's Hertogenbosch

1

PAREL VAN BRABANT ‘s-Hertogenbosch staat op de verlanglijst in de zomer van 2021. Er rolt in dat jaar echter een golf water over ons land door de regenval en de overstromingen in Duitsland, België en Limburg. De afvoer van al dat water zorgt voor zoveel stroming dat we het plan een jaar moeten opschuiven. Maar gelukkig, wat in het vat zit…

PIM VAN DER MAREL

72

www.motorboot.com

D AG T O C H T ‘ S- H ER T O G EN B O S CH

We komen van de Ertveldplas die

dere grotere Bossche waterwegen

is de Markt, die op een donk (zand-

noordwestelijk ten opzichte van het

samenkomen: de Dommel, de Aa en

plaat) – en daardoor wat hoger – ligt.

stadscentrum ligt. Onze vaarweg heet

de Zuid-Willemsvaart. Op dit punt ligt

Aan de Markt vind je het stadhuis uit

de Dieze, die via deze plas van de

ook Stadshaven De Waterpoort, waar

de tweede helft van de 14e eeuw.

Maas naar de binnenstad loopt. We

we een deel van de dag willen liggen.

Maar ook De Moriaan, een 13e-

varen onder de Trierbrug door in de

Van hieruit gaan we alle waterwegen

eeuws bakstenen woonhuis. En het

richting van het stadshart en komen al

van ‘s-Hertogenbosch verkennen in-

geboortehuis van Jheronimus Bosch.

vrij snel bij de volgende brug. Die ziet

clusief de veelgeroemde Binnendieze.

Sinds 2007 is een permanente overzichtstentoonstelling van het werk van

er alleszins markant uit en luistert naar de naam The Royal Welshbrug, feite-

HISTORIE

Jeroen Bosch (1450-1516) te bewon-

lijk twee bruggen met ook nog een

De plaats waar de Dommel en Aa sa-

deren in de voormalige Sint-Jacobs-

spoorbrug ernaast. De gehele brug-

menvloeien leent zich in de 12e eeuw

kerk aan het Jeroen Boschplein.

combinatie is afgewerkt met wat men

uitstekend voor het ontstaan van een

En zo kunnen we nog wel een tijdje

hier typeert als een ‘gouden netkous’.

nederzetting. Die groeit snel: al aan

doorgaan. In een stad met zoveel his-

Je moet er maar op komen! Mooi is

het eind van de 14e eeuw is ‘s-Herto-

torie zijn natuurlijk nog tientallen an-

wel dat ‘s-Hertogenbosch met deze

genbosch één van de grootste steden

dere highlights te noemen. Maar om

brug de 53rd Welsh Division dankt

van Nederland. Met stadsrechten

te voorkomen dat dit een opsomming

voor hun inzet (en verliezen) bij de be-

sinds 1184 en een keur aan monu-

daarvan wordt wijzen we hier alleen

vrijding van de stad aan het eind van

menten is de stad met recht een parel

nog op de omwalling van de oude

de Tweede Wereldoorlog.

van Brabant. Neem alleen al de Sint-

stad, die dateert uit het eind van de

We zijn nog maar nauwelijks van de

Jan. Met de bouw van de kerk die aan

14e eeuw. Deze omwalling, de ves-

netkous bekomen als we aan stuur-

de basis van de Sint-Jan staat is in

tingwerken en het hele historisch cen-

boord worden verrast met megagrote

1220 begonnen. Met uitbreidingen en

trum zijn beschermd erfgoed.

street art op een voormalige meng-

aanpassingen nadien wordt het in de

voederfabriek. De twintig meter hoge

16e eeuw de kathedraal waar het bis-

DOMMEL

silo’s daarvan zijn door achttien ver-

dom Den Bosch zijn domicilie heeft.

We beginnen met even langs te gaan

schillende kunstenaars omgevormd

De rijkdom aan beeldhouwwerk en de

bij het havenkantoor van de stadsha-

tot

We

enorme omvang maken de kerk meer

ven. Dat ligt op een prachtig punt in

draaien een rondje om ze op ons in te

dan imposant. De basiliek wordt ge-

de oude omwalling van de stad. In de

laten werken en zijn er vergenoegd

zien als het hoogtepunt van de Bra-

eerste ommuring – gereed in 1225 en

over. Wat een leuke manier om een in-

bantse gotiek en staat natuurlijk niet

nadien afgebroken – waren er twee

dustriële entree om te toveren in een

voor niets als ‘kanjermonument’ te

waterpoorten. Het havenkantoor be-

speels welkom! Vanaf hier zien we de

boek bij Monumentenzorg.

vindt zich op het punt waar destijds

Diezebrug al liggen waar ook alle an-

Het centrale plein van de binnenstad

één van de beide waterpoorten lag.

indringende

kunstwerken.

Openingsfoto De Binnendieze onder de eeuwenoude binnenstad. 2 The Royal Welsh brug ofwel de ‘gouden netkous’. 3 Stadshaven De Waterpoort.

2

3

mei 2023

73

2

4 4 Megagrote street art op de silo’s van een voormalige mengvoederfabriek. 5 Suppen op de Dommel. 6 Bij de Vughterstuw moeten we omkeren.

We worden er vriendelijk ontvangen

de kwaliteit van het terras te testen en

trekkelijk uit. Als we even later ook

en krijgen te horen waar we onze boot

varen door.

nog onder de Willemsbrug door zijn

mogen aanschuiven als we vanmid-

Aan bakboord hebben we het voor-

gevaren komen we op een soort van

dag – met een boot van de rondvaart-

malige klooster Mariënburg. Het leuk

waterplein. Het ‘plein’ markeert het

organisatie – de Binnendieze gaan

uitziende torentje op de kapel is vol-

einde van het gemotoriseerd bevaar-

‘doen’.

gens het monumentenregister een zo-

bare deel van de Dommel. Rechtdoor

Meteen daarna besluiten we om eerst

genoemde dakruiter. We nemen dat

met paaltjes en aan bakboord met de

maar eens de Dommel op te varen.

maar voor kennisgeving aan en varen

Vughterstuw. We grinniken om het feit

Om te beginnen laten we een grote

door naar de Mariabrug. Die is betrek-

dat we met ons bootje nu eenmaal

groep suppers passeren. De jongelui

kelijk recent vernieuwd en ziet er aan-

niet tegen een stuw kunnen opklim-

zijn prima gekleed op deze snikhete dag: voor verkoeling hoeven ze alleen maar van hun board te stappen. Op de Dommel passeren we eerst de draaibrug en varen dan aan op de Wilhelminabrug. Die ligt in de Stationsweg en is feitelijk de derde ‘stationsbrug’

op

deze

plaats.

Het

treinstation van ‘s-Hertogenbosch ligt hier maar tweehonderd meter vandaan. Al onder de brug zien we aan bakboord het grote terras van Brasserie Bolwerk Den Bosch. Die is gevestigd

in

het

voormalige

Bolwerk

Sint-Jan, samen met een informatiecentrum en een rondvaartbedrijf. Op het dak is een stadsparkje aangelegd met uitzicht op de Dommel. We nemen ons voor op de terugweg even 74

www.motorboot.com

5

D AG T O C H T ‘ S- H ER T O G EN B O S CH

men en keren hier om. Al die tijd vaar

vertakking naar de Binnendieze. Met

Sluis 0 het nieuwe Zuid-Willemspark

je op deze Dommel aan de stadskant

twee grote verbodsborden en een

te realiseren met daarbij langs het

langs de omwalling. Die schijnt oor-

waarschuwing voor het doodlopen

water de Kanaalboulevard. Varend

spronkelijk nog vier meter hoger te zijn

van de vaarweg, probeert men vaar-

betekent het dat we na de Orthen-

geweest, maar mocht later niet meer

weggebruikers te doen afzien van in-

brug en de Kasterenbrug worden ge-

dan ongeveer 4,5 meter boven de

varen. Wij varen door naar het eind

blokkeerd door de Hinthamerbrug,

grachten uitsteken. De stad probeert

van de Binnenhaven. Ook daar kun je

want daaronder begint Sluis 0. We

de oude bastions in ere te herstellen,

niet verder door een stuw. De Binnen-

passeren een visser op een steiger.

dus ook het Bastion Maria waar we

dieze stroomt hier – gevoed door de

Maar als we beter kijken denken we

langs varen. Door de gedeeltelijke re-

Dommel – in de Binnenhaven. We vin-

dat de gemeente dit bedoelt met ‘tri-

constructie zijn de maatvoering en de

den het ontzettend grappig om alweer

bunes aan de boulevard’. We vinden

plaats van het oorspronkelijke bastion

‘vast te lopen’ op zo’n stuw, dat

het er in elk geval leuk uitzien.

weer goed herkenbaar. We leggen

maken we maar weinig mee!

Ondertussen zijn de bruggen aan de benedenzijde van de sluis buiten ge-

aan bij het eerdergenoemde terras, waar onze kwaliteitstest in een posi-

ZUID-WILLEMSVAART

bruik gesteld en is de maximale door-

tieve recensie resulteert.

We zijn omgekeerd en varen direct na

vaarthoogte op het bevaarbare stuk

de Boombrug stuurboord uit de Zuid-

beperkt tot 3,40 meter.

BINNENHAVEN

Willemsvaart op. Dit kanaal verbindt

We varen terug naar de Stadshaven

‘s-Hertogenbosch via Maastricht met

AA

en gaan van daar onder de Boom-

Luik. De vaart is aan het begin van de

Nadat we zijn omgekeerd bij Sluis 0

brug door. Dat brengt ons in de Bin-

19e eeuw gegraven en overbrugt een

varen we naar het beginpunt van de

nenhaven. De haven is een in het

kleine veertig meter hoogteverschil.

Aa. Op de vaarkaart is het oranje

midden van de 14e eeuw uitgegraven

Daarvoor waren destijds 21 sluizen

vaarwater (kanowater) en aan de

arm van de Dieze. Toen de stad nog

nodig. In het stadstracé van Den

Diezebrug hangt een overduidelijk in-

belangrijke overslagactiviteiten had,

Bosch ligt de eerste sluis met de niet

vaarverbod. Desondanks vaart alles

was dit het kloppend hart daarvan.

al te fantasierijke naam ‘Sluis 0’. De

en iedereen om ons heen gewoon

Tegenwoordig is het een plaats voor

namen van de andere sluizen laten

door. We concluderen dat het invaar-

historische schepen en pleziervaart.

zich raden. Sluis 0 wordt vervangen

verbod wel niet meer zal gelden. Wel

De westelijke oever van de haven is

door een nieuwe die volgens de wa-

raar dat ze dan zo’n bord niet wegha-

de Brede Haven, de oostelijke oever

teralmanak in 2023/2024 klaar is. De

len. Direct als je de Aa op wilt, moet je

de Smalle Haven. Het is een fraai oud

website van de gemeente leert dat het

om de Citadel heen varen. Dit fort is

geheel en een genoegen om door-

project is uitgesteld in verband met te

gebouwd in 1637 als uitbreiding op de

heen te varen. Aan bakboord hebben

hoge uitvoeringskosten. Dat geldt ook

al bestaande fortificaties van de stad.

we meteen na de Jan Heinsstraat een

voor de ambitieuze plannen om bij

De vijfde citadelpunt stak hinderlijk uit

6

mei 2023

75

7 7 De fraaie, oude Binnenhaven. 8 Sluis 0. 9 We leggen onze boot aan en gaan de Binnendieze ‘doen’. 10 Uitzonderlijke schoonheid onder de stad.

in de Zuid-Willemsvaart en is om die

bank maakt het plasje spannend om

blijkt dat de Dommel daar vooral ge-

reden aan het eind van de 19e eeuw

te varen. Wij keren om en varen het-

schikt is voor roeien en kanoën. Ge-

gesloopt. Anno nu is in het Fort het

zelfde stuk terug naar de Stadshaven.

motoriseerd vaarverkeer is op dit deel

Brabants

Historisch

trum gehuisvest. We varen door en

BOVENSTROOMS

stukje van de plaatsen Sint-Michiels-

passeren de Rückertbrug. De Aa

Op de website van het waterschap De

gestel en Hal naar de zuidelijke Sin-

maakt daarna een drietal slingers

Dommel is een downloadbare vaar-

gelgracht van ‘s-Hertogenbosch. Via

voordat je rechtdoor vaart naar het

kaart opgenomen van het vaargebied

deze Singelgracht loopt het water

plasje aan het eind. In de tweede slin-

onder

langs de Parklaan, Spinhuiswal en

ger komen we langs de (voormalige) zwemplas ‘De IJzeren Vrouw’, waarmee helaas geen vaarverbinding bestaat. Meteen daarna hebben we aan stuurboord een markante watertoren.

Het bouwwerk uit 1885 is thans in gebruik

als

bedrijfsverzamelgebouw.

Desondanks is het een aantrekkelijke toren gebleven. We varen door en komen langs de Oosterplas, die is uitgebouwd tot een recreatiegebied, overigens ook weer zonder vaarverbinding met de Aa. Net als ‘De IJzeren Vrouw’ is het een zandwinplas. Voor ons ligt dan de brug over de A2 met meteen daarachter de Zandvang, een visplas die ook populair blijkt bij zwemmers. Een onverwachte zand-

DE BINNENDIEZE IS EEN MUST-SEE VAN ‘S-HERTOGENBOSCH 76

slechts toegestaan op grofweg het

Informatiecen-

www.motorboot.com

8

‘s-Hertogenbosch.

Daaruit

D AG T O C H T ‘ S- H ER T O G ENB O S CH

9

10

Zuidwal en stroomt bij de Hekellaan in

concessie niet toegestaan. Hoewel

betekent dat we best een tijd onder-

de Binnendieze. En het stroomt ook –

we geprobeerd hebben een onthef-

weg zijn. Na een paar minuten zijn we

zodra je op de Singelgracht komt – de

fing te krijgen, bleek de gemeente niet

al blij dat de gemeente ons geen ont-

andere kant op over de eerder ge-

te vermurwen. We gaan dus op weg

heffing heeft gegeven, want we zou-

noemde Vughterstuw. De waterkaart

met een speciaal voor ons gereser-

den hier gegarandeerd verdwalen.

vermeldt terecht ‘geen doorvaart’ bij

veerde rondvaarboot, dat regelde de

Onderweg varen we ook even ‘naar

de stuw. Motorvaart vind je beneden-

gemeente dan weer wel. De gids is

buiten’ op de Singelgracht aan de

strooms hiervan. Ook een plas als de

een welbespraakte vrijwilliger van de

zuidkant van de binnenstad. We zijn

Zuiderplas heeft geen faciliteiten voor

cultuurhistorische

Kring

er stil van. Wat is dit leuk! Je vaart let-

motorboten en is vooral een zeilplas.

Vrienden van ’s-Hertogenbosch. We

terlijk onder een eeuwenoude binnen-

vereniging

varen een combinatie van de verschil-

stad op een fijnmazig overkluisd

BINNENDIEZE

lende toertjes die onder de stad mo-

grachtenstelsel met een gids die

We schuiven onze boot aan langs de

gelijk zijn en doen daarbij de meest

doorlopend allerlei leuke en wetens-

afgesproken steiger en melden ons bij

fotogenieke plaatsen aan. De restau-

waardige verhalen opdiept. Als je ooit

het instappunt voor een rondje Bin-

ratie van de Binnendieze was in 1998

in ‘s-Hertogenbosch komt, zet een

nendieze. Het tot stand komen van de

voltooid. Van de oorspronkelijke 12

tocht op de Binnendieze dan vooral

Binnendieze is een verhaal op zich.

km is nog een derde deel over. Dat

op je wensenlijst!

Feit is dat het nu één van de mustsees van ‘s-Hertogenbosch is en razend populair als onderdeel van een dagje binnenstad. Waar je normaliter

GOED OM TE WETEN

grachten zou verwachten, is daar in

Op de Dieze is de maximumsnelheid 9 km/u, op de overige wateren in

Den Bosch – uit ruimtegebrek – vaak

‘s-Hertogenbosch is dat volgens de website van Stadshaven de Waterpoort

overheen gebouwd. Het stelsel van

5 km/u. Deze verenigingshaven beheert naast de eigen ligplaatsen ook die

waterlopen onder de stad is uitermate

van de passantenhaven. Vooraf reserveren van een ligplaats is niet mogelijk.

uitgebreid. Deze voor een belangrijk

Voor de ligplaatsen aan de Dommel is de doorvaarthoogte met gesloten

deel dus overkluisde grachten hadden

brug 3,20 m en voor een ligplaats in de Binnenhaven 4,50 m. Met een gro-

de functie van riool en liepen het risico

tere doorvaarthoogte zit de Binnenhaven er niet meer in want de gemeente

te worden gedempt. Gelukkig is dat

heeft – overigens zonder overleg – de Boombrug vast gelast om geluidshin-

uiteindelijk niet gebeurd. We volstaan

der tegen te gaan. De draaibrug over de Dommel (Havenbrug) kan wel open,

met te vermelden dat ze zijn aange-

maar dat vergt overleg met de hulpdiensten en het stadsvervoerbedrijf en is

wezen als beschermd stadsgezicht,

dus geen sinecure. De WSV waarschuwt dat het van belang is een eventuele

deels weer opgegraven en bevaar-

box altijd vooruit in te varen omdat het aan de walkant ondiep kan zijn.

baar zijn gemaakt. Varen is er zonder mei 2023

77