.
Ee en draaien daar de Noorderstadsgracht op. De Noorderbrug brengt ons pal naast en in de Prinsentuin. De
SCHAVERNEK EN NIEUWESTAD
stadsjachthaven rondom de Prinsentuin wordt als een van
We draaien op dit punt bakboord uit de binnengrachten op
de mooiste havens van Nederland beschouwd en strekt
via de Schaverneksbrug. We varen dan op het Schavernek.
zich uit tot en met de Westerplantage. De ligging aan de
Dit was vroeger zo ongeveer het centraal station van Leeu-
oude bastions – die hier ‘dwingers’ worden genoemd – is
warden, maar dan voor de trekschuit. In flagrant contrast
vrijwel ongeëvenaard. Het vergt enige fantasie om je te realiseren dat je aanlegt op de plaats waar de Friese stadhouder Willem Frederik, graaf van Nassau-Dietz, zijn oog op
GOED OM TE WETEN
had laten vallen. Hij verzoekt in 1648 om een deel van het bastion Doeledwinger te mogen benutten voor de aanleg
De laagste brug die we aantreffen verbindt de Potmarge
van de lusthof die wij nu kennen als de Prinsentuin. Dat je
met de Zuiderstadsgracht en is 0,9 m hoog. Maar er is
daar graag afmeert is niet vreemd, dat doen we allemaal
geen reden om die brug te nemen want die ligt net buiten
graag! Als er geen plek is en je moet aan de overzijde aan-
de buitenste grachtenring. Van de bruggen en pijpen in de
leggen, dan zet een pontje je over naar de tuin.
binnenstad durven we niet te garanderen dat die onder alle omstandigheden 1 m hoog zullen zijn. Dus als je geen
WESTERSTADSGRACHT
hele lage bijboot hebt, adviseren we om een laag bootje
De Westerplantage verderop is feitelijk een 19e-eeuwse uit-
te huren. Het eenrichtingsverkeer op het Naauw lijkt uit
breiding van de Prinsentuin. Voordat we daar zijn zitten we
een vervallen regeling te komen, maar is desondanks wel
bij de Vrouwenpoortsbrug zo ongeveer op de Oldehove, de
degelijk iets om je aan te houden. Er is een maximumsnel-
Leeuwarder variant op de toren van Pisa. De bouw van de
heid ingesteld van 6 km per uur maar de hele entourage
toren is gestopt in 1533 vanwege het scheefzakken ervan.
nodigt van zichzelf al uit er op je gemak van te genieten.
En dat is ook nu onmogelijk te missen! We varen door en maart 2026
3656.indd 5
31
12/22/2025 7:42:29 PM
met deze historie kijken we hier op een muurschildering
We varen onder de Duco Martenapijp door en komen dan
van een bekende Canadese street artist. Het heet ‘Fast
in een horecawalhalla. Niet alleen liggen er terrasboten in
Forward’ en dat past eigenlijk wel goed bij wat wij ervan
de gracht maar ook de Nieuwe Pijp is zodanig met terras-
vinden. Ons oog valt op een gevelsteen uit 1762 voordat
sen overdekt dat slechts een smalle passage voor de over-
we via de Westerpijp de Nieuwestad opdraaien. De naam
steek resteert. Op dit punt vertrekken ook de pramen voor
Nieuwestad duikt in 1456 voor het eerst op. Met 42 rijks-
de stadsrondvaarten. In de 17e eeuw was de buitenste
monumenten kun je het gerust een monumentenbolwerk
grachtenring verboden gebied voor de schippers. Alle
noemen.
vaartuigen moesten door de stad en deze Nieuwestad was daarvoor de hoofdverkeersader. Het economisch centrum van de stad lag dientengevolge pal langs deze gracht gesitueerd. De hele setting rond het water ademt daardoor nog
ONFRI(E)S?
steeds de sfeer van een bedrijvig centrum. Het maakt het tot een heel aantrekkelijke omgeving! We varen verderop onder de Lange Pijp door en hebben direct daarna de fraai
In de 17e eeuw is prostitutie in Leeuwarden niets onge-
bewaarde Stadswaag uit 1590 aan stuurboord, thans
woons. Huizen van plezier zijn in de garnizoensstad dan
onder meer in gebruik voor horeca.
ook een bekend verschijnsel. Op het eind van de 19e eeuw heeft Leeuwarden de naam – na Rotterdam – de
NAAUW EN VOORSTREEK
meest decadente stad van ons land te zijn. Het is de loca-
Na de waag hebben we de Tontje Pijp voor ons die het
tie van het eerste gelegaliseerde bordeel van Nederland.
begin markeert van het Naauw. We varen onder de brug
En de stad is eerder dan Amsterdam met de introductie
door en stellen meteen vast dat de naam van dit water
van raamprostitutie. Wie had dat nou gedacht van die
goed is gekozen: het is er uiterst nauw. We hopen maar dat
Friezen….
we even geen tegenliggers zullen treffen. Gelukkig is het
8
32
3656.indd 6
www.motorboot.com
12/22/2025 7:42:34 PM
DAG TO CHT LEEU WA RD EN
9 8 Terrassen op de Nieuwe Pijp laten slechts een smal voetpad over. 9 De Stadswaag uit 1590 is thans onder meer in gebruik als horecaetablissement. 10 Het Naauw is een korte gracht waarvan je de hele lengte kunt overzien.
maar een hele korte gracht. Waar de kademuren overal vernieuwd zijn geldt dat niet voor de 17e-eeuwse kademuren van dit grachtgedeelte. Het Naauw loopt tot de Brol, een brugpleinvormige overkluizing waaronder ook de Weaze uitkomt. De beide waterwegen gaan verder als Voorstreek naar de Hoekstergracht. Als we de Voorstreek opvaren torent de Sint Bonifatiuskerk precies recht boven de volgende pijp uit. Ook bij de volgende is dat nog steeds zo. Op deze Vischmarktpijp is als kunstwerk een Goudse Pijp geplaatst, waar kunstenaar Ineke Dekkers ook een vis in verwerkt schijnt te hebben. Of je dat meteen doorhebt is de vraag. Maar sowieso hebben we er veel waardering voor dat de stad dit soort uitingen mogelijk maakt! We varen voorbij aan de Amelandspijp die aansluiting geeft op de Tuinen en daarmee op de Oosterstadsgracht. Doorvarend passeren we ook de Dubbele Pijp voordat we aankomen bij de Hoeksterpijp die aansluiting geeft op de Hoekstergracht. Daar zijn we al geweest bij ons ‘buitenom’ rondje dus keren we om en varen terug naar de Brol. De
10
verplichte vaarrichting daar geeft aan dat je niet terug kunt naar het Naauw, dus kennelijk hadden we ons helemaal niet druk behoeven te maken over eventuele tegenliggers.
vanmorgen zijn begonnen. Vanaf nu staat Leeuwarden op
We varen de Weaze op en passeren de laatste boogbrug
ons lijstje favoriete grachtensteden. En de binnengrachten
van vandaag, de Paardenpijp. Op de Zuiderstadsgracht
zijn er ook super, Leeuwarden mag echt hoog op je ver-
gaan we vervolgens stuurboord uit naar het punt waar we
langlijstje! M maart 2026
3656.indd 7
33
12/22/2025 7:42:39 PM