Eerste Nederlandse
Kamp Morra
vredesmissie
Donderdag 29 april 2021 30e jaargang - nummer 9
In deze dagen rond 4 en 5 mei beseffen we weer eens extra dat vrijheid een groot goed en hoe broos vrede is. Voor die vrede neemt Nederland al decennialang deel…
Op Goede Vrijdag 2 april was het eindresultaat te zien van de actie ‘Kamp Morra’. Diverse media deden verslag van een indrukwekkend schouwspel in een Fries weiland…
Lees verder op pag. 3
Lees verder op pag. 5
Vrijheid in woorden Het jaar 2020 stond in het teken van 75 jaar Vrijheid. Door het hele land werden activiteiten georganiseerd. In de Adventskerk en Opstandingskerk kwam een duo-expositie…
Lees verder op pag. 10
Het volgende nummer verschijnt op woensdag 12 mei Sluitingsdatum inleveren kopij: maandag 3 mei
Herdenken Laten wij vandaag herdenken wat er toen toch is gebeurd. Hoe het rijke, volle leven door een ander werd verscheurd. ’t Hart verkrampt door zwaar verdriet dat ons zwijgend achterliet. Hoe broos is het leven, hoe broos is het leven. Coot van Doesburgh Licht, Boekencentrum
KERK BLAD Veertiendaags informatie- en opinieblad Protestantse Kerk Assen
Alle Joden gered Ds. Esther Struikmans Doorgaans zijn we in Nederland van mening dat we het hier heel goed doen en dat we een voorbeeldfunctie voor de wereld vervullen. Op ten minste één punt is dat overduidelijk níet het geval: de houding van de Nederlandse bevolking en overheid ten opzichte van de Joodse Nederlanders in de Tweede Wereldoorlog. Er is nauwelijks een Europees land te vinden waar het percentage uitgeleverde en vernietigde Joden hoger ligt. Had het anders gekund in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog? En: welke lessen trekken we voor de toekomst?
vende en bemoedigende situaties bekend, zoals die in Denemarken, waar vrijwel de gehele Deens-Joodse bevolkingsgroep met één spectaculaire reddingsactie in Zweden in veiligheid werd gebracht. Prachtig, om in ooggetuigenverslagen terug te lezen, hoe de
Zorgvuldig kijken naar goede voorbeelden van anderen namenlijsten, nee: een algeheel aanwezig gevoel: ‘Dit zijn ónze landgenoten, buren, collega’s en vrienden, en daar blijven ze met hun handen vanaf.’ Zij bleven op hun beurt met hun handen af van de bezittingen van de in 1943 naar Zweden uitgeweken Joden: bij terugkeer in 1945 troffen die hun huis en bezittingen geheel ongemoeid aan.
Tijdens mijn onderzoek op de Balkan in 20112012 naar de opvallend goede verhoudingen tussen christenen en moslims in Albanië – reeds meer dan vijf eeuwen lang! – stuitte ik als bijvangst op de claim dat Albanië in de Tweede Wereldoorlog geen enkele Jood op Albanees grondgebied zou hebben uitgeleverd. Bij naspeuring in diverse bronnen bleek deze claim te kloppen. Alle Joden in Albanië (met uitzondering van de geannexeerde gebieden), inclusief de honderden Joodse vluchtelingen, werden volledig beschermd door de Albanese bevolking, vaak met groot gevaar voor eigen leven. Ook in Bulgarije (met uitzondering van de geannexeerde gebieden) bleek dit het geval: de 48.000 Joden hebben daar allemaal de Tweede Wereldoorlog overleefd, dankzij kordaat optreden en grootschalige protesten van de bevolking, de regering en de nationale (Orthodoxe) kerk. En ook buiten de Balkan zijn er hoopge-
regering en bevolking inclusief staatskerk, intelligentsia en maatschappelijk middenveld in 1943 als één man opstonden om de Joodse landgenoten te beschermen. Geen halfslachtige compromissen, geen verraad van onderduikers, geen overhandiging van
Wat waren nu de doorslaggevende factoren waardoor het in deze drie genoemde landen zo goed is afgelopen met de Joodse bevolking? Een tolerante mentaliteit van de bevolking, in combinatie met een geringe mate van antisemitisme hielp zeker, met name doordat er concrete actie en protest aan werden gekoppeld. Een zich krachtig uitspreken door hoge kerkelijke en politieke leiders tegen Jodenhaat en deportaties gaf een duidelijk signaal af in onder meer Bulgarije en Denemarken. In Albanië namen de, voornamelijk islamitische, burgers vooral zelf het initiatief tot bescherming van de Joden in hun land. Opvallend genoeg bleek het verder niet uit te maken of de Joden een kleine, niet-invloedrijke minderheid (en dus geen bedreiging) vormden, zoals in Albanië, of juist een uitstekend geïntegreerde en invloedrijke bevolkingsgroep (met veel conSpreekwoordelijke Albanese gastvrijheid
Vervolg op pagina 2
2 – KERKBLAD
DONDERDAG 29 APRIL 2021
Vervolg van pagina 1 necties onder de niet-Joodse landgenoten), zoals in Denemarken.
Zondag 2 mei
Zondag 9 mei
VREDENOORD Onlinekerkdienst 10.00 uur: ds. R.H.W. Busschers Organist: Frank van der Meulen DE DRIEKLANK Onlinekerkdienst 10.00 uur: ds. H. Harmsen Organist: Wietse Meinardi JOZEFKERK Onlinekerkdienst 10.00 uur: ds. R. Koopmans Organist: Johan Gerkes
PROTESTANTSE KERK ASSEN Gezamenlijke onlinekerkdienst vanuit de Jozefkerk 10.00 uur: ds. A. Altena, ds. R. Koopmans en ds. N.E. Veldman-Potters DE DRIEKLANK Vrijdag 7 mei De Slingeborgh via audio 19.00 uur: ds. E.A.R.F. Struikmans, weeksluiting Uitzending: zondag 9 mei na de kerkdienst
In alle drie de landen bestond geen traditie van strikte gehoorzaamheid aan de overheid: indien nodig stelde men het eigen geweten en de humaniteit boven officiële bevelen. Bijvoorbeeld door te weigeren namenlijsten te overhandigen of mee te werken aan deportaties, met name naar buiten het eigen grondgebied. De weigering zich als bevolking tegen elkaar uit te laten spelen bleek cruciaal: men sloot de gelederen en vormde samen één geheel van Joodse en niet-Joodse burgers. Joden hoefden geen ster te dragen, werden niet uit parken en horeca geweerd of ontslagen om hun Joods-zijn, niet-Joodse burgers tekenden geen Ariërs-verklaring. Tenslotte is er een opvallende positieve overeenkomst, die in het geval van Albanië teruggaat op de zogeheten Besa: een eeuwenlange traditie van gastvrijheid en het tot het uiterste beschermen van gasten op jouw grondgebied, zoals in dit geval Joodse vluchtelingen. Niet alleen was de bevolking bereid om de Joden een schuilplaats te bieden, maar men had ook de discipline om niemand te verraden.
HERVORMDE SIONSGEMEENTE (GEREFORMEERDE BOND) De Schulp Buizerdstraat 10 10.00 uur: ds. H.J. Catsburg, Goes De Bron Einthovenstraat 28 17.00 uur: ds. H.J. Catsburg, Goes
HERVORMDE SIONSGEMEENTE (GEREFORMEERDE BOND) De Schulp Buizerdstraat 10 10.00 uur: dr. H.J.C.C.J. Wilschut, Bovensmilde De Bron Einthovenstraat 28 17.00 uur: ds. N.F.L. de Leeuw
COLLECTEN 1 Diaconie 2 Pastoraat en eredienst 3 Onderhoud gebouwen
COLLECTEN 1 Kerk in Actie, Libanon 2 Pastoraat en eredienst 3 Onderhoud gebouwen
ANDERE DIENSTEN Jacobuskerk Onlinekerkdienst 10.00 uur: ds. J. Bos www.kerkomroep.nl, zoek op ‘Rolde’ en www.jacobuskerkrolde.nl VanBoeijen, De Duif Voorganger: mw. B. Beuders YouTubekanaal VanboeijenTV
ANDERE DIENSTEN Jacobuskerk Onlinekerkdienst 10.00 uur: dhr. L. de Pair, Roden www.kerkomroep.nl, zoek op ‘Rolde’ en www.jacobuskerkrolde.nl VanBoeijen, De Duif Voorganger: ds. A.W. Riepma YouTubekanaal VanboeijenTV
Wat kunnen we hieruit leren? Wellicht om ‘ja’ te zeggen tegen het openstellen van grenzen voor oorlogsvluchtelingen, want zonder dat Zweden of Albanië hun grenzen indertijd hadden opengesteld, hadden de Joodse vluchtelingen uit diverse landen waaronder Denemarken nooit gered kunnen worden; en een pertinent ‘nee’ tegen verraad, een ‘nee’ tegen het je laten uitspelen tegen andere bevolkingsgroepen en eveneens een ‘nee’ tegen medewerking aan maatregelen zoals deportatie van een kwetsbare minderheid.
De kerkdiensten worden via internet uitgezonden en zijn te volgen via www.kerkomroep.nl of via YouTube. Als u de dienst alleen beluistert, kan dat het beste via www.kerkomroep.nl. Als u de dienst live bekijkt, doe dat dan alstublieft via YouTube. U houdt dan ruimte vrij voor de mensen die alleen maar via een 'kastje' thuis de dienst kunnen volgen én u vermijdt de kans dat u de dienst helemaal niet kunt volgen (omdat het te druk is op kerkomroep. Achteraf kunt wel kijken via kerkomroep). Het youtubekanaal van De Drieklank is: tinyurl.com/dienstenDeBron. Het youtubekanaal van de Jozefkerk is: tinyurl.com/JozefkerkAssen-Live. Het youtubekanaal van Vredenoord is: tinyurl.com/dienstenVredenoord. In de zondagsbrieven vindt u meer informatie over hoe u de diensten kunt volgen. Voor het laatste nieuws op het gebied van kerkdiensten zie de zondagsbrieven en de website van de Protestantse Kerk Assen www.pkn-assen.nl en de websites van de wijkgemeenten.
Vrijwel ieder jaar wordt er bij de Nederlandse herdenking van de bevrijding door diverse sprekers op gehamerd dat we moeten leren van de geschiedenis, en dat we de gebeurtenissen van toen niet opnieuw mogen laten gebeuren. Een mooie manier om zulke lessen te trekken, is zorgvuldig te kijken naar goede voorbeelden van anderen. Dit artikel verscheen op 26 november 2020 in het Nederlands Dagblad.
Donderdag 13 mei Hemelvaartsdag
COLOFON Het Kerkblad is een uitgave van de Protestantse Gemeente Assen.
Kopij inleveren Per e-mail: kerkblad@pkn-assen.nl Bij Kerkelijk Bureau (adres hieronder)
Website pkn-assen.nl App Protestantse Kerk Assen Scipio kerkapp, voor telefoon en tablet Ophalen in App Store of Google Play
Advertenties Informatie over publicatie van advertenties: Everlien Bruinsma, e-mail everlien@hotmail.com
Redactie Yvonne Lussenburg, eindredactie, 06 403 913 82 . Corry van der Molen, ds. Marten Mulder, ds. Elly Veldman, Koos Wight De redactie werkt volgens het redactiestatuut, goedgekeurd door de Algemene Kerkenraad op 29-02-2016. Redactiebureau Collardslaan 2A, 9401 GZ Assen, 312 056
Abonnementen Kerkelijke Bureau (adres hieronder) Abonnementsprijs min. €24,50 p.jaar postabonnement €47,50 Bankrekening: NL88 RABO 0373 715 706 Ontwerp, opmaak, druk Basisontwerp: AlbertsKleve BNO Opmaak: Van Beetz | Vormgeving Drukwerk: Hoekstra Krantendruk Emmeloord
Middagpauzediensten De diensten in de Bethelkerk aan de Groningerstraat zijn zonder kerkgangers, maar ze gaan wel door, en vaak ook met zang. Via de site kerkdienstgemist.nl zijn de diensten te volgen op woensdagmiddag vanaf half één. Voorganger op 5 mei is ds. A. van Harten-Tip, en op 12 mei gaat voor ds. B. Dubbink.
Collecten Hoe kunt u bijdragen aan de collecten: Er zijn twee mogelijkheden: 1. Via de Scipio app voor de Protestantse Kerk Assen. Gemeenteleden kunnen de app downloaden en via de app geven voor de collecten. Alle collecten worden apart vermeld in de app.
2. Geld overmaken op bankrekening NL25 RABO 0373 715 579, t.n.v. van Protestantse Gemeente Assen. Graag bij de omschrijving vermelden voor welke collecte(n) het geld is bestemd.
PROTESTANTSE KERK ASSEN Gezamenlijke online kerkdienst vanuit de Jozefkerk 10.00 uur: ds. R. Koopmans Organist: Johan Gerkes HERVORMDE SIONSGEMEENTE (GEREFORMEERDE BOND) De Bron Einthovenstraat 28 10.00 uur: ds. W. van der Wind, Vlagtwedde COLLECTEN 1 Diaconie 2 Pastoraat en eredienst 3 Onderhoud gebouwen
WIJKHOOFDEN BEZORGING Centrum: dhr. K. Bruggink, 408 490 Holt-Esch: mw. A. H. Kamminga-van Tarel, 315 712 Kloosterveen: dhr. H. Janssens, 346 074 Lariks: dhr. O. van Kaam, 356 817 Marsdijk 1: mw. v. d. Laan, 346 052 Marsdijk 2: mw. J.E. Knijnenburg, 375 362 Noorderpark: mw. G. Wijnalda, 346 214 Noorderveld: dhr. L. Haveman, 340 128 Peelo 1: mw. W. J. Louwes, 34 0718 Peelo 2: mw. T. Linstra, 414 085 Pittelo: mw. F.E. Westerdijk, 353 274 Vredeveld 1: fam. H.S. van der Veen, 311 581 Vredeveld 2: mw. J. Lugtenburg-Slagter 310 816 Witterholt en Loon: D.R. Neerhof, 351 798 Hoofd bezorging: D.R. Neerhof, 351 798
KERKELIJK BUREAU Collardslaan 2A, 9401 GZ Assen. Tel. 312 056. Openingstijden: dinsdag en donderdag van 9.00-12.30 uur. kerkelijkbureau@pkn-assen.nl Het rekeningnummer voor de kerkelijke bijdrage is: NL44 RABO 0373 715 722 Namen en adressen van de abonnees zijn opgeslagen in de abonnementenadministratie van het Kerkblad. COLLECTEBONNEN • 20 bonnen van €0,50 + €0,50 adm.kosten = per kaart € 10,50. • 20 bonnen van €0,75 + €0,50 adm.kosten = per kaart € 15,50. • 20 bonnen van €1,25 + €0,50 adm. kosten = per kaart €25,50.
Te bestellen • via rekening NL22 RABO 0373 715 633 ten name van CvK Protestantse Gemeente Assen inzake collectebonnen met vermelding van het gewenste aantal kaarten. • via de website van de PGA, pkn-assen.nl: menu: over ons/organisatie/kerkelijk bureau. Algemene Kerkenraad Scriba: dhr. B. Smit, 372 395 scriba@pkn-assen.nl College van Kerkrentmeesters hoofdkerkelijkbureau@pkn-assen.nl College van Diakenen secretaris: Rienk Gaasbeek cvd@pkn-assen.nl
DONDERDAG 29 APRIL 2021
KERKBLAD – 3
Gesneuveld tijdens de eerste Nederlandse vredesmissie
Eerste collecte 9 mei
Lichtpunten voor Syrische vluchtelingen Lees meer op pag. 4
Ds. Marten Mulder Lichtpunten voor Syrische vluchtelingen
In deze dagen rond 4 en 5 mei beseffen we weer eens extra dat vrijheid een groot goed en hoe broos vrede is. Voor die vrede neemt Nederland al decennialang deel aan de zogenaamde vredesmissies.Over die deelnames en hun resultaat wordt zeer verschillend geoordeeld. In dit artikel zal ik daar niet verder op ingaan, maar iets vertellen over een militair, die sneuvelde op de eerste Nederlandse vredesmissie: de luitenant-kolonel L.W.J. Thomson. Op 11 juni 1869 werd hij geboren te Voorschoten. Van oorsprong was de familie afkomstig uit Schotland en telde onder haar leden een aantal militairen. Het was daarom niet vreemd, dat Thomson koos voor het militaire beroep. Na zijn militaire opleiding volgde de militaire loopbaan, die hem naar het toenmalige Nederlands-Indië bracht, waar hij van 1894-1896 als luitenant van het KNIL betrokken was bij de oorlog te Atjeh. In 1899 was hij militair attaché in Zuid-Afrika, waar de Boerenoorlog woedde en Nederland op de hoogte wilde blijven van de ontwikkelingen in deze strijd. Na in Groningen het derde Infanteriebataljon met als basis de Rabenhauptkazerne te hebben opgericht, verzocht in oktober 1913 de regering hem naar Albanië te vertrekken voor de ‘Mission hollandaise en Albanie’. Gaandeweg hadden zich tijdens de Eerste en de Tweede Balkanoorlog in 1912 en 1913 landen onafhankelijk verklaard van het Ottomaanse Rijk. Albanië was de laatste in de rij. Buurlanden echter meenden een vrijbrief te hebben Albanië binnen te vallen. Op de Vredesconferentie te Londen in 1913 werd Albanië tot een onafhankelijk koninkrijk verklaard. Een protestant, Wilhelm Friedrich Heinrich Prinz zu Wied, achterneef van koningin Wilhelmina, werd tot koning benoemd. Men wilde met de benoeming van een protestant voorkomen dat er strijd zou ontstaan tussen de verschillende religieuze groeperingen die Albanië bevolkten, rooms-katholieken, grieks-orthodoxen en
moslims. Bovendien behoorde hij als Duitse prins tot een land, dat geen belangen had met betrekking tot Albanië, zoals Oostenrijk, Italië en Servië. Om te voorkomen, dat om Albanië een volgende oorlog uit zou breken, werd gezocht naar een neutraal land, dat in staat zou zijn het tij te keren. Dat land werd Nederland, dat immers als koloniale mogendheid ervaring had met moslims en guerrilla-oorlogvoering. Er diende een gendarmerie opgezet te worden, die Albanië in staat zou stellen zichzelf te kunnen verdedigen. De opdracht werd verleend aan Thomson. Niet verwonderlijk, gezien zijn grote ervaring op oorlogsen organisatiegebied. De missie zag zich geplaatst voor een situatie, waarin zogenaamde war-lords vreesden voor het verdwijnen van hun invloed en die daarom liever aangesloten wilden blijven bij het Ottomaanse Rijk. Al spoedig werd vanuit Turkije een coup beraamd. De coupplegers konden worden opgepakt en moesten terechtstaan voor een krijgsraad. Om daarvan deel uit te kunnen maken moest Thomson opgenomen worden in
Albanese krijgsdienst. De Nederlandse regering verleende daartoe toestemming. Hij werd in rang luitenant-kolonel, een tijdelijke bevordering gerelateerd aan zijn opdracht in Albanië. Een belangrijke opdracht van de missie was de ontwapening van de Albanezen. Ieder had wel een geweer, waar driftig mee geschoten werd. Niet verwonderlijk, dat 70% van de mannen stierf door bloedwraak of op het slagveld. Slechts wie ging dienen bij de gendarmerie kreeg zijn geweer terug. Daarnaast moest discipline worden bijgebracht en de gewoonte van plunderen na een overwinning afgeleerd. Toen op 15 juni 1914 opstandelingen de toenmalige hoofdstad Durazzo bestormden, werd Thomson, inmiddels opperbevelhebber en minister van oorlog, dodelijk getroffen door een schot van vermoedelijk een Italiaanse sluipschutter. In Nederland was nationale rouw. Het lichaam van Thomson werd met de pantserkruiser Hr Ms Noord-Brabant naar Nederland vervoerd. Op 15 juli 1914 werd hij tijdens een hevige onweersbui onder overweldigende belangstelling begraven op de Zuiderbegraafplaats te Groningen.
Leestips Alle dingen nieuw
God lééft
Met of zonder?
In Alle dingen nieuw presenteert Erik Borgman een katholieke theologie die in het hart van de hedendaagse cultuur het christelijk geloof presenteert dat God liefde is. Daarvoor gaat hij in gesprek met denkers en wetenschappers, kunstenaars en mystici uit heden en verleden. ISBN 9789043533645, €29,99
Over moeilijke teksten in de Bijbel Wat moeten we met het verhaal van Ananias en Saffira? Is Gods relatie met Israël een slecht huwelijk? Waarom wordt de onrechtvaardige rentmeester geprezen? Theoloog Bram van de Beek belicht in God lééft de moeilijkst te begrijpen teksten uit de Bijbel. ISBN 9789043535366, €16,99
Over de betekenis van religie op privé en publiek terrein Wat fascineert mensen in religie? Waarom botst het soms tussen religie en overheid? Martien Brinkman ontdekt bij een schrijver (Oek de Jong) en een dichter (Rutger Kopland) nieuwe openingen tot de religieuze dimensie van ons bestaan: een vruchtbare spanning tussen religie en cultuur. Te bestellen via de boekhandel of bij
Bron: Woord & Weg
Gezamenlijke diensten eerste week mei Op zondag 9 mei houden de drie wijkgemeenten De Drieklank, Jozefkerk en Vredenoord een gezamenlijke dienst. Dit mede in het kader van het onlangs genomen besluit om als wijkgemeenten elkaar zeker één keer in het half jaar te ontmoeten in een gezamenlijke kerkdienst. De online-dienst (helaas nog zonder kerkgangers) wordt gehouden in de Jozefkerk, en begint om 10.00 uur. Het is zondag ‘Rogate’, wat betekent: ‘Bidt’. De lezingen zijn Jesaja 45:15-19 en Johannes 15:9-17. Voorgangers in de dienst zijn ds. Bert Altena, ds. Elly Veldman-Potters en ds. Ron Koopmans. We hopen op een goede, inspirerende viering. Hemelvaartsdag Op Hemelvaartsdag waren we gewoon een dienst in de Gouverneurstuin te organiseren, maar dat kan vanwege de coronamaatregelen niet doorgaan. Er is wel een gezamenlijke dienst op donderdagmorgen 13 mei in de Jozefkerk waarin ds. Ron Koopmans zal voorgaan. Er zal gelezen worden uit Ezechiël 1:3-5a, 26-28a en uit Handelingen 1:1-11. De dienst begint om 10.00 uur.