1
MERWESTAD Vanuit de Biesbosch is de nabije stad Dordrecht eigenlijk een regelrechte must see. En ook als je ergens anders vandaan komt, mag de Merwestad hoog op je wensenlijst. In het eerste deel van dit tweeluik hebben we uitgelegd hoe je er komt. Als dat gelukt is volgt de beloning en daarover gaat het in deze bijdrage. In veel opzichten is Dordt namelijk een bijzonder stukje Nederland dat we moeten koesteren. We gaan kijken waarom dat zo is en verdiepen ons in de betekenis van de stad.
PIM VAN DER MAREL
32
3538.indd 2
www.motorboot.com
11/18/2025 8:29:25 PM
DAG TO CHT D ORD RECHT
Dordrecht ligt in het diepe zuiden van Zuid-Holland, onge-
VROEGE HISTORIE
veer in het midden. De stad vormt de zuidpunt van de zo-
De eerst bekende vermelding van Dordrecht dateert uit
genoemde Zuidvleugel van de Randstad die de stedelijke
1049 en draait om een crimineel feit. In dat jaar wordt na-
zone Dordrecht-Rotterdam-Den Haag-Leiden omvat. Pal
melijk Graaf Dirk IV er vermoord. Hoewel de eerste historie
langs de stad loopt de A16 die daar onder de Oude Maas
dus geen reden is om naast de schoenen te gaan lopen,
door duikt via de Drechttunnel. Dordrecht ligt ook aan de
geeft het vervolg daar meer aanleiding toe. Twee eeuwen
twee drukste kruisingen van waterwegen van Europa. Ten-
later is de stad namelijk door haar strategische ligging fors
slotte ligt de stad op het Eiland van Dordrecht, dat aan alle
gegroeid en krijgt van Graaf Willem I stadsrechten. Rond
kanten wordt omsloten door rivieren.
het jaar 1400 wonen er 8000 mensen in Dordrecht dat daarmee dan de grootste stad van Holland is. De tweede
DRECHT
hoofdoorzaak van de voor die tijd enorme groei is dat aan
Dordrecht is ontstaan als Thuredrith. De betekenis daarvan
de stad in 1299 ‘stapelrecht’ is verleend. Aanvankelijk al-
is: doorwaadbare plaats in (het riviertje) de Thure. In oud
leen voor de goederen die via de Lek en de Merwede wor-
Middelnederlands is ‘drecht’ of ‘voorde’ vrijwel altijd een
den aangevoerd maar al na een paar jaar valt alle handel
benaming voor een doorwaadbare plaats in een rivier of
eronder. Krachtens dit stapelrecht moeten alle aange-
een beek. Dus vinden we die in talloze plaatsnamen terug.
voerde goederen worden uitgeladen en te koop aangebo-
Om een paar voorbeelden te noemen: Katendrecht,
den. Elke transactie leidt tot de heffing van tol. Dordrecht
Haastrecht, Barendrecht, Loosdrecht, Woensdrecht en
ontwikkelt zich door het stapelrecht tot een centrum voor
Maastricht maar ook Amersfoort, Coevorden, Lichten-
de handel in wijn, graan en hout. Daaraan herinnert bijvoor-
voorde en Zandvoort. En het beperkt zich niet tot ons land:
beeld nog altijd de huidige Wijnhaven. Over het stapelrecht
ook bijvoorbeeld Frankfurt en Oxford komen zo aan hun
is eeuwenlang ontzettend veel gevochten en geproce-
naam. 1 De 15e-eeuwse Groothoofdspoort demonstreert als ceremoniële toegangspoort de oude status van Dordt. 2 Bij het standbeeld van Willem van Oranje ging er iets niet goed met Oudewater. 3 In het Hof van Nederland vindt in 1572 de eerste Vrije Statenvergadering plaats. 4 De Wijnhaven herinnert aan de enorme welvaart door het stapelrecht.
3
4
2
februari 2026
3538.indd 3
33
11/18/2025 8:29:31 PM
5 4 De Voorstraatshaven wordt overkluisd door het Scheffersplein. 5 Sommige delen van het Stadhuis dateren uit de 14e eeuw. 6 De Pelserbrug dateert van 1285 en is daarmee de oudste brug van de stad.
6
deerd. Desondanks is de stad erin geslaagd het tot het
BN-ERS
einde van de 18e eeuw in stand te houden. Het heeft ertoe
Het kan natuurlijk niet anders dan dat een stad met zo’n
geleid dat Dordrecht 500 jaar lang zonder veel inspanning
signatuur bekende inwoners voortbrengt. De bekendste
heeft weten te bulken van de welvaart. Dat de stad door de
‘BN-ers avant la lettre’ zijn Johan en Cornelis de Witt.
tweede Sint Elisabethsvloed in 1421 op een eiland komt te
Johan is in het zogenoemde stadhouderloze tijdperk de
liggen doet de welvaart slechts tijdelijk teniet. Je vindt in de
raadspensionaris van Holland en daarmee in feite de pre-
stad dan ook niet minder dan 1600 monumenten.
mier. Cornelis is bestuurder van Dordrecht en bekleedt een reeks belangrijke functies. Onder leiding van Johan wordt
HOF
in 1654 vrede gesloten met de Engelsen. De man blijkt een
In juli 1572 vindt in het thans zogenoemde Hof van Neder-
bijzonder soort trendsetter te zijn. Saillant is namelijk dat hij
land de eerste Vrije Statenvergadering plaats. De twaalf
bij die vredesovereenkomst ook een zogenoemde Akte van
aanwezige Hollandse steden besluiten Willem van Oranje
Seclusie tekent. Daarin staan geheime voorwaarden om
te steunen in zijn verzet tegen Alva. Willem wordt in de ver-
ervoor te zorgen dat de Oranjes niet terug aan de macht
gadering – tegen de zin van de Spaanse bezetter – tot
komen. Dat heeft meerdere pikante aspecten. In de eerste
stadhouder gepromoveerd. Het belangrijkste effect van de
plaats is het de allereerste verschijningsvorm van wat later
benoeming is dat de nieuwbakken stadhouder zich verze-
een ‘brandkastovereenkomst’ is gaan heten (een geheim
kerd weet van fondsen om zijn opstand te financieren. Ach-
aanhangsel dat buiten de openbaarheid blijft). In de tweede
teraf gezien legt deze vergadering de basis voor de latere
plaats is de Akte van Seclusie een faliekante mislukking ge-
Republiek der Zeven Provinciën en daarmee voor het hui-
worden, waardoor we nog altijd een koning uit dit huis op
dige Nederland. Het markeert Dordrecht daardoor als de
de troon hebben.
geboortestad van ons land. 34
3538.indd 4
www.motorboot.com
11/18/2025 8:29:37 PM
DAG TO CHT D ORD RECHT
‘DORDRECHT WORDT GEZIEN ALS DE GEBOORTESTAD VAN ONS LAND.’
7
GELYNCHT De brandkastovereenkomst moet voorkomen dat de op
HOE DICHTER BIJ DORDT….
dat moment vierjarige zoon van Willem II stadhouder wordt. Dat lijkt goed te gaan totdat het zogenoemde rampjaar
Het oude schippersgezegde luidt in zijn volledige vorm:
(1672) aanbreekt. In dat jaar wordt de republiek in wording
‘Tiel is niet viel, Bommel is rommel en hoe dichter bij
overrompeld door de Fransen, Engelsen en de legers van
Dordt, hoe rotter het wordt.’ Zoiets komt natuurlijk nooit
de bisdommen Münster en Keulen. Johan krijgt de schuld
uit de lucht vallen. Het blijkt twee mogelijke achtergron-
van het falen van het leger. Na een aanslag op Johan en de
den te hebben. In de eerste plaats zou het de slechte
gevangenneming van Cornelis haalt een woedende me-
kwaliteit kunnen zijn van de vaarwegen destijds rond de
nigte de mannen op 20 augustus 1672 uit de Haagse ge-
stad. Ondiepten en sterke stroming leidden ertoe dat bo-
vangenpoort en lyncht hen. Het is het dieptepunt in de
ten er nogal eens strandden. In de tweede plaats zou het
geschiedenis van de vaderlandse politiek en geldt al eeu-
allicht de Dordtse ‘stapeldwang’ kunnen betreffen. Het
wen als dé waarschuwing tegen volksgerichten en de ge-
uitladen en te koop aanbieden van de vracht veroorzaakte
varen van demagogie. Het is daarna gelukkig ook nooit
nodeloze kosten en tijdverlies. Wat dan ook het gezegde
meer voorgekomen. Niet onvermeld mag blijven dat de in-
mag hebben veroorzaakt, het waren wel allebei redenen
middels volwassen Willem III wordt verdacht van zowel het
waarom de stad niet bij iedereen populair was…
lynchcomplot als de verspreiding van geruchten over sabotage en verraad door de gebroeders. Willem zelf voedt deze verdenking nog wat verder door de daders te belonen. Het belet echter niet dat hij in datzelfde jaar stadhouder wordt…
PLAQUETTE Zes jaar geleden is in de Hofstraat een beeld van Willem van Oranje onthuld. Het is door een stichting aan de stad februari 2026
3538.indd 5
35
11/18/2025 8:29:43 PM
geschonken en moet de herinnering aan de eerste vrije
daar het gevolg van was spat nog altijd af van de histori-
statenvergadering levendig houden. Contemporaine aan-
sche panden aan de naastgelegen Wijnstraat. Aan de drijf-
hangers van de Gebroeders de Witt lagen dwars maar zijn
steigers kun je zien dat Dordrecht een getijdestad is. De
overruled. Om het nog wat pikanter te maken staan op de
waterstand varieert meestal minder dan 1 meter maar er
sokkel van het standbeeld elf van de twaalf steden ge-
kan hier wel aardig wat stroming staan. Verderop gaat het
noemd die destijds aan de vergadering hebben deelgeno-
water bij de Nieuwbrug de Voorstraatshaven heten. Die
men. De vergeten stad is Oudewater. Naast het standbeeld
loopt de hele binnenstad door tot aan de Grote Kerk. Na de
is de omissie op de plaquette enigszins pijnlijk rechtgezet:
bocht zijn er in de binnenstad geen kaden naast de vaar-
‘Op de sokkel van het beeld ontbreekt Oudewater. De ge-
weg. Van zowel de huizen in de Wijnstraat als de Voorstraat
meente Dordrecht vindt het belangrijk te onderstrepen dat
staat de achterkant dus pal in het water. Het ontbreken van
Oudewater aanwezig was en zijn rol heeft gespeeld bij de
kaden heeft voor een karakteristiek Dordts fenomeen ge-
Eerste Vrije Statenvergadering’.
zorgd: de steigers. Het zijn straatjes in de binnenstad die naar het water lopen met aan het eind een aanlegplaats
WIJN- EN VOORSTRAATSHAVEN
voor schepen. Ze zijn meestal voorzien van stenen trappen
In tegenstelling tot de grote zeehavens van Dordrecht zijn
die als waterkering dienst konden doen.
de stadshavens pittoresk en vooral klein. De oude stad
De stadshavens worden op meerdere punten overkluisd.
vormt nu de binnenstad. Als je er doorheen vaart, kom je
Bij de Wijnbrug bijvoorbeeld overkluist het Scheffersplein
door de voormalige havens die vaak nog hun oude naam
de vaarweg. En even later is het stadhuis ook een overklui-
hebben en nu pleziervaarthavens zijn. Als je vanaf het Drie-
zing. Dit stadhuis heeft delen die dateren uit de 14e eeuw.
rivierenpunt onder de Boombrug doorvaart kom je in de
In de 17e eeuw was het een stadsgevangenis, waarvan je
Wijnhaven. Die speelde vroeger de belangrijkste rol in de
nu de cellen kunt bezichtigen.
scheepvaart en de handel van de stad. De welvaart die 8
VTS-GEBIED Vanaf de Noordzee via de Oude Maas tot en met een ruime cirkel rond het Drierivierenpunt is de vaarweg VTSgebied (vessel traffic service). De verkeersleiding is in handen van achtereenvolgens de sectoren Botlek, Oude Maas, Heerjansdam en Dordrecht. De sector Dordrecht (VHF 79) begeleidt het vaarverkeer langs de stad en heeft het daar druk mee. Daarnaast is er een post Dordrecht (VHF 71) waar je niet-urgente vragen kwijt kunt. In deel I van dit tweeluik hebben we alle aanvoerroutes behandeld, die enige eisen stellen aan de vaarbekwaamheid. Op de marifoonkaart van Varen doe je Samen (VdjS) voor ZuidHolland zijn de sectoren en kanaalnummers ook voor dit gebied helder weergegeven. Dat is handig want goed uitluisteren is verplicht. Bij VdjS wordt het gebied ook als één van hun knooppunten (1.19) behandeld met prima adviezen.
36
3538.indd 6
www.motorboot.com
11/18/2025 8:29:45 PM
DAG TO CHT D ORD RECHT
10
7 De toren van de Grote Kerk dateert uit 1500 en staat 2 meter uit het lood. 8 Het pakhuis ‘Stokholm’ uit 1730 aan de Wolwevershaven is fraai gerestaureerd. 9 De Wolwevershaven is een buitenmuseum met historische schepen.
9 voor de pleziervaart. De interessantste vinden wij de Wol-
GROTE KERK
wevershaven, een buitenmuseum waar je alleen nog histo-
Een stukje verder kom je onder de Lombardbrug door en
rische schepen vindt. Het lijkt qua sfeer nogal op het Oude
even later onder de Pelserburg uit 1285, de oudste brug
Havengebied in Rotterdam. Fraai gerestaureerd is het pak-
van Dordrecht. De brug dankt zijn naam aan de stedelijke
huis ‘Stokholm’ uit 1730. Niet minder fraai is de Damiate-
bontbewerkers. Vlak voor het einde van de Voorstraatsha-
brug, een dubbele ophaalbrug tussen de Wolwevershaven
ven staat aan stuurboord de Grote Kerk. De toren ervan
en het Drierivierenpunt daarachter. De brug heet nog altijd
dateert uit 1500, is 65 meter hoog en staat 2 meter uit het
naar de Houthandel Damiate, die hier in de 17e eeuw ge-
lood. Na 275 treden puffen heb je er een superuitzicht!
vestigd was. Het Drierivierenpunt daarachter vormt samen
Al die tijd vaar je in een enigszins Venetiaans aandoende
met de Kilkruising de twee drukst bevaren waterknooppun-
binnenstad met aan weerszijden huizen die in het water
ten van Europa. Logisch dat het daar VTS-gebied is (zie
staan. Het is een waar genoegen om er te varen en natuur-
kader).
lijk fantastisch dat wij zoiets in Nederland hebben.
We vinden het een mooi punt om even over de stad te mijmeren. Behalve de paar die in dit artikel langs zijn geko-
NIEUWE HAVEN(S)
men, zullen we geen bezienswaardigheden opnoemen. Die
Na de kerk draai je onder de Leuvebrug door de drukke
zijn daarvoor gewoon te talrijk. Leg er maar aan in één van
Oude Maas op. Met tweemaal achtereen stuurboord uit
de pleziervaarthavens en ga er vooral zelf kijken. Of bezoek
ben je er weer er af en zit je in de Nieuwe Haven. Die is on-
een evenement als Dordt in Stoom. Dan begrijp je waarom
derdeel van de uitbreiding van de Dordtse havens rond het
wij dit stadsbezoek als de ‘beloning’ hebben betiteld. Dor-
stadscentrum, zoals die in de loop der eeuwen heeft
drecht is in nagenoeg elk opzicht een stad om te koeste-
plaatsgehad. Op twee na zijn ze tegenwoordig in gebruik
ren! M februari 2026
3538.indd 7
37
11/18/2025 8:29:49 PM