Vestingstad Gorinchem

1

TUSSEN ROBUUSTE WATERWEGEN Vorig jaar kwam Gorinchem uit de ANWB-verkiezing als de mooiste vestingstad van ons land. De stad ligt waar de Linge uitmondt in de Boven-Merwede. In het oude centrum ligt ook de Lingehaven. Je moet er dus varend kunnen komen. We gaan kijken of wij het ook zo’n leuk stadje vinden.

PIM VAN DER MAREL

70

www.motorboot.com

D AG T O C H T G O R I N CHE M

Gorinchem wordt omringd door ro-

ven. De wateralmanak raadt overi-

door oude kanonnen. De ronde ste-

buuste waterwegen, waarvan een

gens het Kanaal van Steenenhoek

nen stellingmolen dateert uit het jaar

deel uit het betrekkelijk recente verle-

aan om de drukke Merwede te vermij-

1718. Deze korenmolen is destijds ge-

den dateert. Zo was de Zederik vroe-

den. Dat mag dan misschien prettig

bouwd op een ‘kat’, een verhoging

ger maar een veenstroompje van

zijn, maar het is wel een hele saaie

van het bastion die bestemd was om

Vianen naar de monding van de

vaarweg. Alternatief voor de Linge-

er een kanon op te zetten. De molen

Linge. In de loop der eeuwen is het

sluis is de Grote Merwedesluis en

is na een brand hersteld met onder-

eerst uitgebouwd tot een trekvaart en

daar laten we ons deze keer schutten.

delen van een nabijgelegen oliemolen

uiteindelijk tot het huidige Merwede-

In de sluis lukt het een schipper maar

waaronder de ‘baard’. De naam ‘Nooit

kanaal bezuiden de Lek. De rivier de

niet – ondanks een luidruchtige boeg-

Volmaakt’ is dan ook de naam van die

Linge heeft een tegenovergestelde

en hekschroef – om zijn boot naar de

gesloopte oliemolen. Door een gron-

ontwikkeling doorgemaakt en is door

sluiswand te manoeuvreren. De toe-

dige restauratie aan het eind van de

haar schoonheid nog wel razend inte-

vloed van nieuwe watersporters door

vorige eeuw ziet de molen er patent

ressant voor de pleziervaart.

de pandemie heeft onmiskenbaar in-

uit.

Het water van de Linge werd vroeger

vloed gehad op de gemiddelde rou-

Datzelfde geldt voor de gehele ves-

via de binnenstad van Gorinchem af-

tine van de vaarweggebruikers. Uit de

tingwal met elf bastions. Die was ge-

gevoerd naar de Merwede. Omdat de

sluis kom je op het punt waar je ook

reed in 1609 en is nog nagenoeg

stad daardoor nog al eens blank

terechtkomt als je vanaf het Merwe-

geheel intact. Van de vier oorspronke-

stond, is in de 19e eeuw het Kanaal

dekanaal of het Kanaal van Steenen-

lijke stadspoorten is er één bewaard

van Steenenhoek gegraven. Daarmee

hoek komt. De vaarweg vanaf hier

gebleven: de Dalempoort. Op een

kon het water benedenstrooms wor-

naar de Linge voert door de open-

luchtfoto van de stad is het klassieke

den geloosd, waar de waterstand

staande Gorinchemse Kanaalsluis. De

sterpatroon met de bastions nog

lager was. Stroomopwaarts is het ka-

richting staat zo duidelijk aangegeven

overduidelijk herkenbaar.

naal aantrekkelijk voor vaarverkeer

dat zelfs buitenlanders er blindelings

van Dordrecht naar Gorinchem. Door

naar toe zullen varen. Zodra je op de

HISTORIE

de sluis bij Hardinxveld-Giessendam

Linge komt, kun je stuurboord uit naar

Waar de vestingwal met de Dalem-

ontloop je de tegenstroom.

de Lingehaven in het centrum van de

poort al vraagt om aanleggen en een

stad. Dat doen we.

wandeling, is er nog een hele reeks

AANVAARROUTE

andere objecten de moeite waard.

Je komt in Gorinchem via een van de

STADSWALLEN

Om te voorkomen dat dit een toeristi-

zojuist genoemde vaarwegen. Ko-

Het eerste dat opvalt zijn de stadswal-

sche

mend vanaf de Merwede kun je de

len. Aan de stuurboordkant staat op

doen we maar twee suggesties: loop

Lingesluis nemen en dan kom je

de Bagijnenwal de Molen ‘Nooit Vol-

even langs de Grote Kerk met de Sint-

meteen in de Gorinchems Lingeha-

maakt’ ons toe te stralen, geflankeerd

Janstoren en langs ‘Dit is in Bethle-

opsomming

daarvan

wordt,

1 Op de Bagijnenwal glimt molen ‘Nooit Volmaakt’ je tegemoet. 2 Door de openstaande Gorinchemse Kanaalsluis kom je op de Linge.

2

augustus 2022

71

3

72

3 Als eerste vaar je in Gorinchem tegen de

sance-stijl en huisvest tegenwoordig

De geuzen ontpoppen zich daarbij

historische haven aan.

een boekhandel.

overigens niet als vredelievende patri-

De hoge ouderdom van de genoemde

otten. De stad kent daarna in de Gou-

objecten is geen toeval. Met stads-

den Eeuw een langdurige bloeiperiode

hem’. De kerk en de toren hebben

rechten sinds 1382 is Gorinchem al

en wordt onderdeel van de oude Hol-

13e-eeuwse roots. De toren staat an-

vroeg in de historie belangrijk en

landse Waterlinie.

derhalve meter uit het lood en je kunt

groeit uit tot de achtste stad van Hol-

In de Franse tijd vergaat het Gorin-

hem beklimmen. ‘Dit is in Bethlehem’

land. Dat maakt de stad ook in de

chem juist minder goed. Door be-

is een patriciërswoning uit 1566 in de

tachtigjarige oorlog van belang. Go-

schietingen raakt de stad zelfs zwaar

Gasthuisstraat. Het pand heeft een

rinchem wordt in 1572 door de water-

beschadigd. Maar in de 19e eeuw

gebeeldhouwde

geuzen van de Spanjaarden bevrijd.

zorgt de aanleg van de eerder ge-

gevel

www.motorboot.com

in

Renais-

D AG T O C H T G O R I N CHE M

noemde kanalen en de spoorweg

varende monumenten. Met de eeu-

de 18e eeuw was dit een keer- en

voor economisch herstel. Als je er de

wenoude molen op het bastion erach-

schutsluis, zodat de sluiskolk tot aan

tijd voor neemt en de binnenstad op

ter waan je je in vroeger tijden. Als de

de Merwede zo’n 650 meter lang was.

je gemak rondwandelt, blijkt die een

Lingehaven vol is, mag je zelfs langszij

Pas in 1873 is de kolk ingekort, overi-

bolwerk van verwijzingen naar haar

bij deze bejaarde dames. Zonder

gens nog steeds tot meer dan 65

rijke historie.

stroom- of watervoorziening en tegen

meter. Ruim voor die tijd was de Ko-

het gewone tarief, dat dan weer wel.

renbrugsluis al uitgerust met waaier-

LINGEHAVEN

We genieten van de sfeer die de oude

techniek. Dat was omdat deze sluis

Voor je bij de Korenbrug bent, vaar je

vaartuigen oproepen en varen onder

vroeger ook tegen de waterdruk in

door de historische haven. Daar zijn

de Korenbrug door. Van de brug val-

moest kunnen worden geopend. De

zes vaste ligplaatsen gecreëerd voor

len de openstaande sluisdeuren op. In

techniek is al eens uitgelegd (Motoraugustus 2022

73

MARTELAREN

boot 11-2016: Waaierschutsluis, red.).

staat er nog en viert dit jaar zijn 500e

Op 26 juni 1572 namen de water-

De waaierdeuren zijn gerenoveerd en

verjaardag. Voorgangers van de brug-

geuzen de stad Gorinchem (Gor-

zitten er nog altijd in.

gen over de Lingehaven lagen er trou-

cum)

een

Na de Korenbrug begint de passan-

wens ook in de Middeleeuwen al.

scheldnaam die is afgeleid van

tenhaven die doorloopt tot de Linge-

Als we onder de Visbrug door zijn, valt

‘gueux’ (gajes). Dit gajes was -

sluis naar de Merwede. De haven

op dat vrijwel alle huizen aan stuur-

dankzij kaperbrieven van Willem

heeft 85 vrije plaatsen die je niet kunt

boord zijn voorzien van erkers boven

van Oranje – min of meer ‘legaal’

reserveren. Het havengeheel is een

het water. Aan bakboord springt een

op rooftocht. Ze hielden zich daar-

Rijksmonument, vanwege ‘de histori-

fraai gerestaureerd winkelpand in het

bij nou niet bepaald aan de ge-

sche betekenis in verband met de ste-

oog waarin muziekinstrumentenwinkel

loofsvrijheid

debouwkundige

de

is gevestigd. De aanlegplaatsen aan

voorstond. In Gorcum leidde dat

stadskern’. De passantenhaven is po-

bakboord veranderen hier van langs-

ertoe dat 19 priesters werden ge-

pulair, heeft zowel de Blauwe Vlag als

steigers in boxen. Aan stuurboord

vangengenomen

de Groene Wimpel en is modern ge-

passeren we weer een steeg met een

outilleerd.

doorkijkje. Verwachtingsvol kijken we

in.

‘Geuzen’

die

is

hun

en

baas

gemarteld.

Vervolgens werden ze per boot

structuur

van

of dat opnieuw zicht biedt op iets inte-

overgebracht naar het minder katholieke Den Briel. Tegen de orders

BINNENSTAD

ressants, maar deze keer is dat niet

van Willem van Oranje in zijn ze

Je vaart hier in het hart van Gorin-

het geval. We varen dan aan op de

daar in een turfschuur opgehan-

chems binnenstad. Aan stuurboord

Peterbrug. Als we eronder door zijn

gen. Paus Clemens X heeft ze al in

zijn boodschappensteigers, waarvoor

gevaren, wordt de stuurboordoever

1675 heilig verklaard. Een paar

je je overigens wel bij de havenmees-

gekenmerkt door een trapstruktuur.

eeuwen later is in de buurt van de

ter moet melden. Aan bakboord heb

Dat nodigt niet alleen uit om er te

inmiddels afgebroken turfschuur

je de ligplaatsen met stroom- en wa-

gaan zitten, maar biedt ook een paar

een kapel gebouwd. En het is daar

tervoorziening.

straatactrices een natuurlijk amfithea-

dat anno nu ieder jaar rond 9 juli

Als we aan stuurboord een steegje

ter. We proberen er iets van te snap-

nog altijd de nationale bedevaart

passeren, hebben we prachtig zicht

pen, maar kunnen de dames niet

ter ere van de martelaren van Gor-

op de Kapeltoren. De Heilige Geest-

verstaan. Als we achter ons kijken

cum wordt gehouden.

kapel waar deze tegenaan was ge-

zien we het meest gefotografeerde

bouwd is verdwenen, maar de toren

pand van de stad met een trapgevel

4 Na de Visbrug hebben bijna alle huizen een erker boven het water. 5 Het pand ‘In den Blowen Hoet’ oogt ouder dan het is.

4

74

www.motorboot.com

D AG T O C H T G O R I N CHE M

5

1640 laat een blauwe hoed zien. De

Linge

woning heet dan ook ‘In den Blowen

Merwedekanaal

A15

Hoet’ maar is minder historisch dan

Molen Nooit Volmaakt

Kanaal van Steenenvoorde

velsteen in is gemetseld.

4

GORINCHEM

Avelingendiep

8

av

1

Dalem

2

A27

Boven Merwede

Afwateringskanaal Zevenbansche Boezem

maakt wat het toch al gezellige

Oude Veerhaven Sleeuwijk

Loevestein

in-

Woudrichem

dringender laat zijn. We lezen het welwe het liggeld moeten afrekenen. Dat

Dalempoort

A15

Lingehaven

van de eb- en vloeddeuren van de

komstbord en weten dan meteen hoe

Molen De Hoop

6 9

Vo o

waterkering valt ons de prima staat

boorddam ervan is een terras ge-

5

rh

en

Boven Merwede

grenzende deel van de haven. In de

voormalige sluis op. Op de stuur-

7

3

kering naar het aan de Lingesluis

karakter van de omgeving nog

Gekanaliseerde Linge

Avelingen

We varen door de oude Derde Water-

N

1 Lingesluis 2 2e Voorhaven 3 Grote Merwedesluis 4 Gorinchemse Kanaalsluis 5 Grote Kerk /St-Janstoren 6 “Dit is in Bethlehem” 7 Korenbrug /sluis 8 Kapeltoren 9 3e Waterkering

bezuiden de Lek

ze lijkt: het is een voormalige brugwachterswoning uit 1910 waar de ge-

Lingebos

Spoorlijn (Betuweroute)

© HdB 4.VII.'22

en roodwitte luiken. De gevelsteen uit

0

2,5 km

Afgedamde Maas

GOED OM TE WETEN

kan digitaal maar je mag ook in het havenkantoor langskomen. Voordat

Als je door de Lingesluis naar binnen of naar buiten wilt is het goed je te realiseren dat

we dat gaan doen varen we eerst de

dit een smalle sluis is: 4,50 m. De laagste vaste bruggen over de Lingehaven zijn de Pe-

haven nog een keer in omgekeerde

terbrug en de Visbrug die 2,85 m hoog zijn bij normale waterstand (NAP + 0,8m). De

richting door. We genieten van de vro-

Gemeente Gorinchem heeft in 2020 met een Nadere Regel bij de Beheersverordening

lijke sfeer die er hangt en begrijpen in-

de maximale verblijfsduur in de Lingehaven vastgesteld op 14 x 24 uur. Verplaatsen van

middels goed waarom het een popu-

het vaartuig binnen het gebied van de verordening geldt als blijven liggen. Blijven ‘plak-

laire passantenhaven is. Als je in de

ken’ kan hier dus nog hooguit twee weken.

buurt bent, ga er dan beslist kijken! augustus 2022

75