vestingstad Heusden

1

JE VAART ZO DE GESCHIEDENIS IN Aan de Bergse Maas ligt een vestingstad waar we de tijd voor gaan nemen. Collegapleziervaarders die er wel eens geweest zijn, laten zich er altijd lovend over uit. We gaan de proef op de som nemen en varen de oude vestingstad aan over het Heusdens Kanaal en de Bergsche Maas. Voor we het stadje invaren zijn we ons ervan bewust dat hooggespannen verwachtingen het moeilijkst zijn in te lossen.

PIM VAN DER MAREL

32

www.motorboot.com

D AG T O C H T H E U S D E N

De Afgedamde Maas en het Heus-

stuurboord. Omdat we het moment

omstandigheden op de drukke Maas

dens Kanaal vormen samen de ver-

suprême nog even willen uitstellen,

in moeilijkheden dreigden te komen.

binding

de

varen we eerst door naar de Industrie-

Het karakter van de Bergsche Maas is

Bergsche Maas. We komen vandaag

haven. Daar is het fameuze Princess

door de afsluiting van het Haringvliet

van het Heusdens Kanaal. Als we in

Yachts Benelux te vinden en is het

veranderd. De getijdebeweging wordt

de buurt van Heusden komen zien we

Maritiem Centrum Heusden gevestigd

bepaald door enerzijds de wateraf-

van verre al een betonnen tuibrug lig-

met een grote brandstofsteiger, wa-

voer en anderzijds het spuien door de

gen. Dat is de 540 meter lange Heus-

tersportwinkel, vuilwatersteiger, on-

Haringvlietsluizen bij eb. In de praktijk

dense Brug in de N267, die Heusden

derhoudsdok

kleine

betekent dit – bij normale waterafvoer

met het Land van Heusden en Altena

jachthaven. Verder heeft ook Nautical

– een getijdeverschil van rond de 20

verbindt. De brug was in januari vorig

Services Heusden – waartoe ook

cm en een rustige stroming. De Rijks-

jaar nog volop in het nieuws: het tach-

Jachthaven De Wiel behoort – hier zijn

vluchthaven is parallel aan deze ont-

tig meter lange superjacht Galactica

domicilie. Tot eind van de vorige eeuw

wikkeling uitgegroeid tot een gebied

van Heesen uit Oss past er in eerste

had het roemruchte Verolme hier één

dat nu plaats biedt aan twee jachtha-

instantie niet onderdoor en dat trekt

van zijn werven. Nog altijd oogt het

vens.

veel aandacht. De Heusdense Brug

geheel door de grote scheepswerf

overspant de Bergsche Maas en deze

van Teamco en de andere industriële

JACHTHAVENS

rivier is de enige andere manier

bedrijven als een typische industrie-

We varen eerst naar de ten opzichte

waarop je Heusden varend kunt aan-

haven.

van de ingang achterste jachthaven.

tussen

de

Waal

en

en

een

doen: ofwel vanuit het oosten (Den

Dat is de eerder genoemde Jachtha-

Bosch) ofwel vanuit het westen (vanaf

RIJKSVLUCHTHAVEN

ven De Wiel. Die telt 115 vaste lig-

de Amer).

Na ons rondje door de Industriehaven

plaatsen en tien passantenplaatsen.

varen we terug naar de ingang van de

De jachthaven is ruim opgezet en

INDUSTRIEHAVEN

jachthavens. Die liggen in wat van

biedt plaats aan jachten tot veertig

We gaan bakboord uit de Bergsche

oudsher de Rijksvluchthaven was, be-

meter. De leukste ligplaatsen zijn hele-

Maas op en hebben dan onmiddellijk

doeld als toevluchtsoord voor sche-

maal achterin te vinden. Achter de

de ingang van de jachthavens aan

pen die bij slecht weer of door andere

dubbele ophaalbrug in de Wieldijk ligt

1 De singels om de vesting vormen het bekende sterpatroon van verdedigingsgrachten (foto: RBT De Langstraat). 2 De historische Stadshaven van Heusden ligt achter de dubbele ophaalbrug. 3 De passantensteiger van de WSV Heusden ligt bijna aan de omwalling.

2

3

maart 2023

33

4 4 Dit huis op de hoek heeft volgens het monumentenregister een zeer merkwaardige indeling. 5 In de Engstraat waan je je in vroeger tijden. 6, 7 en 8 Aan fraaie gevels in uiteenlopende stijlen uit verschillende tijdperken geen gebrek.

het kolkje waaraan de jachthaven zijn naam ontleent. Dit ‘wiel’ – volgens de overlevering een plas die is ontstaan in 1679 – ligt binnen de omwalling van de vesting. De bijna veertig ligplaatsen daar vormen een soort van knusse cirkel. Maar ook de paar ligplaatsen vlak voor de ophaalbruggen zijn opvallend aantrekkelijk.

We keren om en varen terug naar de voorste jachthaven, die van de WSV Heusden is. Deze heeft een kleine driehonderd ligplaatsen waaronder 34

www.motorboot.com

5

D AG T O C H T H E U S D E N

dertig in de historische stadshaven.

geschiedenis binnen te glijden. Als we

is er prachtig, hoewel het nog aan-

Voor passanten zijn permanent vijftig

onder de brug doorvaren valt ons oog

trekkelijker zou worden als de haven

ligplaatsen beschikbaar. Daaronder

op een merkwaardige trapconstructie

autovrij zou zijn. Als we de boot

zijn die in de stadshaven begrepen.

recht voor ons. De constructie is ge-

draaien en de neus weer naar de in-

Die zijn natuurlijk het leukst, maar ont-

bouwd tegen de achterzijde van de

gang richten ontvouwt zich voor ons

beren faciliteiten als elektra en water.

Visbank, een gebouw uit 1796. De

een oogstrelend beeld. Wat een

Ook wij hebben een passantenplaats

trap verbindt de haven met de Vis-

plaatje!

voor onszelf gereserveerd om de stad

markt die daarachter ligt en het cen-

De molen naast de dubbele ophaal-

te kunnen bekijken. Daarvoor moeten

trale plein van Heusden vormt. We

brug heet overigens – niet al te fanta-

we de havenmeester bellen zodra we

lachen hardop om de suggestie dat

sierijk – ‘Molen I’. Er zijn nog twee

er zijn. We krijgen een ligplaats toege-

de brug wel ontworpen zal zijn met

molens, dus met een klein beetje lo-

wezen aan een steiger die doorlopend

het oog op een pandemie, hoewel je

gica raad je de naam daarvan wel.

bestemd is voor passanten. Maar

er natuurlijk wel gemakkelijk uitstap-

Het zijn standerdmolens – voorloper

voordat we gaan aanleggen varen we

pende en instappende passagiers

van de wipmolen – die in de jaren 70

eerst naar de historische stadshaven.

mee uit elkaar kunt houden.

zijn nagebouwd op de plaats waar

Links van de Visbank is een opval-

vroeger voorgangers stonden. Het

STADSHAVEN

lende gevelsteen ingemetseld in het

type ontleent zijn naam aan de stan-

Als we aanvaren op de dubbele op-

Commiezenhuis,

derd (staak) aan de achterkant.

haalbrug van de stadshaven wanen

bouwde versie blijkt te zijn van het

Wij genieten nog een tijdje van het

we ons in vroeger eeuwen. De haven

oorspronkelijke

uit

prachtige tafereel en varen daarna –

is aangelegd bij de bouw van de ves-

1648. Daarin zetelde in de Franse tijd

van meet af aan al met een soort van

ting na 1580. Bij het graven van de

de douane en de nieuwe versie huis-

heimwee – de historische haven weer

Bergsche Maas aan het begin van de

vest nu een bedrijf in wijn. De gevel-

uit. Als je ooit in de buurt van Heus-

vorige eeuw is de stadshaven ge-

steen memoreert het bezoek van

den komt, vaar hier dan beslist even

dempt. Maar bij de restauraties in de

Koningin Wilhelmina toen de Berg-

naar binnen!

jaren 70 daarna is de historische

sche

haven weer in oude toestand hersteld.

Stadshaven is van zichzelf eigenlijk

TERRAS

En daardoor mogen wij nu het gevoel

maar een kleine haven, zoals dat met

We zoeken de ons aangewezen stei-

ervaren gewoon met ons bootje de

oude havens meestal het geval is. Het

ger op, die ten opzichte van de

6

7

Maas

dat

een

nage-

commiezenhuis

gegraven

was.

De

8

maart 2023

35

9 9 Doorgaand voetgangersverkeer gestremd dat hadden we nog niet eerder gezien. 10 Het poortje in de Visbank geeft een fraai uitzicht op de Stadshaven.

Stadshaven pal om de hoek blijkt te liggen. Onze boot ligt er prachtig, bijna tegen de omwalling aan. We gaan een wandeling maken in de vesting en passen daar onze uitrusting op aan. Om eerlijk te zijn, zien we vooral uit naar een terras. We lopen eerst naar de Wijkse poort, één van de oude stadspoorten. Bij de reconstructie is die nagemaakt op basis van andere vroegere poorten. Dat is goed gedaan, want we hebben eigenlijk geen reden om te twijfelen aan de authenticiteit ervan. We nemen vervolgens

de

Wijksestraat

omdat

we

denken dan het snelst op een terras op de Vismarkt te kunnen komen. On-

ALLES WAT JE NIET NOEMT, DOE JE ER MEE TEKORT 36

www.motorboot.com

10

D AG T O C H T H E U S D E N

Waterkering “De Kromme Nol”

Land van Altena

Bommelerwaard

stof Brandiger Ste

Bergs

che M

aas

Amer

Industriehaven Rijksvluchthaven

Heusdense Brug

WSV Heusden

1 Vismarkt 2 Wijksestraat 3 Engstraat 4 Botermarkt 5 Zustersteeg 6 Hoogstraat 7 Waterpoort

Molen I 7

Stadshaven 6 2

Wijkse Poort

1 3

4

weg de regio tussen Breda, Tilburg en Den Bosch. De vestingstad is één van de vier iconen van deze streek, die als bijnaam ‘de tuin van Brabant’ voert. De

d bie ege stri

Krammer Woensdag Waterin

promotie van het toeristische en recre-

u Ind

Veerpoort

Molen II

Ni Ou Ga Mo

Heusden ligt in De Langstraat, grof-

osch Den B

Heusdens Kanaal

0 km

GOED OM TE WETEN

N

atieve aanbod in dit gebied is in han-

De Wiel

Beemster

den van de Stichting Regionaal Bureau

Molen III

5

voor Toerisme De Langstraat. De professionele website van deze stichting © HdB 4.I.'23

H Cavia

Hotel

N267

Am W

Oude Maasje

HEUSDEN Buitengracht 0m

Tolhuis Sluis

heeft allerlei leuke features, waarvan

Hoornse Brug

Gemaal ‘Vier Noorder

vooral de interactieve website heel handig is. Het loont de moeite de site voor je bezoek aan Heusden even te bekijken: www.bezoekdelangstraat.nl.

500

Jansenve

derweg vergapen we ons op nummer

STADSWANDELING

We lopen voorbij de Zustersteeg waar

38 aan de gevel van een woonhuis.

Gelaafd en wel begint de rest van

de Hoogstraat overgaat in de Water-

De ANWB-plaquette op het huis ver-

onze wandeling op de Vismarkt bij De

poort. Op de hoek staat ook alweer

meldt dat de kelders van de woning

Engel, een 17e eeuws pand met een

een aantrekkelijk uitziend huis. Het

dateren van 1400. En de plaquette

prachtige binnentuin. Het is te huur

dateert van 1906 maar heeft volgens

wijst op het prachtig gerestaureerde

als kleinschalige vergaderlocatie. De

het monumentenregister een zeer

alliantie-wapen: de wapens van de fa-

gevel uit 1638 ziet er meer dan patent

merkwaardige indeling. We hebben

milies van man en vrouw boven aan

uit. We lopen door naar de Engstraat

hier opnieuw niet de moed aan te bel-

de gevel. We hebben plezier om het

om van daar naar de Botermarkt te

len met de vraag of we de rare inde-

woord alliantie, omdat het prachtig

lopen. Opvallend is dat aan bijna elk

ling

weergeeft wat het huwelijk ook is of

pand een banier met het kleurrijke

daarom maar door naar de Veerpoort.

kan zijn.

wapen van Heusden hangt. We lopen

Ook deze poort is gereconstrueerd

We wandelen verder en bereiken de

het straatje uit en gaan linksaf. Oude

maar wel naar het originele model. De

Vismarkt met gelukkig een gigantisch

stadscentra zijn meestal heel over-

poort ontleent zijn naam aan het veer

terras. Genietend van een welver-

zichtelijk en dat geldt ook voor Heus-

dat hier vroeger placht te vertrekken.

diend glas hebben we vanaf het terras

den.

de

We bekijken de poort op ons gemak.

zicht op de voorkant van de Visbank.

Veerpoort – waar we naar toe willen

Het nadeel van het noemen van high-

Van deze kant is het een soort van

lopen – al zien liggen. De Botermarkt

lights is dat je alles dat je niet op-

open gebouwtje, voorzien van twee

gaat over in de Hoogstraat waar ons

noemt tekort doet. Dat geldt ook hier,

zijvleugels, met niet minder dan twaalf

oog valt op nummer 4, een vroeg 17e

het hele stadje is de moeite waard om

Toscaanse zuilen. We concluderen

eeuws woonhuis met een mooie

goed te bekijken.

dat het een bepaald niet alledaags

gevel. Volgens het monumentenregis-

Moe van alle indrukken besluiten we

geval is: aan de voorkant een soort

ter bevat het huis zwaar beschadigde

onze boot weer op te zoeken. Voor de

van mausoleum met aan de achter-

wandschilderingen en is het één van

kortste route moeten we dan over de

kant een wonderlijke trap. Waar vind

de beeldbepalende panden van de

omwalling langs Molen II. De molen

je zoiets? Na ons drankje lopen we er-

stad. We durven niet aan te bellen

draait niet, dus is het ‘doorgaande

heen en ontdekken dat het poortje in

voor de muurschilderingen en lopen

voetgangersverkeer’ niet gestremd.

de Visbank een fraai uitzicht geeft op

dus maar verder. Aan de overkant

Monter stappen we een tijdje later

de Stadshaven erachter en ‘Molen I’

hebben we even later een 17e eeuws

weer in onze boot. Wat een ontzet-

naast de ophaalbrug.

pakhuis, mooi gerestaureerd.

tend mooie vestingstad is dit!

We

kunnen

vanaf

hier

mogen

bekijken.

We

lopen

maart 2023

37