Leeuwarden waterstad

1

GRACHTENSTAD LEEUWARDEN Wie zijn boot wel eens heeft afgemeerd in de Prinsentuin in Leeuwarden heeft zich misschien niet gerealiseerd dat je daar aanlegt aan de punten van een verdedigingsbastion. In dat geval heb je mogelijk ook zonder dat te weten een stukje van de buitenste grachtenring van de stad bevaren die Leeuwarden tot een grachtenstad maakt.

PIM VAN DER MAREL

28

3656.indd 2

www.motorboot.com

12/22/2025 7:42:11 PM

DAG TO CHT LEEU WA RD EN

We komen de stad binnen vanaf het Van Harinxmakanaal

stand van de vliegbasis dit soort gebouwen niet (meer),

via het Verbindingskanaal en de Harlingervaart. Na de Ver-

dus is nieuwe hoogbouw hier niet meer te verwachten.

laatsbrug vaar je dan automatisch de buitenste grachten-

Schuin ertegenover valt de indrukwekkende glazen koepel

ring van Leeuwarden op. Die ring heet de ‘Stadsgracht’ en

van de voormalige Friesland Bank op, trouwens ook niet

heeft als onderdelen de Hoekstergracht aan de noordkant

minder dan 43 meter hoog. We varen hier in de Museum-

en verder – niet al te origineel – de Noorder-, Wester-, Zui-

haven van Leeuwarden en tonen ons respect voor de be-

der- en Oosterstadsgracht. Vanuit de lucht gezien is de ty-

jaarde schepen door er rustig langs te varen. In het

perende

de

gerestaureerde voormalige Beurs- en waaggebouw uit

grachtenring voor een groot gedeelte nog goed herken-

stervorm

van

verdedigingsgrachten

in

1880 vinden we nu de universiteit. Wonderlijk, die Gronin-

baar. De gezamenlijke lengte van deze grachten is 5 km.

gers hier in Leeuwarden! Voorbij de brug werpen we een

Daarnaast zijn er nog een aantal binnengrachten. Deze zijn

blik op de Mercuriusfontein voordat we even gaan kijken bij

op veel plaatsen overkluisd met gemetselde boogbruggen,

de Blokhuispoort. Dit is de voormalige gevangenis van

hier meestal ‘pijpen’ genoemd.

Leeuwarden, op de plaats waar voordien een middeleeuwse dwangburcht stond. Als we verder varen passeren

ZUIDERSTADSGRACHT

we aan bakboord het aantrekkelijke terras van de in die

We draaien stuurboord uit naar de Zuiderstadsgracht en

voormalige gevangenis gevestigde horeca. De gasten van

kunnen daar onmogelijk de Achmeatoren op de naastgele-

de bajes hebben het nu een stuk leuker dan de ‘gasten’

gen Willemskade missen. Met een hoogte van bijna 115

van vroeger!

meter is dit de hoogste wolkenkrabber van Noord- en Oost-Nederland. De Rijksluchtvaartdienst wil op korte af1 De Brol is een brugpleinvormige overkluizing van het Naauw en de Weaze. 2 De Blokhuispoort is een voormalige gevangenis. 3 De Stadswerf Leeuwarden is bijna 200 jaar oud. 4 Oorspronkelijk een dubbel pakhuis uit 1875, fraai gerestaureerd.

2

4

3

maart 2026

3656.indd 3

29

12/22/2025 7:42:18 PM

5 6 5 De Prinsentuin ligt op de bastions aan de noordkant van de binnen-

OOSTERSTADSGRACHT

stad. 6 De hekwerken onder de bogen kantelen weg om rondvaart-

We gaan bakboord uit de Oosterstadsgracht op en passe-

pramen te stallen. 7 Bij de Vrouwenpoortsbrug passeer je de scheve

ren dan al snel de Oosterbrug, een rijksmonument uit 1925.

Oldehove op korte afstand.

Van het Art-deco brugwachtershuisje zijn we niet onder de indruk. Dit gedeelte van de stad wordt gedomineerd door de Sint Bonifatiuskerk, een 19e-eeuwse kruisbasiliek van

hersteld, heeft het precies het semi-industriële karakter dat

de hand van Pierre Cuypers. We kijken daar even naar en

het aantrekkelijk maakt.

varen door naar de Vlietsterbrug. Vlak daarvoor kun je bakboord uit de Tuinen op, de kortste binnengracht van de

HOEKSTERGRACHT

stad. We bewaren de binnengrachten voor later. Na de

We varen door tot we bij de Hoeksterpoortsbrug aanko-

brug komen we in een gedeelte met woonboten. De voor-

men. Die ligt in de Hoeksterend en is een monumentale

malige Prins Frederik Kazerne aan bakboord is verbouwd

brug in de stijl van de Amsterdamse School. Onder drie

tot kleine appartementen die voornamelijk worden bevolkt

bogen van de brug heeft de gemeente stallingsplaatsen

door studenten. Aan de buitenkant wekt het nog steeds

gemaakt voor rondvaartpramen. We kijken tegen de hek-

een militaire indruk. Aan stuurboord passeren we dan op-

werken aan die voor dat doel kunnen wegkantelen. Het zal

eens iets waar we enthousiast van worden: een van origine

wel praktisch zijn, denken we dan maar…

dubbel pakhuis uit 1875, fraai gerestaureerd tot apparte-

De Hoekstergracht waarop we varen, is een onderdeel van

menten. Met de opschriften Oostzee en Zwarte Zee in ere

de uitbreiding van de verdedigingswerken aan het eind van de 15e eeuw. Vroeger was deze gracht verbonden aan de Hoeksterpoort, een van de vier ontmantelde waterpoorten

‘MET 42 RIJKSMONUMENTEN KUN JE NIEUWESTAD GERUST EEN MONUMENTENBOLWERK NOEMEN’ 30

3656.indd 4

van Leeuwarden. Bij zo veel historie past de Stadswerf Leeuwarden bijna naadloos. De bijna 200 jaar oude werf laat onderhoudswerk uitvoeren door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Prachtig initiatief! Voor één van de 16 ligplaatsen van de werf moet je helaas eerst op de wachtlijst.

www.motorboot.com

12/22/2025 7:42:24 PM

DAG TO CHT LEEU WA RD EN

7

NOORDERSTADSGRACHT

kunnen bij de schouwburg de kruising zien waarop we het

We gaan bakboord uit bij de aftakking naar de Dokkumer

grachtenrondje zijn begonnen.

Ee en draaien daar de Noorderstadsgracht op. De Noorderbrug brengt ons pal naast en in de Prinsentuin. De

SCHAVERNEK EN NIEUWESTAD

stadsjachthaven rondom de Prinsentuin wordt als een van

We draaien op dit punt bakboord uit de binnengrachten op

de mooiste havens van Nederland beschouwd en strekt

via de Schaverneksbrug. We varen dan op het Schavernek.

zich uit tot en met de Westerplantage. De ligging aan de

Dit was vroeger zo ongeveer het centraal station van Leeu-

oude bastions – die hier ‘dwingers’ worden genoemd – is

warden, maar dan voor de trekschuit. In flagrant contrast

vrijwel ongeëvenaard. Het vergt enige fantasie om je te realiseren dat je aanlegt op de plaats waar de Friese stadhouder Willem Frederik, graaf van Nassau-Dietz, zijn oog op

GOED OM TE WETEN

had laten vallen. Hij verzoekt in 1648 om een deel van het bastion Doeledwinger te mogen benutten voor de aanleg

De laagste brug die we aantreffen verbindt de Potmarge

van de lusthof die wij nu kennen als de Prinsentuin. Dat je

met de Zuiderstadsgracht en is 0,9 m hoog. Maar er is

daar graag afmeert is niet vreemd, dat doen we allemaal

geen reden om die brug te nemen want die ligt net buiten

graag! Als er geen plek is en je moet aan de overzijde aan-

de buitenste grachtenring. Van de bruggen en pijpen in de

leggen, dan zet een pontje je over naar de tuin.

binnenstad durven we niet te garanderen dat die onder alle omstandigheden 1 m hoog zullen zijn. Dus als je geen

WESTERSTADSGRACHT

hele lage bijboot hebt, adviseren we om een laag bootje

De Westerplantage verderop is feitelijk een 19e-eeuwse uit-

te huren. Het eenrichtingsverkeer op het Naauw lijkt uit

breiding van de Prinsentuin. Voordat we daar zijn zitten we

een vervallen regeling te komen, maar is desondanks wel

bij de Vrouwenpoortsbrug zo ongeveer op de Oldehove, de

degelijk iets om je aan te houden. Er is een maximumsnel-

Leeuwarder variant op de toren van Pisa. De bouw van de

heid ingesteld van 6 km per uur maar de hele entourage

toren is gestopt in 1533 vanwege het scheefzakken ervan.

nodigt van zichzelf al uit er op je gemak van te genieten.

En dat is ook nu onmogelijk te missen! We varen door en maart 2026

3656.indd 5

31

12/22/2025 7:42:29 PM

met deze historie kijken we hier op een muurschildering

We varen onder de Duco Martenapijp door en komen dan

van een bekende Canadese street artist. Het heet ‘Fast

in een horecawalhalla. Niet alleen liggen er terrasboten in

Forward’ en dat past eigenlijk wel goed bij wat wij ervan

de gracht maar ook de Nieuwe Pijp is zodanig met terras-

vinden. Ons oog valt op een gevelsteen uit 1762 voordat

sen overdekt dat slechts een smalle passage voor de over-

we via de Westerpijp de Nieuwestad opdraaien. De naam

steek resteert. Op dit punt vertrekken ook de pramen voor

Nieuwestad duikt in 1456 voor het eerst op. Met 42 rijks-

de stadsrondvaarten. In de 17e eeuw was de buitenste

monumenten kun je het gerust een monumentenbolwerk

grachtenring verboden gebied voor de schippers. Alle

noemen.

vaartuigen moesten door de stad en deze Nieuwestad was daarvoor de hoofdverkeersader. Het economisch centrum van de stad lag dientengevolge pal langs deze gracht gesitueerd. De hele setting rond het water ademt daardoor nog

ONFRI(E)S?

steeds de sfeer van een bedrijvig centrum. Het maakt het tot een heel aantrekkelijke omgeving! We varen verderop onder de Lange Pijp door en hebben direct daarna de fraai

In de 17e eeuw is prostitutie in Leeuwarden niets onge-

bewaarde Stadswaag uit 1590 aan stuurboord, thans

woons. Huizen van plezier zijn in de garnizoensstad dan

onder meer in gebruik voor horeca.

ook een bekend verschijnsel. Op het eind van de 19e eeuw heeft Leeuwarden de naam – na Rotterdam – de

NAAUW EN VOORSTREEK

meest decadente stad van ons land te zijn. Het is de loca-

Na de waag hebben we de Tontje Pijp voor ons die het

tie van het eerste gelegaliseerde bordeel van Nederland.

begin markeert van het Naauw. We varen onder de brug

En de stad is eerder dan Amsterdam met de introductie

door en stellen meteen vast dat de naam van dit water

van raamprostitutie. Wie had dat nou gedacht van die

goed is gekozen: het is er uiterst nauw. We hopen maar dat

Friezen….

we even geen tegenliggers zullen treffen. Gelukkig is het

8

32

3656.indd 6

www.motorboot.com

12/22/2025 7:42:34 PM

DAG TO CHT LEEU WA RD EN

9 8 Terrassen op de Nieuwe Pijp laten slechts een smal voetpad over.

9 De Stadswaag uit 1590 is thans onder meer in gebruik als horecaetablissement. 10 Het Naauw is een korte gracht waarvan je de hele lengte kunt overzien.

maar een hele korte gracht. Waar de kademuren overal vernieuwd zijn geldt dat niet voor de 17e-eeuwse kademuren van dit grachtgedeelte. Het Naauw loopt tot de Brol, een brugpleinvormige overkluizing waaronder ook de Weaze uitkomt. De beide waterwegen gaan verder als Voorstreek naar de Hoekstergracht. Als we de Voorstreek opvaren torent de Sint Bonifatiuskerk precies recht boven de volgende pijp uit. Ook bij de volgende is dat nog steeds zo. Op deze Vischmarktpijp is als kunstwerk een Goudse Pijp geplaatst, waar kunstenaar Ineke Dekkers ook een vis in verwerkt schijnt te hebben. Of je dat meteen doorhebt is de vraag. Maar sowieso hebben we er veel waardering voor dat de stad dit soort uitingen mogelijk maakt!

We varen voorbij aan de Amelandspijp die aansluiting geeft op de Tuinen en daarmee op de Oosterstadsgracht. Doorvarend passeren we ook de Dubbele Pijp voordat we aankomen bij de Hoeksterpijp die aansluiting geeft op de Hoekstergracht. Daar zijn we al geweest bij ons ‘buitenom’ rondje dus keren we om en varen terug naar de Brol. De

10

verplichte vaarrichting daar geeft aan dat je niet terug kunt naar het Naauw, dus kennelijk hadden we ons helemaal niet druk behoeven te maken over eventuele tegenliggers.

vanmorgen zijn begonnen. Vanaf nu staat Leeuwarden op

We varen de Weaze op en passeren de laatste boogbrug

ons lijstje favoriete grachtensteden. En de binnengrachten

van vandaag, de Paardenpijp. Op de Zuiderstadsgracht

zijn er ook super, Leeuwarden mag echt hoog op je ver-

gaan we vervolgens stuurboord uit naar het punt waar we

langlijstje! M maart 2026

3656.indd 7

33

12/22/2025 7:42:39 PM