Kampen

1

KOGGESTAD KAMPEN We hebben het plan een rondje op de IJssel te varen ter hoogte van de stad en daarna aan te leggen en te voet het oude centrum door te gaan. Omdat we gisteren meteen de jachthaven hebben opgezocht varen we terug naar waar de oude stad begint om vanaf daar alsnog Kampen te gaan ‘doen’.

PIM VAN DER MAREL

32

3213.indd 2

www.motorboot.com

9/1/2025 8:36:42 AM

DAG TO CHT KA M P EN

We varen tegenstrooms terug naar de plaats waar Molen

STADSBRUG

d’Olde Zwarver in 1952 van de dieplader is gegleden en

In het hart van de stad ligt aan de IJsselkade de Vista Neo

keren daar om. In het tegenoverliggende Gat van Stoter is

afgemeerd, een riviercruiser van een kleine particuliere

zelfs vissen verboden, maar er ligt wel een woonark die je

Duitse vakantierederij. Met rond 110 meter lengte en een

kunt huren. Voor vogelliefhebbers schijnt het een walhalla

dikke 11 meter breedte is het best wel een serieus vaartuig.

te zijn: de Tjiftjaf is er waargenomen. Meteen na de lelijke

‘Cruiseport Kampen’ heeft in het seizoen 300 meter aan-

kolos van Ausnutria Dairy ligt aan bakboord jachthaven De

legkade beschikbaar en de cruiseschepen mogen dubbel

Bovenhaven. Volgens de website is het vanaf deze haven

afmeren tot 50 meter breedte. Ze kunnen dus nog wel even

10 minuten lopen naar de oude binnenstad. Ook leenfiet-

vooruit, zeg maar. We wenden de steven naar de Stads-

sen behoren tot de havenfaciliteiten. We varen door en vin-

brug. Die is met 25 jaar van tamelijk recente oorsprong,

den kort daarna aan bakboord de Oorgatbrug. Helaas

maar ligt wel op de plaats waar de eerste versie al in de

geeft die geen toegang meer tot de Burgel, de eerste

15e eeuw werd aangelegd. De hefbrug is prachtig, onder

stadsgracht van Kampen die achter de brug ligt. Het zicht

meer dankzij de met bladgoud vergulde evenwichtswielen

op de stadsoever wordt op deze plaats volledig gedomi-

waarover de kabels van de contragewichten lopen. De met

neerd door de Bovenkerk. We nemen ons voor later even in

het oog op de doorstroming slank gehouden brugpilaren

de kerk te gaan kijken, varen langzaam door en vallen met-

zijn met een vooruitziende blik beveiligd tegen aanvaringen.

een met de neus in de boter. Aan bakboord ligt de Koorn-

Voor de pilaren duiken vanuit het water schuin oplopende

marktspoort ons toe te stralen, de oudste van de drie

schanscaissons op. Ze lijken wel een beetje op een spring-

bewaard gebleven stadspoorten van Kampen. Dit is nog

schans voor waterskiërs. Het gedeelte dat je ziet – de

eens wat je noemt een fraaie stadsentree!

‘springschans’ – is het topje van de ijsberg. De gevaartes

1 De Koornmarktspoort straalt je op de IJssel toe. 2 ‘Cruiseport Kampen’ ligt tussen de Koornmarktspoort en de stadsbrug. 3 De evenwichtswielen van de Stadsbrug in Kampen zijn bekleed met bladgoud.

4 Vier eeuwen architectuur scheiden de Nieuwe Toren en de Stadsbrug.

3

2

4

november 2025

3213.indd 3

33

9/1/2025 8:36:51 AM

5 5 Voorbij de Stadsbrug is de IJsselkade het domein van de Bruine Vloot.

6 Vanaf de IJssel is het zicht op de Nieuwe Toren vrijwel ongehinderd.

7 De VOC-replica de Halve Maen ligt voor zes weken in Kampen.

plaats heeft. In de voor de schippers ideale situatie zou de kade in deze fase van het seizoen leeg moeten zijn. We tellen vandaag maar drie zeilschepen. Ten opzichte van de achttien die in Kampen hun thuishaven hebben lijkt ons dat geen slecht resultaat. Zoals overal zal de vloot ook hier nog 6

wel flink moeten aanpoten om de schade van de pandemie te boven te komen. Aan de overzijde van het water is de zandoever omgevormd tot een strandje, dat er met het

zijn namelijk 20 meter lang en 10 meter hoog. Ze zijn ont-

mooie weer van vandaag heel uitnodigend uit ziet. Vrijwel

worpen om de kracht van een frontale aanvaring met een

meteen na het strandje takt aan stuurboord het Ganzen-

schip te kunnen doorstaan, heel bijzonder! Nog voor de

diep af, de vaarweg naar het Zwarte Meer. Aan de stads-

brug kun je stuurboord uit met een halve draai tegen-

kant springt de 14e-eeuwse Buitenkerk in het oog, een

strooms de jachthaven in van de WSV IJsselmuiden. De

hallenkerk met drie hallen. Door de afwezigheid van de

jachthaven heeft passantenplaatsen en een aangenaam

bruine vloot hebben we er goed zicht op. Aan bakboord

centrale ligging.

zien we dan al van ver een historisch schip liggen. Dat markeert de ingang van WSV de Buitenhaven, waar wij lig-

34

3213.indd 4

BRUINE VLOOT

plaats hebben gekozen. Het blijkt dat de Halve Maen – de

Meteen na de brug hebben we een nagenoeg ongehinderd

bekende replica van het VOC-schip dat de handel op Ame-

uitzicht op de Nieuwe Toren. Dat is een vrijstaande stads-

rika heeft geopend – zes weken domicilie heeft gekozen in

annex klokkentoren uit rond 1650, gebouwd op de plaats

Kampen. In de ingang van de jachthaven treffen we ook de

van een verbrande kapel. De toren bevat een befaamd ca-

Kamper kogge aan. We zoeken ons plekje op en moeten

rillon. Doorvarend komen we langs het domein van de

erom grinniken hoezeer de jachthaven wordt gevuld door

Bruine Vloot die op dit gedeelte van de IJsselkade haar lig-

vogels van verschillende pluimage.

www.motorboot.com

9/1/2025 8:36:57 AM

DAG TO CHT KA M P EN

‘KAMPEN WORDT HET ‘ROTTERDAM VAN DE MIDDELEEUWEN’ GENOEMD’

7

KOGGEN De kogge is een schip dat is ontwikkeld binnen Hanzeverbond en dat rond het jaar 1200 ten tonele verschijnt. Door de komst van dit scheepstype verandert het speelveld aan-

Een verhaal dat de draak steekt met de domheid van bewoners of be-

zienlijk. Het is een robuust en zeewaardig schip met een

stuurders van Kampen, wordt in deze stad een ‘Kamper ui’ genoemd.

lengte van tussen de 20 en 30 meter en een breedte tot

Een bekende ‘ui’ is dat het stadsbestuur het gras dat op de toren is

meestal zo’n 8 meter. Waar tot die tijd goederen deels over

gegroeid wil laten verdwijnen door er een koe te laten grazen. De koe,

land werden getransporteerd, maakt de kogge de tocht

die aan een strop wordt opgetakeld legt natuurlijk voortijdig het loodje.

naar de Oostzee in één keer mogelijk. Dankzij de veel gro-

De bevolking steekt daar uiteraard volop de gek mee. Gek genoeg is

tere scheepsruimen en het overslaan van de tussenhandel

de benaming ‘Kamper ui’ desondanks uitgegroeid tot een geuzen-

nemen de verdiensten aanmerkelijk toe. Het schip geldt

naam voor dit soort volksverhalen en heeft bijvoorbeeld geresulteerd

dan ook als hét symbool van de middeleeuwse handels-

in de Kamper Ui(t)dagen. Om de start daarvan te vieren, hangt men bij

vaart op de Oostzee. Niet voor niets voert de Nieuwe

wijze van folklore – en zelfspot – een koe in de Nieuwe Toren!

Hanze een kogge als logo. En dat geldt nog altijd voor het logo bij het kadertje Hanzesteden bij dit artikel. De handel en scheepvaart van Kampen drijft letterlijk en figuurlijk op dit schip. Rond 1400 heeft de stad een handelsvloot van zo’n 120 koggen.

METROPOOL Kampen is in de Hanze-tijd een havenstad in hart en nieren en wordt om die reden het ‘Rotterdam van de Middeleeuwen’ genoemd. De ligging aan de IJssel en aan de Zuiderzee brengt de stad grote welvaart die resulteert in enorme groei. Aan het begin van de 15e eeuw telt de stad 11.000 november 2025

3213.indd 5

35

9/1/2025 8:37:03 AM

inwoners, dubbel zoveel als andere grote steden van die

HANZESTEDEN

tijd. De stad is al een metropool als alleen nog de Grieken weten wat dat betekent. Daarvan getuigen talloze zaken.

Zo schrijft Lübeck, de informele leider van het Hanzever-

Nederland telt 22 Hanzesteden. Kampen is er daar

bond, zijn brieven aan ‘Kampen en de anderen’. De aanleg

één van. Het van origine Duitse Hanzeverbond is een

van de eerste stadsbrug in 1480 is een actie tegen de zin

economisch-strategische samenwerkingsorganisatie van

van de andere Hanzesteden, die ook nog eens knarsetan-

steden op het gebied van handel

dend moeten toezien dat Kampen er tol gaat heffen. Voor

rond de Oostzee en de Noordzee.

het graven van de trekvaart naar Hasselt geldt hetzelfde.

Het heeft gefunctioneerd van

Als belangrijkste van de Nederlandse Hanzesteden gaat

grofweg de jaren 1250 tot 1450

Kampen gewoon zijn eigen gang. Als het nodig is rust de

en telde op het hoogtepunt 200

stad eigen oorlogskoggen uit om piraten, kapers of tegen-

steden, van Londen tot Novgo-

standers een kopje kleiner te maken. De stad wemelt in die

rod. De deelnemende steden

tijd van de schepen die afmeren aan de IJsselkade, de Bur-

lagen altijd aan het water. Een

gel of op de rede liggen in de IJsselmonding of op de Zui-

flink aantal van de Nederlandse

derzee. De al ommuurde stad wordt in de 15e eeuw bijna

Hanzesteden vinden we langs de

verdubbeld in omvang door een forse uitbreiding west-

Gelderse IJssel.

waarts. Van de oude stadspoorten zijn er, naast de Koornmarktspoort, nog twee bewaard gebleven: de Broeder- en 8

de Cellebroederspoort. Het kan natuurlijk niet anders dan dat het oude centrum overloopt van nog veel meer overblijfselen uit Kampens glorietijd.

‘DE BINNENSTAD IS RIJK AAN LEUKE, SMALLE STEEGJES’ STADSWANDELING Bij de Tourist Info kun je de plattegrond voor een gemakkelijke stadswandeling downloaden. Nog voordat je daaraan begint, herinnert bij de Buitenhaven het Schokkermonument eraan dat de bewoners van het verdwenen eiland Schokland voor een belangrijk deel in Kampen zijn neergestreken. We lopen door langs de Buitenkerk waarvan de toren nooit meer is hersteld van de gedeeltelijke instorting in 1609. In de oude stadskazerne even verderop zit nu onder meer de bibliotheek. Omdat Kampen een aaneenschakeling is van dit soort monumenten, beperken we ons tot een paar ervan die je niet wilt missen. Dat zijn sowieso de twee poorten die we nog niet hebben gezien: de Broederpoort en de Cellebroederspoort. Beide zijn in 1465 verplaatst van de Burgel (Burgwal) naar de aarden wal die dan de nieuwe buitengrens van de stad gaat vormen. Je krijgt waardering voor hoe Kampen met zijn monumenten omgaat, want de beide poorten zien er oogverblindend uit.

Hoewel het geen mustsee is, noemen we ook het kleinste huisje van de stad, gevestigd op Burgwal 98. Op minder dan 6,5 m² heeft hier ooit een gezin met drie kinderen gewoond: dat moet de superovertreffende trap van kleinbe36

3213.indd 6

www.motorboot.com

9/1/2025 8:37:07 AM

DAG TO CHT KA M P EN

9 8 Het oude stadhuis staat in de top-100 van de Nederlandse monumenten. 9 De Cellebroederspoort is vernoemd naar een vlakbij gelegen klooster.

huisd zijn geweest! Verderop vergapen we ons eraan hoe de binnenstadspanden in de Geerstraat tegen vooroverbuigen zijn gestut. Nooit eerder zo’n oplossing gezien!

MONUMENTENBOLWERK Vanzelfsprekend is de binnenstad rijk aan leuke, smalle steegjes, waar we uitgebreid van genieten. Je komt er ook af en toe een stuk oude stadsmuur tegen. We lopen even de Bovenkerk binnen, die we al zagen toen we de stad kwamen binnenvaren. De grote, gotische kruisbasiliek uit de 14e eeuw is het oudste gebouw van de stad en is een in

Alsof het zo moest zijn, is op 150 meter afstand van de Koggewerf

elk opzicht imposante kerk. Op de weg terug naar onze

in Kampen de zogenoemde IJsselkogge ontdekt. Het is een kogge

jachthaven komen we nog langs een hele reeks mustsees,

van rond 1420 die in het zoete water onder de klei uitzonderlijk

waarvan we er nog twee noemen. Het oude stadhuis van

goed bewaard is gebleven. Het schip is in 2015 uitgegraven en heel

Kampen dateert oorspronkelijk van rond 1350 en staat in

voorzichtig geborgen. Voor conservering is het naar de Bataviawerf

de top-100 van de Nederlandse monumenten. Het huisvest

in Lelystad overgebracht. Dat conserveren is daar inmiddels gereed.

thans het stedelijk museum van de stad en herbergt de

Vanwege Kampens band met koggen en de Hanze is afgesproken

Schepenzaal, waar sinds de Middeleeuwen recht is ge-

dat de IJsselkogge daar ten toon zal worden gesteld. Na veel gedoe

sproken. Het ‘toetje’ van ons rondje stad is het Gotisch

over de locatie wordt dat toch gewoon de Koggewerf. Daar moet de

huis uit 1500 aan de Oudestraat. Het pand is overgedragen

komende jaren een paviljoen met museum komen, dus het duurt nog

aan Monumentenbezit en wordt in 2025 gerestaureerd tot

even voordat je het gerestaureerde origineel kunt bewonderen. Tot die

‘culturele hotspot’. We genieten even van de prachtige

tijd doen we het met de Kamper Kogge, een fraaie replica.

gevel en zoeken een terras op voor een biertje. Wat een fantastische plaats, dit Kampen! M november 2025

3213.indd 7

37

9/1/2025 8:37:14 AM