GRENSRIVIEREN Wij hebben ‘grenzen opzoeken’ letterlijk opgevat en zijn gaan verkennen waar onze rivieren de grens met een buurland vormen. In de praktijk is dat op iets meer plaatsen het geval dan we hadden verwacht. En we kwamen daardoor een onverwachte vraag tegen: namelijk of een rivier feitelijk wel een grensrivier is als de grens niet in het midden ervan loopt. Dat roept vervolgens ook weer de vraag op of dat eigenlijk wel iets uitmaakt... TEKST EN BEELD PIM VAN DER MAREL
GRENSRI V IEREN
De Bijlandse Plas bij Tolkamer is een volwassen recreatiegebied
Bijlandse Plas, een Natura 2000-gebied dat in het kader van een revitalisatieproject wordt opgeknapt en weer op diepte is gebracht. Het is een volwaardig watersportgebied van 300 hectare dat volop faciliteiten biedt. Zo omvat het onder meer zandstranden en een waterskibaan. Met eilandjes in het midden die uitnodigen om aan te leggen, ziet de plas er meer dan aantrekkelijk uit. Wij komen echter voor het stukje grensrivier en varen naar de verbinding van de plas met de Rijn. Door een smalle betonde doorgang kom je hier op de Boven-Rijn, die op dit stuk overgaat in de Niederrhein en bij ons het Bijlandsch Kanaal heet.
RIJN
Waar ons vroeger werd geleerd dat de Rijn bij Lobith ons land binnenstroomt, is dat feitelijk al sinds de 18e eeuw niet meer het geval. De loop van de rivier is verlegd, waardoor Lobith niet meer aan de Rijn ligt. Waar Nederland begint, ligt nu het dorp Spijk, onderdeel van Zevenaar. Voor Lobith is dat wel sneu, want daar verdienden ze er een dikke boterham aan. Al sinds het begin van de 13e eeuw werd bij Lobith namelijk tol geheven. En dat hebben ze er eeuwenlang volgehouden. Jammer genoeg heeft de Burcht Tolhuys een aanval van de Fransen onder leiding van hun Zonnekoning niet weten te doorstaan.
conflicten vermijdt als de rivierbedding wordt verlegd of uit zichzelf verandert. Dat mag dan zo zijn, wij zijn desondanks zo vrij geweest dit stukje van de Rijn te beschouwen als ‘echte’ grensrivier.
BIJLANDSCH KANAAL
Om er te gaan varen hebben we onze boot op de trailer laten zetten en te water gelaten bij Jachthaven De Bijland in de eerder genoemde plaats Tolkamer. De jachthaven ligt aan de
We zijn nog amper in de doorgang of we zien al dat het op de rivier een drukke bedoening is. Als we even later de rivier stroomafwaarts opdraaien, pakken we door de afstroming direct een flinke extra snelheid over de grond mee. Meteen aan de overkant ontwaren we in het Duitse plaatsje Bimmen de plaatselijke St. Martinus Kirche, een oorspronkelijk 12e-eeuws Romaans kerkje. Van ons plan daar eens rustig van te genieten komt niet veel terecht. Tot aan de Waal zit je op een regelrechte watersnelweg voor de binnenvaart. Bij zo’n drukte is het noodzakelijk dat alle vaarweggebruikers weten wat
De zuidoever van de Rijn ligt hier in het Duitse Nordrhein-Westfalen
Maar zelfs het huidige Tolkamer (Zollkammer) dankt zijn naam aan de tijd dat de tol daar simpelweg binnenstroomde. Het plaatsje Spijk is ook nog om een andere reden van belang. Hier zette namelijk meer dan 100 jaar geleden een pont de complete trein over. Leuk is dat dit punt – het ‘Spijkse Veer’ – anno nu nog altijd de benaming is van het punt vanaf waar je (bovenstrooms) in het bezit moet zijn van een van de Rijnpatenten. De noordoever van de rivier ligt stroomafwaarts vanaf Spijk in Gelderland; de zuidoever ligt tot aan Millingen in Nordrhein-Westfalen. Dat de landsgrens nauwelijks in de rivier zelf ligt, heeft als achtergrond dat je daarmee
113
V ERK EN NING
verboden en afgesloten met een ballenlijn. Nog net bereikbaar zijn de Schroevendaalse Plas bij Ohé en Laak en daartegenover de Plas Heerenlaak bij het Belgische Maaseik. Op beide plassen vinden we jachthavens met trailerhellingen.
Een grensrivier steekt niet de grens over maar vormt zelf de grens
zij worden verondersteld te doen of te laten. Vandaar dat op de Duitse Rijn op lastige stukken de zogenoemde ‘Streckenkenntnis’ vereist is: kennis van vaargeulen, stromingen, ondieptes, bochten, bruggen, sluizen, plaatselijke vaaraanwijzingen en gebruikelijke vaarroutes. Voor ons geldt dat niet. Wel houden wij met de drukte wijselijk stuurboordwal en zien de rivier bij Millingen ‘helemaal’ Nederlands worden. Meteen daarna takt het Pannerdensch Kanaal af en gaat de rivier verder als de Waal.
MAAS
De Maas vormt als Grensmaas over ruim 40 kilometer de staatsgrens tussen Nederland en België. Dat begint even boven Maastricht bij Borgharen en eindigt – stroomafwaarts gezien – bij de Grote Heggerplas, waar de grens afbuigt onder Thorn door. Voor grotere schepen is de gehele Grensmaas onbevaarbaar. De scheepvaart maakt gebruik van het naastgelegen Julianakanaal. Het complete gedeelte van de Maas tussen Borgharen en Ohé en Laak is ook voor de pleziervaart
Een paar kilometer stroomafwaarts komen we langs Stevensweert, een goed bewaarde vestingplaats met Spaanse roots. Hoewel we spreken van ‘stroomafwaarts’ ervaren we overigens nauwelijks stroming. Dat is in lijn met wat de Wateralmanak over de Maas zegt: “In de zomermaanden gewoonlijk zeer weinig stroom.”
GRINDGATEN
Tegenover Stevensweert ligt de Belgische Spaanjerdplas. Als we die opvaren om er een kijkje te nemen, valt ons oog op een baggermachine die grind uit het water takelt. Het blijkt te gaan om grind dat uit de regio Dilsen en Maasmechelen komt. Het wordt hier afgestort in onderwaterdepots. Daarin ligt het een jaar of twee om het van natuurlijke vervuiling, zoals ijzererts en oxidatie, te ontdoen voordat het weer wordt opgedregd. Pas dan is het volgens de Belgische maatschappij voldoende ‘proper’ om Maasgrind te mogen heten. De Spaanjerdplas is, net als alle Maasplassen, zelf ook een gevolg van grindwinning. De grindgaten die daarbij ontstaan zijn, zijn vanzelf volgelopen met water. Bij elkaar heeft dat een omvangrijk Nederlands/Belgisch plassengebied doen ontstaan dat zich uitstekend leent voor recreatie.
De Maas is niet alleen bevaarbaar maar vaak ook ronduit mooi
Vanaf Borgharen tot aan Ohé en Laak is de (Grens)maas niet bevaarbaar
114
GRENSRI V IEREN
Thorn is als voormalig Abdijvorstendom een ware toeristenmagneet
THORN
We varen terug naar de rivier en gaan bakboord uit. We passeren de Plas van Kessenich, de laatste Belgische plas vandaag. De grens buigt hier af, zodat de volgende plas – De Grote Hegge – geheel Nederlands is. Dat betekent dat het aanliggende Thorn dat ook is. Het voormalige Abdijvorstendom Thorn was ooit het kleinste soevereine staatje van Centraal-Europa. Het vorstendom had eigen rechtspraak en zelfs een eigen munteenheid. Het uit witte huisjes opgetrokken monumentale dorp is een ware toeristenmagneet. Er zijn aanlegplaatsen gemaakt en je bent er al na een overzichtelijke wandeling. Een bezoek aan deze plaats blijkt zeer de moeite waard. Na afloop varen we over de ‘gewone’ Nederlandse Maas naar Roermond.
SCHELDE
De monding en het estuarium van de Belgisch/ Franse Schelde is de Westerschelde, en die is in
zijn geheel Nederlands. Vanaf de grens heet de vaarweg in België de Zeeschelde. Waar de Deltawerken de zeearmen in Zeeland met dijken en afsluitingen beveiligen, moest dat bij de Westerschelde achterwege blijven. Op grond van het Verdrag van Londen (1839) dient ons land namelijk de vrije doorvaart te garanderen van de Noordzee naar de haven van Antwerpen. In het verdrag werd ook de tol op de Schelde afgeschaft en werden afspraken gemaakt over gezamenlijk beheer van de rivier, zonder dat de grens midden in het water loopt. Hoewel dit laatste geschillen voorkomt over bijvoorbeeld geulverschuivingen, is er ook zonder dat ruim voldoende stof voor gebakkelei: onder meer over baggeren, verdiepen, verbreden, onder water zetten, milieuaspecten en uiteraard de kosten.
parallel aan het water. Ofschoon dit hooguit om een paar kilometer gaat, zijn de beheerafspraken van dien aard dat je de hele Westerschelde functioneel gezien wel als grensrivier kunt typeren.
SRW
Als je er wilt varen, is het zaak het Scheepvaartreglement Westerschelde (SRW) te kennen. Dat SRW moet aan boord zijn, evenals een bijgewerkte zeekaart van het gebied. De Westerschelde is een van de drukste
Oostelijk van het Verdronken Land van Saeftinge loopt de grens met België bij de Pas van Rilland een kort stukje daadwerkelijk
115
V ERK EN NING
waterwegen ter wereld, met tankers, containerschepen, overige zeevaart en volop binnenvaartschepen. De Wateralmanak waarschuwt voor getijdeverschillen van 4 tot 5 meter. Daardoor loopt er een getijdestroming van 4 tot 6,5 km/u. In de rivier liggen op veel plaatsen zandplaten. Als je boot vaarbewijsplichtig is, moet dat hier vaarbewijs II zijn. Aan boord is een radarreflector verplicht. Vooral bij stevige wind kan de combinatie daarvan met de sterke stroming en de drukke grote scheepvaart een flinke uitdaging zijn. Anders gezegd: hier varen vraagt om veel ervaring.
EEMS
De Eems ontspringt in het Duitse Teutoburgerwoud, gaat bij Emden over in de Dollard en loopt als getijderivier door naar Delfzijl. Tussen Emden en Delfzijl vormt zij de grensrivier tussen Nederland en Duitsland. Over waar die grens precies loopt, bestaat echter geen overeenstemming, dus is het geen
netjes afgebakende grensrivier. Waar je in het internationaal recht zou verwachten dat de grens in het midden van de vaargeul ligt, claimt Duitsland de gehele monding. In plaats van daar een conflict over te laten ontstaan, is gekozen voor een praktische oplossing. Beide landen beschouwen de Dollard als een ‘gemeenschappelijk’ estuarium. In de Eems-Dollardverdragen is de samenwerking zodanig geregeld dat scheepvaart, vaargeulmarkering, baggeren en andere waterstaatkundige werkzaamheden niet worden gehinderd door het grensgeschil. Hetzelfde geldt voor de territoriale zee en het continentaal plat in de Eemsmonding. Waar precies de grens loopt, is een onopgeloste kwestie gebleven: we agree to disagree.
EDR
Deze wat gevoelige situatie staat eigenlijk haaks op het succes van de Eems-Dollard Regio (EDR) als economische eenheid. In deze EDR bundelen onze drie noordelijke provincies
hun krachten met een vergelijkbaar gebied in de Duitse deelstaten Niedersachsen en Nordrhein-Westfalen. De EDR is een intensieve grensoverschrijdende samenwerking op economisch, infrastructureel en cultureel terrein. In de al bijna vijftig jaar bestaande combinatie is een sterke, aaneengesloten en goed verbonden regio tot stand gekomen waarin de grens geen belemmering vormt.
SRE
Als je er wilt varen, gelden ook hier strengere regels, want voor dit gebied is het Scheepvaartreglement Eemsmonding (SRE) van kracht. De regels van het SRE gaan vooral over verkeersscheiding en vaarweggebruik. De Dollard is als zeearm een onderdeel van de Waddenzee. Er is zeevaart op de industrie van de Eemshaven, Delfzijl, Emden en Leer, terwijl de Eems volop wordt gebruikt door de Duitse binnenvaart. Het getijverschil in de Dollard is meer dan drie meter. Op de Eems kan dit leiden tot een stroming van 8 km/u. De historisch niet geheel correcte verklaring voor de naam van de Dollard is de ‘dolle aard’ van deze zeearm, waar bij flinke wind een zware zeegang kan staan. Alles bij elkaar maakt het dat ook voor dit water geldt: varen hier vraagt om veel ervaring.
OVERIGE
Verspreid langs de oostgrens zijn er nog wel wat beken en waterlopen die op hele korte trajecten de staatsgrens met Duitsland vormen, maar dat mag eigenlijk geen naam hebben. Met een beetje goede wil zou je nog de Dinkel en de Roer kunnen noemen; daar kun je hier en daar wel op kanoën.
Zowel de Westerschelde als de Dollard kenmerken zich door sterke getijstroming
116
De Dinkel is een Duits riviertje dat in Twente enige tientallen kilometers door ons land stroomt en ter hoogte van De Lutte een klein stukje langs de grens loopt. Blijkbaar lang genoeg om naamgever te zijn van de gemeente Dinkelland, de fusiegemeente van Denekamp, Ootmarsum en Weerselo. De Roer vormt bij Vlodrop in Limburg op een kort stukje de grens met Duitsland. Het riviertje komt uit de Hoge Venen in de Ardennen, stroomt overwegend door Duitsland en mondt bij Roermond uit in de Maas.
GRENSRI V IEREN
De Roer vormt de Roerhaven in het nautisch hart van Roermond
Wat deze rivier ook leuk maakt, is de spraakverwarring die er altijd door ontstaat. De voor de hand liggende conclusie dat Roermond zijn naam wel aan deze rivier te danken zal hebben, is te gemakkelijk. Weliswaar is Roermond ontstaan langs de Roer, maar ‘mond’ komt vermoedelijk van het Latijnse mundium, wat staat voor versterking. En om ook de andere voor de hand liggende vergissing meteen te corrigeren: de Roer is niet hetzelfde als de naamgever van het Ruhrgebied. Dat is de Ruhr, een andere rivier die niet in de Maas uitmondt maar in de Rijn. ◼
DINKELLAND De gemeenten Denekamp, Ootmarsum en Weerselo fuseren begin deze eeuw tot de gemeente Denekamp. De rivaliteit tussen Denekamp en Ootmarsum is legendarisch en al eeuwenoud. De werknaam voor de fusiegemeente – Denekamp – is de gemeenteraadsleden van Ootmarsum dan ook een doorn in het oog. Zij willen de fusiegemeente Ootmarsum noemen vanwege de veronderstelde grotere naamsbekendheid. De als compromis aangedragen naam Dinkelland heeft niet hun instemming, maar wordt wel gekozen, vooral dankzij een meerderheid van Denekampers en Weerseloërs. Dinkelland is nadien doorlopend een politiek onrustige gemeente geweest. Wie zich erin verdiept, komt meerdere scheuringen in raadsfracties tegen en zelfs een ontslagen burgemeester! Vaarregelementen
117