Goudse singels

Gouda’s Haven en Singels

66

66

www.motorboot.com

2-3-2017 16:14:44

dag to chT R o ndje Gou d a

maart 2017

67

67

2-3-2017 16:14:44

1

In de Middeleeuwen was Gouda één van de meest welvarende steden van Holland. De stad ligt op het kruispunt van de Hollandsche IJssel en de Gouwe en daar deden de Gouwenaars hun voordeel mee. Jammer is dat inmiddels veel stadsgrachten zijn gedempt, maar de singels zijn er nog en ze zijn goed bevaarbaar in deze historische en rijke stad. In het buitenland is Gouda zelfs één van de bekendste steden van ons land.

Pim van der Marel

Gouda komen we voor het eerst tegen

wen uitgegroeid tot de vijfde stad van

scheepvaart gedwongen gebruik te

in de 12e eeuw. De Graaf van Holland

het gewest Holland. Onder meer de

maken van de haven. De lokale bedrij-

noemt de stad in een oorkonde uit

Sint-Janskerk (oorsprong in de 13e

vigheid spon garen bij de lange wacht-

1143. Het gebied leende zich voor het

eeuw) en het stadhuis (1450) markeren

tijden. Later moesten de schippers

ontginnen van veen. In de eeuw

het belang van de stad in die tijd zeer

verplicht enkele dagen aan wal blijven

daarna kwam een verbinding tot stand

nadrukkelijk. De Sint-Jan is nadien we-

liggen. Ook dat betekende een afge-

tussen het riviertje de Gouwe en de

reldberoemd geworden door de 16e-

dwongen voordeel voor de plaatselijke

Oude Rijn. Daarmee kwam Gouda op

eeuwse glas-in-loodramen.

68

68

nijverheid. Bij elkaar profiteerde Gouda zo’n 300 jaar (!) van haar ligging en de

een belangrijke (water)driesprong te liggen. De monding van de Hollandse

welvaart

uitoefening van haar ‘waterrechten’.

IJssel werd uitgebreid tot een haven.

Wat in Gouda de Haven wordt ge-

De welvaart van toen spat je nog altijd

Zelfs handel tussen Frankrijk en het

noemd is eigenlijk een gegraven verbin-

tegemoet als je naar de bebouwing

Oostzeegebied kwam voortaan hier

ding tussen de Hollandsche IJssel en

van de haven kijkt. De rijke patriciërs-

voorbij. Gouda werd in rap tempo een

de Gouwe. Van oudsher tot op heden

huizen van destijds zijn nu als kantoor-

belangrijke plaats, die van Graaf

dragen de beide oevers de naam West-

gebouwen of anderszins in gebruik.

Floris V in 1272 stadrechten kreeg.

haven en Oosthaven. De eerder ge-

Maar je voelt nog de weelde waarin

Mede dankzij de binnenvaart was de

noemde bloei van Gouda was aan deze

de Goudse notabelen zich in die tijd

stad aan het eind van de middeleeu-

haven te danken. Eeuwenlang werd de

hebben kunnen wentelen.

www.motorboot.com

2-3-2017 16:14:44

dag to chT R o ndje Gou d a

2

3

Openingsfoto: De haven is van oorsprong een gegraven verbinding tussen de Hollandsche IJssel en de Gouwe. 1 Draaibare bruggen maken de Goudse Visbanken voor menigeen bereikbaar. 2 de Donkere sluis is fraai gerestaureerd. 3 De Nood-Godsbrug met verderop de Sint-Jan.

sluishistorie De ‘sluishistorie’ van Gouda kent vier markante fasen. Aanvankelijk was de Donkere Sluis achterin de haven een keersluis (eerste fase). Dat had natuurlijk het nadeel dat schepen alleen bij gelijk water konden passeren. Al aan het begin van de 14e eeuw werd de sluis daarom uitgebreid tot een schutsluis (tweede fase). Dat vergrootte de mogelijkheid de sluis te passeren aanzienlijk en markeerde daarmee een nieuwe fase. Het stuk van het riviertje De Gouwe dat aansloot op de haven heette

destijds

het

Amsterdamse

Veer. Dit omdat daarvandaan de trekschuit naar Amsterdam vertrok. De uit 1436 daterende sluis ter plaatse heette het Amsterdams Verlaat. De maart 2017

69

69

2-3-2017 16:14:45

4 4 De Goudse grachten zijn het aanzien meer dan waard. 5 De Vrouwebrug op de Turfmarkt laat alleen kano’s door. 6 De rococogevel van het Admiraalshuis op de Turfmarkt.

aanleg van deze sluis creëerde een

werd die lengte verdubbeld en ont-

ressante achtergrond. Een mallegat is

sluiskolk tot aan de Donkere Sluis

stond de langste sluis ter wereld…’.

een water waar je nog wel ‘op’ kunt

(derde fase). Dit was toen al een sluis-

In feite ging het dus om twee gekop-

maar niet meer ‘door’ kunt varen.

kolk van een kleine 400 meter.

pelde sluiskolken. En dat bleek extra

Doordat Gouda de schepen dwong te

De haven van Gouda – lopend van de

handig als er schepen voorbij kwa-

varen via de Haven werd de prima be-

Hollandsche IJssel tot aan de Donkere

men met een iets te grote diepgang.

vaarbare - maar verboden - Turfsingel

Sluis – was in die tijd een getijdeha-

Door die in twee trappen te schutten

feitelijk een mallegat!

ven. Omdat de IJssel nogal wat slib

konden ze toch passeren.

aanvoerde, ontstond de behoefte aan

Tegenwoordig hebben al deze sluizen

nog meer sluizen

een keersluis om het slib buiten de

hun functie als schutsluis verloren.

Als je de stad met haar eigen waterni-

haven te houden. De aanleg van die

Maar ze liggen er allemaal nog en zijn

veau niet ‘in’ hoeft, loop je evengoed

sluis – de Havensluis – vergrootte de

als zodanig overduidelijk herkenbaar.

toch tegen sluizen aan. Dat komt

sluiskolk nog een keer met zo’n 400

waterniveau

Gouda aansluiting krijgt op gekanali-

Gouda heeft dat – met gepaste trots -

Nog altijd heeft de stad haar eigen

seerd water. En wel op de Gekanali-

gemarkeerd met een plaquette bij het

waterniveau. Daarvoor zorgt een drie-

seerde Hollandsche IJssel of op het

Amsterdams

Gouwekanaal (naar De Gouwe). De

sluis

tal sluizen aan de buitenzijden van de

vormde samen met de Donkere Sluis

Verlaat:

‘deze

stad. De Ir. de Kock van Leeuwensluis

eerste verbindt Gouda met Nieuwe-

een sluiskolk van wel 400 meter. Na

in de Nieuwe Gouwe schut je als de

gein. De tweede loopt van Gouda

de bouw van de Havensluis in 1615

waterstanden in de Gouwe en de bin-

naar Alphen aan den Rijn en sluit daar

nenstad niet gelijk zijn. Sluis het

aan op de Oude Rijn en het Aarka-

Reeuwijksche Verlaat schut je van en

naal. Voor de verbinding met de Ge-

De welvaart van toen spat je nog altijd tegemoet 70

70

omdat de Hollandsche IJssel bij

meter (vierde fase).

naar het aanzienlijk lagere waterniveau

kanaliseerde Hollandsche IJssel zorgt

van de Reeuwijkse Plassen. En vanaf

de Waaier(schut)sluis. In de Motorboot

de Hollandsche IJssel kom je de stad

van november 2015 is aan deze sluis

binnen door de Mallegatsluis. De

een afzonderlijk artikel gewijd onder

sluisnaam heeft een opvallend inte-

de subtitel ‘beproefd concept – werkt

www.motorboot.com

2-3-2017 16:14:45

dag to chT R o ndje Gou d a

al eeuwen’. In dat artikel wordt de waaiertechniek

(sluisdeuren

tegen-

strooms openen of sluiten) uit de doeken gedaan en wordt de lof van deze sluis bezongen.

Voor de verbinding met de Gouwe zorgt de Julianasluis. Deze sluis is aangelegd in de crisisjaren van de vorige eeuw als werkverschaffingsproject. De aanleiding was dat de vaarverbinding tussen Rotterdam en Amsterdam teveel last had van het passeren van Gouda. De passage door de stad via de Havensluis of de Mallegatsluis kostte tegen het jaar 1930 soms wel dertig uur. Reden voor Rijk en Provincie om in te grijpen. Behalve de sluis werd ook het Gouwekanaal gegraven dat de sluis verbindt met de Gouwe. De sluis maakte daarmee een soort van finaal einde aan datgene waaraan Gouda eeuwenlang haar welvaart dankte. Daarvan zal niemand de ironie ontgaan ….

Interessant is dat de Julianasluis sinds een paar jaar over een tweede sluis-

6

5

kolk beschikt. Die is 14 meter breed

korte tijd een flink stuk kunnen wor-

en heeft een bruikbare lengte van ruim

den opengezet. Daar is een ingeni-

115 meter. Dat is prettig voor de con-

euze oplossing voor bedacht met een

tainervaart op de terminal Alpherium

dubbel stel sluisdeuren met omloop-

(de ‘Heineken-terminal’ in Alphen aan

kolken. De bedachte techniek is aan-

den Rijn). Maar nog prettiger voor

leiding geweest de sluis medio 2016

Feadship op de Kaag dat nu grotere

op te nemen in de watererfgoedlijst.

luxe jachten kan laten passeren rich-

Tot het midden van de vorige eeuw is

ting zee. Aan de totstandkoming heeft

er op deze manier ‘geschuurd’. Voor

Feadship dan ook een stevige bijdrage

wie interesse heeft in sluistechniek:

geleverd.

goudawaterstad.eu.

Er zijn verschillende initiatieven ont-

‘schuren’ van grachten

wikkeld om het schuren bij wijze van

Van oudsher hadden stadsgrachten

folklore te hervatten. Tot op heden

ook altijd de functie van riool. Om die

heeft dit nog niet geresulteerd in het

reden hadden alle steden oplossingen

opnieuw regulier instellen daarvan.

bedacht om het grachtwater te verversen. Dankzij het getijdewater had

singels

Gouda een ideale mogelijkheid. En

Als je Gouda invaart door de Malle-

wel om de grachten met dat water te

gatsluis kom je eerst in de Museum-

‘schuren’. Op een voor de afvoer (van

haven.

het water) geschikt moment werden

oud-Hollandse

de grachten met grote kracht doorge-

havensfeer van rond 1900 oproepen.

spoeld. Om daar voldoende kracht

Er zijn twintig vaste ligplaatsen voor

achter te kunnen zetten moesten de

dit type schepen plus nog een aantal

sluisdeuren

Sluis

voor (historische) passanten. Molen

– tegen de waterkracht in – in heel

de Rode Leeuw – oorspronkelijk uit

in

de

Donkere

Gouda

met

de

scheepstypen

wil

de

maart 2017

71

71

2-3-2017 16:14:46

7 7 De Waaier(schut)sluis in de Hollandsche IJssel. 8 De ooit roemruchte Havensluis (niet meer in gebruik) en het witte Tolhuis.

1727 – markeert het eind van het voor

in het seizoen doordeweeks bediend

Als je diepgang het toelaat kun je nog

de Museumhaven gereserveerde deel

van 08.00 tot 20.00 uur. En in het

verder de binnenstad ‘in’ varen in de

van de Turfsingel.

weekend een paar uur korter: van

richting van de Haven. De eerste drie

Watergangen rond een binnenstad die

09.00 tot 18.00 uur.

bruggen in die richting zijn beweeg-

een overblijfsel zijn van vroegere verdedigingsgrachten

heten

singels.

Gouda is ook een stad met van die

8

singels. Het stadscentrum wordt met de klok mee omgeven door achtereenvolgens de Turfsingel, Kattensingel, Blekerssingel en Fluwelensingel.

Je vaart op die singels rondom de oude binnenstad en dat heeft natuurlijk altijd een geheel eigen charme. De diepte overschrijdt over het algemeen 1,50 meter. Daar hoef je het vermoedelijk niet voor te laten.

De bruggen in de binnenstad worden

Als je diepgang het toelaat kun je verder de binnenstad ‘in’ 72

72

www.motorboot.com

2-3-2017 16:14:46

dag to chT R o ndje Gou d a

bare bruggen. Vermoedelijk loop je

Om te voorkomen dat het een opsom-

daarna vast op de Hoornbrug, een

ming wordt, beperken we ons tot twee

vaste brug met een doorvaarthoogte

daarvan. De eerste is het Catharina

van 1,30 meter. Maar dan heb je al wel

Gasthuis, waarin sinds 1947 het Mu-

de Goudse Visbanken bereikt en dat

seum Gouda is gevestigd. Een voorlo-

is echt hartje stad. Je ziet dit gedeelte

per ervan wordt genoemd in een akte

niet door veel recreatievaarders ‘doen’

uit 1382, maar het moet nog ouder

maar het is beslist een aanrader !

zijn: in 1363 werd het reeds herbouwd na een stadsbrand. Het gebouw heeft

Turfmarkt

dienst gedaan als ziekenhuis tot 1910

Als je doorvaarthoogte het toelaat kun

en daarna een tijdje als bejaardente-

je onderweg ook nog even bakboord

huis. De gevels dateren uit 1665 en

uit de Turfmarkt op. De naam maakt

worden toegeschreven aan bouw-

al duidelijk wat hier vroeger aan de

meester Pieter Post.

man gebracht werd. Als eerste pas-

De tweede is het Huis Van Strijen aan

seer je daar de Trappenbrug, waarvan

de Westhaven, een indrukwekkende

de oorspronkelijke versie dateert uit

patriciërswoning uit 1728. De toenma-

1503. En dat is maar één van de der-

lige burgemeester Van Strijen liet drie

tig(!) erkende Rijksmonumenten van

middeleeuwse panden slopen om het

de Turfmarkt.

huis te bouwen. Een latere – vermo-

Van de historische panden hier is het

gende – eigenaar schonk het terug

kaaskoppen

Admiraalshuis een opvallende. Dat

aan de stad om er een gymnasium in

In de hele wereld kent men Gouda door de kaas. Het zal

komt door de rococogevel die is aan-

te huisvesten. Niet alle bewoners

dan ook geen verbazing wekken dat Gouwenaren in de

gebracht door vice-admiraal Roemer

waren er even zuinig op. Gelukkig was

regio met ‘kaaskoppen’ worden betiteld. Deze niet al te

Vlacq in 1757. Als je doorvaart loop je

Van Lanschot Bankiers er tot voor kort

vleiende eretitel is overigens ook weggelegd voor Hol-

vast op de Vrouwebrug, een vaste

gehuisvest en hen komt de eer toe het

landers in het algemeen. Het zijn vooral de Belgen die

brug uit de vorige eeuw. Nog een op-

buitengewoon fraai te hebben geres-

ons graag zo noemen! Maar het zijn Alkmaarders die het

vallend detail: het wegdek van de Turf-

taureerd. De wandbeschilderingen zijn

minste probleem hebben met deze benaming. Dat is te

markt ligt zo laag dat de straat net niet

sindsdien in eminente staat.

danken aan de Stichting Kaeskoppenstad. Deze Stich-

Vanaf hier kun je doorvaren in de rich-

ting organiseert jaarlijks het gelijknamige Alkmaarse

ting van de Hollandsche IJssel. Je

evenement. In 2017 vindt ‘Kaeskoppenstad’ plaats in het

Haven

nadert het eind van de Haven als je

weekend van 3 juni. Maar ja, de bekendheid van Gouda

Terug naar de Visbanken: de bocht

onder de Uiterste Brug doorvaart. Dit

als kaassoort zullen ze er niet mee inlopen...

naar stuurboord waarmee je de Haven

is – zoals de naam al doet vermoe-

invaart begint onder de Hoornbrug. Je

den – de laatste brug voor het eind

vaart daar door de openstaande deu-

van de Haven. Het is nu een gerestau-

passantenhavens

ren van de gerestaureerde Donkere

reerde basculebrug met twee klep-

Voor passanten zijn er in Gouda zo’n

sluis. Meteen daarna vaar je onder de

pen. Maar in de eeuwen daarvoor

200 aanlegplaatsen op verschillende

Sint-Jansbrug door, die ook is geres-

hebben er een hoge toogbrug, op-

locaties in de stad. Het leukste daar-

taureerd. Het is een vaste brug uit de

haalbrug en een draaibrug gelegen.

van zijn de plaatsen aan het Regen-

vorige eeuw. Voorlopers ervan, in de

Zodra je de brug gepasseerd bent

tessenplantsoen en de Kattensingel.

eeuwen daarvoor, waren ophaalbrug-

krijg je zicht op wat vroeger de Haven-

Maar er zijn ook plaatsen aan een

gen.

sluis was. Die is nu afgedamd maar

drijfsteiger in de Hollandsche IJssel en

De volgende vaste brug is de Nood-

nog goed als zodanig te herkennen.

in de Gouwe. Vanaf 12 meter meer je

Godsbrug. Tot 1578 stond de Kapel

De sluis wordt geflankeerd door het

af in de Turfsingel. Het is wel zaak je

overstroomt!

ter Nood Gods hier vlakbij, vandaar

Tolhuis. De lucratieve tolheffing werd

vooraf even te oriënteren op de facili-

de naam. Voorlopers van deze brug

vanuit hier geregeld. Het eerste tolhuis

teiten die je nodig hebt. Water is er

waren vermoedelijk een toogbrug en

stond hier dan ook al in 1389. Op een

meestal wel en elektra vaak ook. Maar

later een ophaal- of valbrug. Als je

strategische plek bij de ingang van de

douchen of lozen is problematischer.

onder de Hoornbrug door kunt zijn

haven ontging de tollenaar natuurlijk

Overigens is er in Gouda ook nog de

deze vaste bruggen geen probleem,

geen enkel schip!

jachthaven van de WSV Gouda aan

want ze zijn aanzienlijk hoger.

Opvallend is dat er keurige steigers

de Kromme Gouwe. Daar zijn altijd

In de Haven heb je aan weerszijden

zijn met water en elektra, maar dat die

wel passantenplaatsen beschikbaar.

hoge kaden. Maar je kijkt je ogen uit

niet of nauwelijks worden gebruikt.

Het is daarvandaan echter wel een

naar de direct aan de Haven liggende

Vermoedelijk is de doorvaarthoogte

minuut of 20 lopen naar de binnen-

monumenten.

van de Hoornbrug daaraan debet.

stad. maart 2017

73

73

2-3-2017 16:14:46