51 Kwartalnik BUTW

TRZECI ODDECH Grudzień 2023

NUMER LI

KWARTALNIK Bytomskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku 1

Staropolskim obyczajem, gdy w Wigilię gwiazdka wstaje, Nowy Rok zaś cyfrę zmienia, wszyscy wszystkim ślą życzenia.

Przy tej pięknej sposobności i my życzymy Wam radości, Aby wszystko się darzyło, z roku na rok lepiej było!

Zarząd Samorządu Słuchaczy Bytomskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku i Dyrektor Młodzieżowego Domu Kultury nr 1 w Bytomiu 2

W TYM NUMERZE… Święta Bożego Narodzenia to czas radości i spokoju. Powinniśmy je spędzać w gronie bliskich. Ale nie zawsze to nam się udaje. Człowiek to istota śmiertelna. Rodzi się, żyje a potem odchodzi. W listopadzie odeszła Elżbieta Jabłońska-Bielińska, przez dziesięć lat redagująca „Trzeci Oddech”. W tym okresie prawie wszystkie wstępniaki wyszły spod jej pióra (klawiatury komputera). Dlatego ten numer rozpocznie wspomnienie o niej.

Potem znajdziesz czytelniku krótkie relacje z wydarzeń z udziałem słuchaczy Uniwersytetu, odnotowanych od poprzedniego numeru kwartalnika. Jak zwykle konieczne było dokonanie trudnego wyboru, z pośród kilkudziesięciu trzeba było wybrać klika.

Wydaje się, że wrześniowa zmiana w organizacji Uniwersytetu nie wpłynęła znacząco na aktywność jego słuchaczy. Tak więc będą dwa sprawozdania z zawodów sportowych: udziału trójki naszych zawodników w INWA Nordic Walking European Championships w Jedlinku i w XV Międzynarodowej Olimpiadzie Sportowej Uniwersytetów Trzeciego Wieku i Organizacji Senioralnych „TRZECI WIEK NA START” w Łazach. Potem dwie relacje: z krótkiego, bo tylko weekendowego wyjazdu grupy słuchaczy do Zielonej Góry na Winobranie oraz z dziewiątego już spotkania Klubu „Liryczna Nuta”.

Nową siedzibą Uniwersytetu jest budynek przy ul. Powstańców Warszawskich 12. O historii budynku i jego pięknych, a niekiedy niezauważanych szczegółach architektonicznych przeczytać będzie można w tekście przygotowanym przez Elizę Flaszewską, prowadzącą w MDKu zajęcia w Pracowni Sztuk Wizualnych.

3

Nadchodzące Święta poprzedza czas adwentu. W Kościołach katolickich jest to okres trwający od pierwszych nieszporów pierwszej Niedzieli Adwentu do Bożego Narodzenia czyli do zmierzchu 24 grudnia. To okres przypominający oczekiwanie na powtórne przyjście Jezusa Chrystusa. O adwentowych tradycjach i tzw. małym poście przeczytasz czytelniku w drugiej części „Trzeciego Oddechu”. Świąteczna atmosfera będzie także obecna w dwóch wierszach, których autorkami są Zofia Golder i Ziuta Kramarczyk.

Potem będzie jak zwykle zaproszenie do spędzenia części Świąt z książką – tym razem będzie to kryminał.

I na koniec kalendarium wszystkiego, co wydarzyło się na Uniwersytecie od września do końca listopada 2023.

Zapraszamy do lektury.

Redakcja

POŻEGNALIŚMY KWARTALNIKA

REDAKTORKĘ

NASZEGO

W środę 22 listopada 2023, w Bytomiu na cmentarzu przy ul. Kraszewskiego, pożegnaliśmy Elżbietę Jabłońską - Bielińską - nauczycielkę języka polskiego i dziennikarkę.

Przez wiele lat Pani Elżbieta uczyła w bytomskich szkołach. Jeszcze niedawno, zaledwie kilka lat temu, opowiadała uczniom o literaturze w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Smolenia i w VIII Liceum Ogólnokształcące w Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 5 im. J. F. Kennedy.

Na pogrzebie, jeden z jej uczniów wspominał, że miała w zwyczaju, na pierwszych zajęciach z nową klasą, zapowiadać, że będzie ich uczyć kochać książki. Tak jak sama 4

książki kochała. Rozumem i sercem.

Dzięki niezwykłej „lekkości pióra” wielokrotnie była proszona o napisanie artykułów do gazet i regionalnych czasopism.

Była wyjątkowa w dokonywaniu korekty tekstów, o co także często prosiły ją różne redakcje i wydawnictwa. Jednego i drugiego sam doświadczyłem. Potrafiła pisać o wszystkim. Po pierwszych kilku wspólnie przygotowanych numerach „Trzeciego Oddechu” postanowiliśmy podzielić pracę w ten sposób, że ja będę pisał relacje z wybranych zdarzeń z życia Uniwersytetu, a Pani Elżbieta zachęcać będzie czytelników do przeczytania interesującej, świeżo wydanej książki i odwiedzenia kinowej sali z okazji premiery nowego filmu.

To jej pomysłem było wprowadzenie stałych rubryk: KARTY LUDZKIEJ PAMIĘCI i COŚ DO POCZYTANIA. W pierwszej pisała o pozycjach, które w księgarni znaleźć można na półkach z napisem BIOGRAFIE i REPORTARZE, w drugiej o czymś lżejszym, ale nie zawsze lekkim.

Były kryminały, niekiedy bardzo „czarne”, a niekiedy takie z uśmiechem, ale była też literatura z półki OBYCZAJOWE. W numerze 44 z marca 2022 r. zachęcała do przeczytania powieści Jagny Kaczanowskiej „Pies, który nas odnalazł” poświęconej spektrum autyzmu i problemom, z jakimi 5

musi się uporać rodzina dziecka dotkniętego tym zaburzeniem rozwoju. Korektę kolejnych numerów „Trzeciego Oddechu” robiła na poczekaniu. Przesyłałem jej poskładany numer wieczorem, a następnego dnia rano już poprawiony mogłem posłać do drukarni.

W roku 2016. z okazji 10-lecia naszego Uniwersytetu, została wydana pamiątkowa publikacja „10 lat Bytomskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku 2006-2016” (ISBN: 97883-914659-1), której byliśmy z Panią Elżbietą współautorami i współredaktorami. W książce, opisaliśmy 10 lat działalności Uniwersytetu i ludzi zaangażowanych w tę działalność. Wstęp do książki rozpoczyna się takim zdaniem Pomysł przygotowania i wydania książki (…) zrodził się wiosną 2015 roku, w czasie jednego ze spotkań zespołu redakcyjnego kwartalnika „Trzeci Oddech”.

W stopce redakcyjnej kwartalnika Elżbieta Jabłońska-Bielińska pojawiła się w roku 2013 w świątecznym, grudniowym numerze. Jej pierwszy zamieszony tam tekst nosił tytuł Dawno temu… i opisywał staropolskie zwyczaje obchodzenia Świąt Bożego Narodzenia. Dwa ostatnie swoje teksty napisała i przesłała, już bardzo chora i cierpiąca, do tegorocznego wrześniowego numeru, przygotowanego na inaugurację roku akademickiego 2023/2024 na naszym Uniwersytecie.

W numerze marcowym 2023 kwartalnika Pani Elżbieta w bardzo ciepły sposób pożegnała „bytomską smerfertkę” – Grażynę Wołowiec. Teraz my, w chłodny listopadowy dzień, pożegnaliśmy na bytomskim cmentarzu Panią Elżbietę. Powszechnie uważa się, że nie ma osób niezastąpionych. W „Trzecim Oddechu” bardzo trudno ją będzie zastąpić. Na długo zostanie po niej pustka.

RK 6

ŁATWIEJ CHODZI SIĘ Z KIJAMI Zanim jeszcze odbyła się na naszym Uniwersytecie inauguracja nowego roku akademickiego 2023/24, już trójka jego słuchaczy reprezentowała uczelnię na zawodach INWA1 Nordic Walking European Championships, które odbyły się 2 września na płycie lotniska w Jedlińsku, niedaleko Radomia. Maria Mrowiec i Wiesław Rzepecki startując na dystansie 5 km, a Jan Cieplinski na 10 km, rywalizowali z chodziarzami z Polski, Chorwacji, Czech, Hiszpanii, Litwy, Łotwy i Ukrainy.

Pogoda dopisała, a walka na płycie lotniska była dużym wyzwaniem, bo wszyscy startujący cały czas byli widoczni, dla kibiców i dla siebie nawzajem. Każdy z idących mógł w każdej chwili ocenić dystans do zawodnika przed sobą i do zawodnika za sobą. Niedogodnością takich warunków był brak cienia. Cały czas świecące słońce wystawiło chodziarzy na próbę wytrzymałości.

W tak dużym gronie zawodników zajęcie miejsca na podium było bardzo trudnym zadaniem. Udało się to Marii Mrowiec, która w swej kategorii wiekowej (80+) była najlepsza zdobywając tytuł Mistrzyni Europy. Wielkie brawa i gratulacje dla naszej koleżanki, która ma już na swoim koncie wcześniej zdobyte: Mistrzostwo Świata i Polski. Pa1 International Nordic Walking Federation (pol. Międzynarodowa Federacja Nordic Walking) międzynarodowa organizacja założona w roku 2000 w Finlandii – kolebce Nordic Walking. Celami, które przyświecały jej założycielom były: upowszechnianie informacji o tej formie aktywności ruchowej, wykształcenie i stworzenie sieci instruktorów NW oraz zapewnienie jakości i spójności w kształceniu nowych adeptów NW. INWF jest jedyną organizacją oficjalnie upoważnioną przez twórców Nordic Walking do promowania, rozwijania i ochrony podstawowych elementów Nordic Walking.

7

nowie zajęli miejsca poza podium. W wiekowej od 65-69 Wiesław Rzepecki zajął ósme miejsce, a w grupie wiekowej 70+ Jan Cieplinski był piąty. Gratulujemy.

Atmosfera zawodów tej rangi i dobra organizacja rekompensowały uczestnikom zawodów fizyczny wysiłek i ból mięśni. A dla startujących seniorów dodatkową nagrodą było z pewnością uznanie ze strony wnuków, bo przecież, cytując twórcę nowożytnych igrzysk olimpijskich Pierra de Coubertain, Istotą startu w zawodach nie jest zwyciężyć, ale wziąć udział. Nie musisz wygrać, bylebyś walczył dobrze.

RK i JC 8

W ZROWYM CIELE, ZDROWY DUCH W zdrowym ciele, zdrowy duch. Zgodnie z tą zasadą, ważną i zalecaną do przestrzegania w każdym wieku, w sobotę 16 września 2023 r., do Łaz przyjechali seniorzy z całej Polski oraz z Ukrainy i Grecji aby wziąć udział w XV Międzynarodowej Olimpiadzie Sportowej Uniwersytetów Trzeciego Wieku i Organizacji Senioralnych „TRZECI WIEK NA START”.

W pierwszych zawodach, rozegranych w roku 2007, uczestniczyły reprezentacje 9 uniwersytetów trzeciego wieku, w tym także reprezentacja Bytomskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku. W następnych latach liczba zgłoszonych zespołów oraz startujących zawodniczek i zawodników systematycznie rosła; w tym roku było to odpowiednio 9

53 i ponad 900. W kolejnych zawodach, także w tym roku, na listach startowych wszystkich rozgrywanych na Olimpiadzie dyscyplin zawsze były słuchaczki i byli słuchacze naszego UTW, i zawsze wracali z nich „z tarczą”, czyli z medalami.

Tegoroczne zawody, po trzyletniej przerwie, znowu odbyły się w Łazach. W latach 2021-2022 olimpijskie zawody rozgrywano na Stadionie Śląskim w Chorzowie. W tym roku, tak ja to bywało wcześniej, sportowcy seniorzy walczyli o medale nad zalewem „Mitręga” i na pływalni Parku Wodnego Jura w Łazach. Na zalewie i na terenach wokół niego rozegrane zostały zawody w następujących dyscyplinach: kajakarstwo, jazda na rowerze oraz strzelanie z broni pneumatycznej i z łuku. Tam też odbyły się uroczystości otwarcia i zamknięcia Olimpiady oraz występy artystyczne i piknik z udziałem wszystkich uczestników: startujących zawodników oraz kibiców. Z powodu trwającego remontu Stadionu Miejskiego w Łazach konkurencje lekkoatletyczne i gra w bule przeniesione zostały do Zawiercia. Tam też zorganizowano rozgrywki brydżowe i szachowe.

Bytomska reprezentacja liczyła w tym roku 53 osoby, z których 25 wystartowało w zawodach, a 28 kibicowało walczącym koleżankom i kolegom. W „firmowej” koszulce Bytomskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku do sportowej walki zagrzewał zawodników także Ireneusz Herisz – dyrektor Młodzieżowego Domu Kultury Nr 1 w Bytomiu. Kapitanem drużyny jak zwykle był Jan Cieplinski i jak zwykle Bytomski Uniwersytet Trzeciego Wieku wrócił z medalami.

Zdobyli je w swoich kategoriach wiekowych: • Urszula Kumor - złoty medal w strzelaniu z łuku do tarczy, • Zbigniew Borkowiec - srebrny medal w pływaniu na dystansie 50 m, 10

• Jerzy Borkowiec - srebrny medal w strzelaniu z karabinu pneumatycznego, • Wiesław Rzepecki - srebrny medal w biegu na 60 m, • Marianna Czajerek - brązowy medal w biegu na 60 m, • Zygmunt Ćwiąkała - brązowy medal w biegu na 60 m.

Oprócz medalistów punkty dla reprezentacji Bytomia zdobyli: w pływaniu – Zbigniew Borkowiec, Jan Cieplinski, Erwin Hermann, Teresa Mościńska, Jadwiga Piotrowska-Szczepanik, Elżbieta Raszyńska i Aleksandra Wesoła; w grze w bule – Ewa Cogiel; w brydżu –Elżbieta Burliga i Piotr Mejsak; w jeździe na rowerze – Elżbieta Chwolik, Włodzimierz i Maria Błaszczak; w kajakach – Ewa i Henryk Neuman; w strzelaniu z pistoletu – Irena Borkowiec; w strzelaniu z łuku – Andrzej Ołówka; w szachach – Henryk Duzdowski; w biegach – Alina Kwoka i Zofia Sołecka; w pchnięciu kulą – Andrzej Bugajewski i Wiesława Pękalska.

RK i JC

WINO NIE TYLKO SIĘ PIJA Wino jest doskonałym trunkiem, napojem bogów. Istnieją setki jego odmian, smaków i rodzajów. Wielcy politycy i wielcy twórcy – artyści zostawili potomnym nie tylko wielkie dokonania i dzieła, traktaty, obrazy, rzeźby, książki ale także swoje przemyślenia na temat wina.

Benjaminowi Franklinowi – amerykańskiemu politykowi, drukarzowi, uczonemu, filozofowi i wolnomularzowi; jednemu z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych przypisuje się takie oto stwierdzenie: Wino czyni codzienne życie lżejszym, mniej wymagającym, pozbawia ja napięć i uzbraja w tolerancję. Paul Claudel, francuski poeta i dra11

maturg, członek Akademii Francuskiej2, określił je z kolei tak: Wino to nauczyciel smaku, wyzwoliciel duszy i światło inteligencji. Bardziej radosne i praktyczne podejście do wina miał amerykański pisarz Ernest Hemingway: Wszystko czego oczekuję od wina, to aby się nim cieszyć. Antheleme Brillat-Savarin3 – francuski prawnik ale także wielki smakosz uważał, że: Posiłek bez wina jest jak dzień bez słońca. I na koniec średniowieczne niemieckie powiedzenie: Pij wino a będziesz dobrze spał. Śpi a nie będziesz grzeszył. Unikaj grzechu a będziesz zbawiony. Każdy z pijących wino czytelników z pewnością zgodzi się, z którąś z zacytowanych opinii.

Edward VII, król Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii i dominiów brytyjskich oraz cesarz Indii, był synem królowej Wiktorii. Panowanie Edwarda przyniosło 2 Paul Claudel (1868 – 1955) – francuski poeta i dramaturg, symbolista.

Konsul Francji w Czechosłowacji, Niemczech, Chinach (gdzie spędził 14 lat) oraz ambasador w Japonii, Stanach Zjednoczonych i Belgii.

Przełomowym wydarzeniem w jego życiu było nawrócenie pod wpływem impulsu, jakiego doświadczył w katedrze Notre-Dame w Paryżu. Od tego momentu sprawy wiary stały się dla niego ważniejsze od estetyki literackiej, a nawet od udziału w życiu publicznym. Różnorodne krajobrazy i cywilizacje, które miał okazję poznać, dostarczyły mu obrazów, którymi posługiwał się przy głoszeniu wiary katolickiej (źródło: zasobu Internetu).

3 Anthelme Brillat-Savarin (1755 – 1826) był francuskim prawnikiem. Sprawował urząd sędziego. W 1825 roku opublikował „Fizjologię smaku”, która od razu została obwołana utworem najwyższego lotu. Jest to lekka, dowcipna, pełna anegdot opowieść o kulturze kulinarnej – dziedzinie, w której Francuzi wiodą prym od stuleci. Od jego nazwiska wziął swoją nazwę Brillat Savarin – francuski miękki, ręcznie robiony ser produkowany od roku 1890. Jego miąższ jest "potrójnie" kremowy i wyjątkowo kaloryczny, co wzmacnia doznania. Ma łagodny, lekko kwaskowaty smak, z wyczuwalną nutą grzybów (źródło: zasobu Internetu).

12

powiew świeżości w zakresie obyczajów – konserwatywna królowa Wiktoria stała się symbolem pruderii, jej syn słynął z rozrywkowego trybu życia. To jemu przypisuje się powiedzenie: Wino nie tylko się pija, wino się wącha, obserwuje, podziwia, smakuje, sączy, delektuje i o winie się mówi. Temu wszystkiemu poświęcają się studenci „Akademii wina”, prowadzonej na naszym Uniwersytecie przez sommeliera Aureliusza Tracza. Akademia jest jedną z kilku form zajęć odbywających się na Uniwersytecie nieprzerwanie już ponad 10 lat – po raz pierwszy smakosze tego szlachetnego trunku spotkali się 21 stycznia 2010 roku, w nieistniejącym już Klubie „BRAMA” przy ul. Chrobrego.

W piątkowy poranek, 15 września 2023, 40 osobowa grupa studentów Akademii wraz z jej rektorem i jednocześnie wykładowcą Ireneuszem Traczem, wyruszyła au-

tokarem do Zielonej Góry na Winobranie - największe święto wina w Polsce. Plan wycieczki obejmował wizytę w trzech winnicach: w piątek była to winnica „JULIA” w Starym Kisielinie, w sobotę winnica „INGRID” w Łazach i w niedzielę winnica „CANTINA” w Mozowie. Podczas spo13

tkań winiarze w wyczerpujący, ale przystępny sposób omawiali zagadnienia związane z uprawą winorośli i produkcją wina. Oprócz poznawania teorii studenci Akademii mogli również (co było bardzo przyjemne i radosne) degustować prezentowane im wina.

Uzupełnieniem trzydniowych studiów nad winem był, zorganizowany w sobotnie popołudnie, rejs statkiem po Odrze. W rejs grupa wypłynęła z portu w Cigacicach. Przed 1945 r. wieś posiadała charakter wypoczynkowo-uzdrowiskowy (tzw. „Luftkurort”). Zakładano tu także liczne winnice i produkowano wina. Po powrocie do Zielonej Góry studenci Akademii podziwiali, przechodzący ulicami Starego Miasta, Korowód Bachusa co roku kończący zielonogórskie Winobranie. Przy wspaniałej pogodzie, pełni wrażeń i w doskonałych nastrojach, w niedzielę wieczorem, studenci wrócili do Bytomia.

RK

GITARĄ I PIÓREM W czwartek 23 listopada 2023 r. w Śląskiej Pracowni Artystyczno Kulturalnej przy ul. Krawieckiej grupa osób lubiących poezję zebrała się po raz dziewiąty na spotkaniu Klubu „Liryczna Nuta”. W czasie siedmiu pierwszych spotkań występującym akompaniowała Waleria Kowalewska. Niestety w czasie dwóch ostatnich spotkań obowiązki zawodowe nie pozwoliły jej wziąć udziału w klubowych spotkaniach. Na dziewiątym spotkaniu w miejsce pianina akompaniament przejęły gitara i ukulele. „Gitarą i piórem” to tytuł audycji radiowej prowadzonej w latach 1986–2020 na antenie Programu 3 Polskiego Radia przez Janusza Deblessema oraz nazwa festiwa14

lu muzycznego organizowanego od 1989 roku najpierw w Borowicach k. Jeleniej Góry, a potem w Karpaczu. Oba przedsięwzięcia poświęcone były poezji śpiewanej i piosence autorskiej. Ostatnie audycje z cyklu Gitarą i piórem Janusz Deblessem poprowadził w radiowej Trójce 24 i 25 grudnia 2020 roku. 1 stycznia 2021 roku poinformował na swoim profilu facebookowym, że Polskie Radio po 35 latach zerwało z nim współpracę. XXV. jubileuszowa edycja Festiwalu Gitarą i Piórem odbyła się w Karpaczu 16 – 17 sierpnia 2022.

Tytuł „Gitarą i piórem” zaczerpnięty jest z refrenu piosenki „Sielanka o domu” z repertuaru zespołu Wolna Grupa Bukowina. Autorem słów jest Wojciech Belon. Fragment utworu był także sygnałem rozpoczynającym audycję. Pod nazwą „Gitarą i piórem” Polskie Radio wydało także w latach 2001 – 2016 pięć albumów muzycznych, opracowywanych przez Janusza Deblessema i powiązanych ściśle z audycją i festiwalem4.

A teraz o gitarze i piórze, a w zasadzie w odwrotnej kolejności o piórze i gitarze, w Klubie „Liryczna Nuta”. Pióro, w sposób umowny, w postaci czytanych i śpiewanych tekstów, uczestniczyło we wszystkich klubowych spotkaniach.

Gitara pojawiła na spotkaniu się po raz pierwszy wraz z grającym na niej Ireneuszem Heriszem, który oprócz oficjalnej funkcji dyrektora Młodzieżowego Domu Kultury nr 1 w Bytomiu jest także artystą – gra na kilku instrumentach i śpiewa. I właśnie jako taki wziął udział w listopadowym spotkaniu klubu. Rozpoczął je jednak nie muzycznie, ale wspomnieniowo ponieważ oprócz muzyki ma jeszcze inną pasję. Jest nią podróżowanie. Jedną z nich odbył na drugi koniec kuli ziemskiej, do Patagonii i na Ziemię Ogni4

Informacje zaczerpnięte z Internetu 15

stą. Zapamiętanymi wrażeniami podzielił się z obecnymi, a następnie zmieniając temat i region zaśpiewał piosenkę „Pocztówka z Beskidów” akompaniując sobie na gitarze.

Spotkanie, jak wszystkie poprzednie, poprowadziła Zofia Golder a przed słuchaczami zaprezentowali się Jan Cieplinski, Edward Gut, Ryszard Kłak, Ziuta Kramarczyk, Maja Mróz, Ewa Neuman i Jola Tarnowska. Tak jak wielokrotnie wcześniej występujący zaprezentowali kilka tekstów, wybranych przez prowadzącą, z bogatej twórczości Andrzeja Waligórskiego. Tym razem były to „Zachwycenie”, „Ach, to była historia” i „Atleta” (E.Gut), „Metamorfoza” (R.Kłak), „Andrzejki” (J.Cieplinski) oraz „Ballada o Kneziu” (M.Mróz).

16

Każdy wiersz Andrzeja Waligórskiego ma piękną, prześmieszną, nieraz wielopiętrową pointę końcową. Prócz tego wszystkie wiersze Andrzeja Waligórskiego obfitują w pointy pośrednie! W zasadzie każda zwrotka ma swoją pointę, z której inny satyryk zrobiłby cały wiersz. (…) – napisał na stronie waligorski.art.pl Jan Kaczmarek. Nic dodać, nic ująć. A może tylko to, że duża część tych wierszy nadal, mimo upływu lat, zachowała świeżość i aktualność, co na każdym spotkaniu doceniają uczestnicy szczerym śmiechem, a niekiedy chwilą zadumy.

Cytowany Jan Kaczmarek jest autorem piosenki „Zerowy bilans czyli pero pero”, którą w ŚPAKu zaśpiewała Maja Mróz. W bardzo krótkim refrenie Pero pero, bilans musi wyjść na zero! Pero pero, bilans musi wyjść na zero! wspomagali ją wszyscy obecni. Maja wykonała także: „Filozofię małżeńską” Hanny Banaszak i wspólnie z Edwardem Gutem „Odrażającego drania”, którego pierwszymi wykonawcami w Kabarecie Starszych Panów byli Jarema Stępowski i Jeremi Przybora, przy czym drabem był ten pierwszy, a drugi komentował dokonania draba. W ŚPAKu odrażającym draniem był Edward Gut a jego niecne czyny komentowała Maja Mróz.

Ziuta Kramarczyk zaśpiewała tym razem dwie piosenki: „Za rok może dwa” Elżbiety Starosteckiej i „Cygańską wróżbę” Jacka Lecha.

Gitara Ireneusza Herisza nie była w tym dniu jedynym instrumentem muzycznym z grupy instrumentów strunowych szarpanych. Po raz pierwszy wystąpiła w Klubie Ewa Neuman wykonując na ukulele polski cover piosenki Despacito – portorykańskiego piosenkarza Luisa Fonsiego, nagranej w roku 2017 z gościnnym udziałem rapera Daddy’ego Yankee. Ukulele w najpopularniejszej formie podob17

ne są do niewielkiej gitary, chociaż istnieją także ukulele o innych kształtach pudła rezonansowego. Jak wyjaśniła Ewa Neuman, nazwa instrumentu wywodzi się z języka hawajskiego, w którym słowo ukulele, można rozumieć jako połączenie słów: uku (pchła) i lele (skakać). À propos pchły: Chce­cie baj­ki? Oto baj­ka: Była so­bie Pchła Szachrajka.

Nie­sły­cha­na rzecz po pro­stu, By ktoś tak mar­ne­go wzro­stu I nędz­ne­go pchle­go rodu Mógł wy­czy­niać bez po­wo­du Ta­kie pso­ty i gał­gań­stwa, Jak pchła owa, pro­szę pań­stwa.

Ostatnią z występujących była Jola Tarnowska przypominając obecnym wiersz Jana Brzechwy, który najpewniej sami czytali w dzieciństwie, jak tylko opanowali tę trudną ale przydatną umiejętność, a potem może czytali swoim dzieciom lub wnukom.

W trakcie spotkania wszyscy wykonali także wspólnie dwie piosenki: „Konika na biegunach” Urszuli z akompaniamentem Ireneusza Herisza na gitarze oraz szantę „Morskie opowieści” z akompaniamentem Ewy Neuman na ukulele.

RK

DOM PRZY ULICY OGRODOWEJ 20 W pierwszych latach XX wieku, niemalże dwudziestometrowej wysokości budynek przy dzisiejszej ulicy Powstańców Warszawskich 12 (dawnej Gartenstrasse 20), wybu18

dował Feliks Beniamin, właściciel firmy „Eisenhandelsfirma Rawach und Granzfeld”, zajmującej się produkcją i transportem stali. Dzisiaj ulica Powstańców Warszawskich jest szczelnie zabudowana, ale przecież Gartenstrasse to ulica Ogrodowa. Można się domyślać, że może przed ponad stu laty domy nie stały jeden obok drugiego, że przegradzały je ogrody lub skwery.

Autorem projektu architektonicznego budynku był Ignacy Grunfeld, mistrz budowlany z Katowic, którego przedsiębiorstwo „Ignatz Grunfeld Baugeschaft” również zbudowało obiekt. Feliks Beniamin mieszkał w budynku i jednocześnie prowadził tu firmę. Parter budynku zajmowały biura i pomieszczenia na spotkania z kontrahentami.

Na pierwszym piętrze były pokoje prywatne rodziny przedsiębiorcy, a na drugim – służby i pracowników.

Na początku lat 20-tych właściciel wyjeżdża ze Śląska, a budynek przejmuje Gmina Miasta Bytom. Dekadę później pierwsze piętro budynku wynajmuje od gminy odłam katowickiej loży masońskiej, której nazwa brzmiała prawdopodobnie „Gehen zur Warheit”. W tym samym czasie prowadzi tutaj swoją działalność także Komitet Rozjemczy ds. Górnego Śląska. Komitet był jedną z dwóch międzynarodowych instytucji powstałych w 1922 r. na mocy podpisanej 15 maja tegoż roku w Genewie umowy polsko-niemieckiej o podziale Górnego Śląska (konwencja genewska o Górnym Śląsku).

W 1937 r. obiekt przemianowano na gminną bibliotekę i archiwum miejskie. W latach II wojny światowej miało się tu mieścić kasyno oficerskie i dom publiczny dla oficerów niemieckich. Jednakże są to niepotwierdzone informacje.

Po II wojnie światowej obiekt użytkowany był przez Stalinogrodzkie Przedsiębiorstwo Aptek Społecznych i Ubez19

pieczalnię Społeczną5. Od roku 1954 budynek jest siedzibą Młodzieżowego Domu Kultury nr 1.

Elewacja frontowa budynku (zachodnia) jest symetryczna, horyzontalnie zamknięta wydatnym gzymsem.

I i II piętro oddzielone są jońskim architrawem6. Wejście główne usytuowane jest pomiędzy dwoma pilastrami, w górze zdobionymi uproszczonymi wolutami, wspierającymi nadproże.

Ponad drzwiami i pasem ornamentu meandrowego znajduje się prostokątna płycina z płaskorzeźbą kamienną,

5 Po śmierci Józefa Stalina, na podstawie uchwały Rady Państwa i Rady Ministrów z 7 marca 1953 roku Katowice przemianowano na Stalinogród, a województwo katowickie na województwo stalinogrodzkie. Dekret wszedł w życie 9 marca tego samego roku.

Nazwę Katowice i województwo katowickie przywrócono na mocy dekretu Rady Państwa 10 grudnia 1956 roku, a wszedł w życie 20 grudnia tego samego roku.

6 Architraw (epistyl, nadsłupie) – główny (najniższy) poziomy człon belkowania antycznego, który podtrzymywał belki stropu. Spoczywał on bezpośrednio na głowicach kolumn, nad nim położony był fryz i gzyms.

Architraw występuje we wszystkich porządkach architektonicznych. (pl. wikipedia.org) 20

przedstawiającą dwie postacie męskie, w pozycjach dopasowanych do prostokąta, symbolizujących handel i stal.

Dekoracja pierwszego pietra wokół niezbyt głębokiej loggii balkonowej, to para kolumn toskańskich i balustrada tralkowa. Tu również znajduje się płaskorzeźba, tym razem przedstawiająca pracę w kopalni.

Od strony wewnętrznej budynek zdobi ogród z ogrodzeniem murowanym. Kiedyś znajdowała się tu fontanna, dziś już nie istniejąca.

Budynek posiada również dwa wewnętrzne podwórka, tzw. „studnie” licowane białą cegłą glazurowaną. Fasada frontowa i ogrodowa wykonane są z piaskowca. W ogro21

dzie można odpocząć nawet w czasie deszczu, chroniąc się na ganku, z mozaikową posadzką i pięknymi balustradami.

Jak wyglądają wnętrza tego wspaniałego gmachu?

Wchodząc do środka trafiamy do okazałej klatki schodowej z marmurową okładziną ścian i podłogi oraz miedzianymi balustradami.

Cała kamienica to atrakcja nie tylko dla miłośników secesji. Kamienica posiada oryginalne żyrandole i proste lampy z czasów jej powstania. Również dębowe okładziny ścienne w świetlicy na parterze budynku są oryginalne. Podobnie parkiet, dekorowany intarsjami. W niektórych oknach zachowały się nienaruszone witraże. Dekoracje ścienne (sufit kasetonowy) i szafy w holu są również oryginalne, łącznie z zamkami oraz witrażykami.

Na szafach są zdobiące elementy miedziane, które przedstawiają dwie daty: 1887 r. – prawdopodobnie data 22

powstania firmy Felixa Benjamina, oraz 1906 r. – data oddania budynku do użytku. Druga szafa ozdobiona jest również miedzianymi płytkami z żaglowcem, symbolem handlu i transportu, oraz lokomotywą, pruskim tendrzakiem T9.3.

Ozdobą gabinetu dyrektora są oryginalne meble na wymiar z początku minionego wieku. Na ich drzwiach zamocowane są miedziane tabliczki, płaskorzeźbione z cytatami z „Pieśni o dzwonie” z 1854 r. Fryderyka Schillera.

ARBEIT IST DES BURGER ZIERDEN – „praca zdobi obywatela” SIEGEN IST DER MUEHE PREIS – „wygrana jest cechą wysiłku” Konotacje z Schillerem, wybór cytatów, wystrój wnętrz budynku, elementy w witrażach, a przede wszystkim pochodzenie i pozycja społeczna Feliksa Beniamina pozwalają domniemywać, iż należał on do wolnomularstwa.

Reprezentacyjną salę kameralną na piętrze dziś zdobi oryginalny żyrandol z epoki, wykonany z przeźroczystych kaboszonów7, sprowadzony z centralnej Francji. Jego długość to 4 metry. Samo pomieszczenie powstało w latach 30 tych podczas remontu, kiedy to postanowiono połączyć kilka mniejszych w jedno większe. Część ściany w dzisiejszej siedzibie Działu Imprez placówki jest wyłożona oryginalnymi kafelkami, przedstawiającymi warzywa i owoce.

Warto zajrzeć również do toalet. Łazienka na pierwszym piętrze (obecnie męska) z kaflami na ścianie w pierwotnym miejscu, oraz oryginalnym kaloryferem z szafką. Szafka 7 Kaboszon – motyw ornamentalny, wzorowany na oszlifowanym kamieniu szlachetnym, w kształcie kulistym, półkulistym i elipsoidalnym. Stosowany w ornamentyce renesansowej (często jako element towarzyszący ornamentom okuciowym) i barokowej. (pl.wikipedia.org) 23

jest przepięknie zdobiona motywami floralnymi. Kaloryfery takie pełniły funkcje dzisiejszych mikrofalówek, a mianowicie służyły do utrzymywania ciepłej temperatury posiłków, nastawiano w nich na przykład zaczyn na pieczywa.

W innej wersji mogły służyć do suszenia talerzy i sztućców.

Dopływ wody do kaloryfera odcina również oryginalny kurek, wciąż działający!

Na pierwszym piętrze znajdowała się weranda. Dziś to przepiękna sala konferencyjna z witrażowymi oknami wychodzącymi na ogród, oryginalną mozaiką na podłodze, freskami na suficie i ścianach. Kiedyś w przejściu pomiędzy pomieszczeniami tej sali znajdowały się szklane drzwi z roletami chroniącymi przed słońcem.

Tajemnice skrywają również piwnice kamienicy. Znajduje się w nich wejście do tunelu, który biegł pod ciągiem ka24

mienic pod niemalże całą ulicą Powstańców Warszawskich.

Połączenia w systemie podpiwniczeń obejmują rozległy teren, dochodzący aż do Placu Wolskiego. Wieść gminna niesie, że ponoć jeszcze podczas wojny oficerowie niemieccy bawiący się w budynku dzisiejszego MDKu udawali się tunelami do podstawianej salonki. Tunel jest dzisiaj zablokowany i niestety nie da się dojść dalej niż do przyległej posesji. Piwnice pod budynkiem wspierają drewniane bale, metalowe drzwi – oryginalne – posiadają tabliczki z informacją o ich producentem.

EF

ŚWIĄTECZNE ŻYCZENIA Gdy gwiazda zalśni na grudniowym niebie, Zostanę sama mimo, że wśród bliskich, Myśli me szybko pobiegną do Ciebie, Jedyny mój Drogi, dla mnie jesteś wszystkim.

Blaskiem błyszczącym na grudniowym niebie, Siłą, która budzi gorące marzenia, Na skrzydłach wiatru płyną dziś do Ciebie, Moje najszczersze świąteczne życzenia.

Pomyśl w ten jedyny wieczór wigilijny, O Niej Tobie bliskiej, która gdzieś z daleka, W wieczór pełen pragnień, w wieczór taki inny, Na Twoje życzenia z utęsknieniem czeka.

Wiem, że nie mogę w tej niezwykłej chwili, Być blisko Ciebie, objąć Cię w ramiona, Może ktoś inny Tobie czas umili, 25

Ja Twym urokiem będę otoczona.

W ten grudniowy wieczór, daleko od Ciebie, Uczuciem owładnięta wciąż snuję marzenia, Jedna z pięknych gwiazd, wysoko na niebie, Wciąż budzi w mym sercu cudowne wspomnienia.

Ziuta Kramarczyk IDĄ SWIĘTA Marzy mi się w górach dom A w nim pokój – sto na sto Tam zaproszę wszystkich Was By świątecznie spędzić czas W środku stół jak tafla kry On pochłonie wszystkie łzy Duch Anioła z nami będzie By zaśpiewać po kolędzie Nasz piękny dom pod górami Gwiaździste niebo nad nami Oświetla rzeki brzeg Pod stopami skrzy się śnieg Wesoło dzwonią dzwoneczki To nasze studenckie saneczki Mkną pośród drzew I z dala słychać kolędy śpiew Śnieżna kołderka otuli dom By ciepłem ogrzać rodzinę swą Każdy opłatkiem podzieli się 26

Przy wspólnym stole, chociaż na krze Choinka piękna jak zorzy blask Przyniesie szczęście każdemu z nas I spokój w sercu naszym zagości Gdy razem spędzimy ten czas radości Zofia Golder

ADWENT, CZYLI MAŁY POST8 Polsce katolicy tygodnie i miesiące odliczają według kalendarza kościelnego. Adwent – obchodzony od VI wieku – to okres czterech tygodni poprzedzających Boże Narodzenie, rozpoczynający się w niedzielę między 27 listopada a 3 grudnia. Nazwa pochodzi od łacińskiego wyrazu adventus, oznaczającego przyjście. Polacy nazywali kiedyś adwent czterdziestnicą, ponieważ trwał 6 tygodni i zaczynał się w połowie listopada. Ostatniego dnia przed rozpoczęciem adwentu należało się porządnie najeść i zabawić. Takim dniem zabaw i tłustego jedzenia był dzień św. Marcina, kiedy to podawano prawdziwy przysmak – pieczoną gęś.

Adwent, zwany także małym postem, kończy postnik, czyli wieczerza wigilijna składająca się z tradycyjnych dań postnych, które powinny być przygotowany z płodów ziemi – kasz, grzybów, roślin oleistych, zboża i owoców; oraz darów wód – czyli ryb. Wprawdzie dzisiaj kościół dopuszcza jedzenie mięsa w czasie Wigilii, ale większość Polaków nadal chyba przestrzega postu, uważając wigilijny wieczór za tak wyjątkowy, że nie należy w nim niczego zmieniać.

8 Tekst i przepis zaczerpnięte z książki Hanny Szymanderskiej „Kuchnia postna. Przepisy dawne i nowe”, Świat Książki, Warszawa 2007 27

A oto wigilijny jadłospis z „Kalendarza obyczajów wileńskich z 1994 roku” Julity Tryk i Katarzyny Butkiewicz: Pierwszą potrawą był barszczyk z uszkami grzybowymi. Następnie był śledź z grzybami, śledź z marchewką i koniecznie pod czerwonym buraczkiem. Z ryb obowiązywał karp lub szczupak po żydowsku. Zwykle też piekło się dużo pierożków z grzybami, z makiem i jabłkami. Nie obchodziło się też bez kucji, mleka makowego, tradycyjnej strucli z makiem, mącznych placków z wileńska zwanych blinami, na drożdżach. Na deser podawano kompot z suszonych jabłek i śliw, kisiel owsiany oraz wileńskie śliżyki. Wszystkie potrawy musiały być koniecznie postne, nie wolno było używać ani jaj, ani śmietan, ani nawet mleka.

Surowo wzbroniony był jakikolwiek alkohol.

Większość Polaków jada karpia tylko raz w roku, na Wigilię, i to najczęściej w galarecie albo smażonego. Szkoda, bo to doskonała ryba, smakowita, doskonale znana w staropolskiej kuchni i przyrządzana na wiele sposobów. Godny jest polecenia karp na modro, na szaro, czy też karp à la Pomian, faszerowany pieczarkami, cebulką, pieprzem i tymiankiem. Poniżej jeden z prostszych przepisów.

Karp smażony z czosnkiem Składniki: 800 g filetów z karpia, 6-8 ząbków czosnku, łyżka soku z cytryny, sól, pieprz, 2 łyżki oleju słonecznikowego, 2 łyżki masła, 2 łyżki posiekanej pietruszki 28

Przygotowanie: »» Obrane ząbki czosnku drobno siekamy i ucieramy z sokiem z cytryny i częścią oleju (1 ½ łyżki). »» Umyte i osuszone filety nacieramy przygotowanym sosem, kroimy na 4 porcje, przykrywamy folią i zostawiamy na 30-50 minut w chłodnym miejscu. »» Na rozgrzaną patelnię z grubym dnem wlewany pozostały olej, mocno rozgrzewamy, smażymy filety z obu stron. »» Usmażone kładziemy na ogrzanym półmisku, na każdej porcji kładziemy kulkę masła.

Podanie: z gotowanymi lub smażonymi ziemniakami.

COŚ DO POCZYTANIA, CZYLI O TYM JAK ŚLEDZTWA PROWADZĄ: PROFESOROWA ZOFIA SZCZCZUPACZYŃSKA I RADCA PRAWNY ADOLF JĘDYSEK W ostatnich latach w księgarniach odnotować można wysyp polskich kryminałów. W bardzo odległych czasach, mam na myśli lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte ubiegłego wieku, grupa pisarzy parających się tą kategorią literatury była stosunkowo nieliczna. Przypomnieć można takie nazwiska jak: Jerzy Edigey (właściwie: Jerzy Waldemar Korycki), Zygmunt Zeydler-Zborowski czy Joe Alex (właściwie: Maciej Słomczyński). W powieściach napisanych przez dwóch pierwszych twórców, morderców poszukiwali najczęściej oficerowie Milicji Obywatelskiej a bohaterem powieści Joe Alexa był Joe Alex – angielski autor kryminałów i detektyw amator.

Dzisiaj na księgarskich półkach pod przywieszką z napisem SENSACJA I KRYMIANAŁ, wśród autorów wyłożonych 29

tam pozycji znaleźć można tak dużą liczbę polskich nazwisk, że wypisanie ich z pewnością zajęłoby całą stronę.

Z tego bogactwa nadmiaru polecam czytelnikom dwa nazwiska: Maryla Szymiczkowa i Monika Kassner; dwie panie, a właściwie dwóch panów i jedną panią, ponieważ Maryla Szymiczkowa, to wdowa po prenumeratorze „Przekroju” i królowa pischingera9, powołana do życia przez parę pisarzy Jacka Dehnela i Piotra Tarczyńskiego10. Dlaczego te dwa nazwiska; Szymiczkowa i Kassner? Czy coś je łączy?

Czy mają coś wspólnego?

Maryla Szymiczkowa „napisała” cykl pięciu powieści, których bohaterką jest żona Ignacego Szczczupaczyńskiego profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zofia z Glodtów profesorowa Szczupaczyńska, a akcja wszystkich książek rozgrywa się w Krakowie, na przełomie wieków – XIX i XX11.

Monika Kassner – historyczka i polonistka, dziennikarka pisząca po śląsku, autorka książek dla dzieci (przygodowo-sensacyjnej Zaginione perły księżnej Daisy i popularno-naukowej Ludzie, których powinieneś znać) napisała trzy powieści o radcy prawnym Adolfie Jendrysku. Radca mieszka, wraz z żoną Hajdelką, córką Helgą i synem Wernerem, w Polsce w Lipinach, dzielnicy Świętochłowic, 9 Dla niewtajemniczonych pischinger, to wafel przełożony gęstym kremem. Jego historia sięga końca XIX wieku, kiedy za sprawą wiedeńskiego cukiernika, Oskara Pischingera, deser ten przeniknął do kuchni małopolskiej. Do dziś pischinger znajduje się w ofercie prawie każdej krakowskiej cukierni, kawiarni czy piekarni. I bardzo dobrze!

10 Cytat z okładki ostatniej z cyklu powieści o profesorowej Zofii Szczupaczyńskiej wydanej przez Wydawnictwa Znak w listopadzie 2023 r.

11 „Tajemnica Domu Helclów” (2015), „Rozdarta zasłona’ (2016), „Seans w Domu Egipskim” (2018), „Złoty róg” (2020) i „Śmierć na Wenecji” (2023) 30

a kryminalne zagadki rozwiązuje po obydwu stronach granicy, która w tamtych czasach – lata trzydzieste XX wieku – dzieliła Górny Śląsk na część Polską i Niemiecką12.

Fabuła akcji każdej z powieści, obydwu autorek, jest ściśle zlokalizowana. Wydarzenia dzieją się na konkretnych ulicach, w dokładnie określonych budynkach – niektóre z nich do dnia dzisiejszego stoją tam gdzie stały w czasach, w których rozgrywa się akcja książki. Kiedy pora roku będzie bardziej niż teraz sprzyjała spacerom, każda z książek może posłużyć za przewodnik po Krakowie, Świętochłowicach, Chebziu, Lipinach, Zabrzu (w latach 1915 – 1045 Hindenburgu) i Rybniku. Nazwy niektórych ulic zachowały się bez zmiany, nazwy innych się zmieniły, niekiedy kilkakrotnie. Profesor Ignacy Szczupaczyński z małżonką mieszkali w Krakowie najpierw na ulicy Jana w kamienicy „Pod Pawiem”, a potem w kamienicy „Pod Śpiewającą Żabą” na ulicy Retoryki. Radca Adolf Jentryssek z rodziną zajmowali w Lipinach mieszkanie w kamienicy przy ulicy Józefa Piłsudskiego. Duża część akcji w „Sprawie rodziny Tabbe” rozgrywa się w hotelu „Admiral”13.

Tłem powieściowych wydarzeń są konkretne fakty historyczne.

W książkach Maryli Szymiczkowej przyjazd i zamieszkanie w Krakowie (na Karmelickiej 53) w października 1889 roku małżeństwa Stanisława i Dagny Juel Przybyszewskich.

Wesele przyjaciela Stanisława Wyspiańskiego ze szkolnej 12 „Sprawa Salzmanna. Trup, którego nie było” (2018), „Sprawa Rollnika. Zbrodnia prawie doskonała” (2021), „Sprawa rodziny Tebbe.

Kolacja z mumią” (2022) 13 Hotel Admiralspalast w Zabrzu – zbudowany w roku 1927 według projektu Richarda Bielenberga i Josefa Mosera, dzisiaj przy ul. Wolności 305, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.

31

ławy, poety Lucjana Rydla z urodziwą chłopką ― Jadwigą Mikołajczykówną, siostrą żony Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach w roku 1900. Premiera „Wesela” Wyspiańskiego w Teatrze Miejskim w Krakowie w roku 1901. Zalanie części Krakowa przez Rudawę i Wisłę w roku 1903.

W śląskich powieściach Moniki Kassner – tłem są początki hitleryzmu w Niemczech i w niemieckim Zabrzu oraz codzienne życie mieszkańców podzielonego po plebiscycie14 Śląska.

We wszystkich ośmiu książkach bardzo dokładne i prawdziwie, zarówno w aspekcie historycznym, jaki i obyczajowym, przedstawione są występujące w nich postacie oraz środowiska, do których przynależą.

W Radiu Katowice, w codziennej audycji „Skacząc po półkach” krytyk literacki i publicysta Maciej Szczawiński bardzo często ilustruje swoje recenzje fragmentami omawianych książek. Pozwól czytelniku, że ja też tak zrobię.

Najpierw fragment „Tajemnicy Domu Helclów”: W sobotę, 14 października roku 1893, nad kamienicą Sub Pavone przy ulicy Świętego Jana w Krakowie już od rana straszył deszczem nawis ciemnoszarego, miejscami szafirowego chmurzyska.

– Franciszko – westchnęła profesorowa Szczupaczyńska ponuro, obawiając się najgorszego, czyli wydatku dwudziestu centów na powrót fiakrem – sprawunki same się nie zrobią.

14 20 października 1921 roku Rada Ambasadorów zatwierdziła decyzję Ligi Narodów dotycząca ostatecznego podziału Górnego Śląska.

Decyzją Rady Ambasadorów została ostatecznie ustalona granica polskoniemiecka na odcinku górnośląskim.

32

Po czym, puszczając mimo uszu sentencjonalną odpowiedź kucharki („Na świętego Hieronima jest dysc albo go ni ma” – choć przecież wspomnienie ojca i doktora Kościoła obchodzono tydzień wcześniej), przeszła do przedpokoju, zapięła kruczkiem dwa rzędy czarnych guzików przy bucikach, naciągnęła rękawiczki z wiśniowej skórki glacée, założyła nowy kapelusz, kupiony w magazynie mód Maryi Prauss i przejrzała się w lustrze. Dobiegała czterdziestej wiosny, ale z aprobatą skonstatowała, że wygląda wcale urodziwie. Być może przez ostatni rok przybrała minimalnie na wadze, ale nosiła się prosto, a figurę wciąż miała powabną. Cera zdrowa, bez żadnych wyprysków, zmarszczek niewiele – tylko jedna wyraźniejsza, na czole, między brwiami, zbyt często może ściąganymi. Twarz pociągła, o dość surowych rysach, ale złagodzonych ładnie zarysowanymi brwiami, oczy bystre, w ciemnej oprawie… nos z lekkim garbkiem… usta, cóż, usta mogłyby być pełniejsze, ale pocieszała się, że wąskie wargi nadawały jej wygląd wykwintnej Angielki.

Sięgnęła po parasolkę do stojącego przy drzwiach fajansowego wazonu, najeżonego spacerowymi laskami męża.

Palce przez moment zatrzepotały nad uchwytami: srebrną głową papugi z topazowym oczkiem, zawiniętą trąbą słonia, gałką z kości słoniowej (ofiarowaną parę lat temu 33

przez wdzięcznych studentów), małą, połyskliwą czaszeczką (pamiątką z czasów, kiedy Ignacy Szczupaczyński kończył studia medyczne) i wreszcie wyjęły chińskiego smoka, goniącego za perłą: prezent, jak lubiła przypominać Zofia, od mieszkającej w Wiedniu siostry. Jeszcze tylko jedno rzucone przez ramię spojrzenie w lustro – na tyle zalotne, żeby spodobała się samej sobie, na tyle surowe, żeby Franciszka nie ośmieliła się skwitować go uśmieszkiem – i już były gotowe do wymarszu na plac Szczepański.

Szły jak zawsze: Świętego Jana, potem Tomasza, co jakiś czas popatrując z niechęcią na tę samą chmurę, wzbierającą, puchnącą, kotłującą się ponad Piaskiem.

– W Krowodrzy już pewnikiem leje – powiedziała Franciszka w przestrzeń, acz z wyraźną przyganą. Ale wiedziała, że w życiu Zofii Szczupaczyńskiej istniały świętości większe niż hostia w podniesieniu i należał do nich porządny niedzielny obiad, a zatem i równie porządne sobotnie sprawunki.

Dochodziły już do wylotu Świętego Tomasza, więc Franciszka, która szła nieco z tyłu, z koszem przewieszonym przez ramię, wiedziała, co zaraz nastąpi: na wysokości kamienicy Sędziwoja kokarda na kapeluszu nagle drgnęła i skręciła w prawo, a za nią reszta kapelusza i głowa profesorowej. Przyszedł czas na jęknięcie, bo stąd było już widać „tę zbrodnię”, „tę ohydną szopę, godną stacyjki w mieście garnizonowym”, czyli ogromną konstrukcję krytych schodów ewakuacyjnych, dobudowaną parę lat temu do gmachu miejskiej sceny po pożarze stołecznego Ringtheatru.

– Rozumiem, że tam spłonęło blisko czterysta osób – mawiała profesorowa Szczupaczyńska – ale czy to powód, żeby Wiedeń mścił się na Krakowie tym szkaradzieństwem?

34

Na szczęście nowy teatr już lada moment!

Było więc i rytualne jęknięcie, i powrotny ruch kokardy.

Teraz trzeba było przejść do spraw zasadniczych.

Plac Szczepański otwierał się szeroko, otoczony przysadzistymi kamieniczkami; tu i tam z brudnego bruku wyrastały kryte gontem krzywe budy, oblepione stołami, stolikami, beczkami z kiszoną kapustą i ogórkami, stertami drewna, pękami mioteł, wiklinowymi koszami trzeszczącymi od nadmiaru gruszek, jabłek, ziemniaków, kalafiorów, zwożonych tu przez chłopów z podkrakowskich wsi – i tak aż do przeciwległego końca placu, zamkniętego budą najdłuższą, podzieloną na kolejne stragany, przed którymi uwijały się przekupki, klientki i garstka przeganianych co rusz umorusanych andrusów, wietrzących okazję do podprowadzenia jabłka albo porwania z ziemi upuszczonej monety. Najwięcej było jednak służących i kucharek – profesorowa miała swoje zdanie na temat pań domu, których służba chodzi po zakupy samopas: „pójdą z domu z garścią złotych reńskich, a wrócą z jedną pietruszką, w dodatku nadgniłą”; owszem, zdarzało się jej posłać dziewczynę po parę drobiazgów na targ, do apteki czy do pasmanterii, ale sobotnimi zakupami musiała dowodzić osobiście.

I fragment „Sprawy Salzmanna”: Adolf już w piątek zaplanował, że niedzielę spędzi z rodziną. Zwłaszcza że ostatnio nie poświęcał żonie i dzieciom zbyt wiele czasu. Chciał wyjechać za miasto i zapowiadało się, że nawet nieznośny ból głowy nie może mu w tym przeszkodzić. Ale kiedy wrócili z porannego nabożeństwa, rozpętała się burza, która zmusiła Jendryska do porzucenia planów wypoczynku na łonie natury. Zbytnio się tym zresztą nie zmartwił, a nawet ucieszył, bo mógł w spokoju dojść do siebie po ciężkim sobotnim wieczorze.

35

– Jes żech ciekawŏ, wiela jeszcze wytrzimie tyn nasz kościōł – zagadnęła Hajdelka, stawiając na stole w jadalni poranną kawę i bułeczki z aromatyczną malinową konfiturą własnej roboty, po które spod stołu zaraz sięgnęły małe dziecięce rączki.

– Niy wiym, nale chyba niy za dugo. To bez ta gruba. Co niydziela przibywo rysōw. Dzisioj ôbŏczyłech nowŏ nad głōwnym wejściym – odparł Adolf i napił się kawy.

– Bydymy musieli jeździć do Chorzowa choby nasze starziki. A bōło tak blisko – narzekała Hajdelka.

– Niy starej sie naprzōd, bo jeszcze go niy rozebrali. Na razie mōmy kaj rzykać – pocieszył ją. – Farorz Scholz cołki czas przi nim majstruje. Możno cosik wymyśli.

– Chciałabych, coby Werner i Helga mieli kōnfirmacyjŏ u nŏs, a niy kaj ińdzij – zaczęła szydełkować, huśtając się w bujanym fotelu15.

RK

15 Informacja dla czytelnika, nie posługującego się biegle gwarą śląską: Po śląsku radca Adolf Jendrysek rozmawia wyłącznie z członkami rodziny i innymi osobami też gwarą się posługującymi. Narracja i dialogi z innymi osobami występującymi w książkach Moniki Kassner prowadzone są w literackiej polszczyźnie.

36

DZIAŁO SIĘ 2 września  udział reprezentacji Uniwersytetu w zawodach INWA Nordic Walking European Championships, które odbyły na płycie lotniska w Jedlińsku k/Radomia 8 września  udział przedstawicieli Uniwersytetu w Seminarium Senioralnym „Miasta przyjazne starzeniu” zorganizowanym, w Sali Sejmu Śląskiego w Katowicach, przez Śląską Radę ds. Seniorów, działającą przy Marszałku Województwa Śląskiego oraz Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej 9 września  udział Uniwersytetu w bytomskim FAJERZE, czyli Święcie Organizacji Pozarządowych 13

września  inauguracja roku akademickiego 2023/2024 Bytomskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w sali widowiskowej Bytomskiego Centrum Kultury

15 – 17 września  wycieczka grupy słuchaczy Uniwersytetu do Zielonej Góry na Winobranie 2023 16 września udział reprezentacji Uniwersytetu w zawodach XV. Olimpiady Sportowej Uniwersytetów Trzeciego Wieku i Organizacji Senioralnych „TRZECI WIEK NA START” w Łazach 21 września  udział grupy słuchaczy Uniwersytetu w wydarzeniu pn. „Centralny Klub Pacjenta” zorganizowanym w Międzynarodowym Centrum Kongresowym w Katowicach 24 września  udział reprezentacji Uniwersytetu w zawodach III. Otwartych Mistrzostw Polski Nordic Walking rozegranych w Tarnowskich Górach (sztafeta 3 x 7 km) 30 września  występ zespołu Studia Piosenki „60-tka” w Ośrodku Sportowo-Rekreacyjnym w Rudzie Śląskiej -Nowym Bytomiu na II. Rudzkiej Senioriadzie 37

7 października  w ramach VIII. Bytomskiej Senioriady koncert chóru „Wrzosy Jesieni” w kościele pw. Świętej Anny po Mszy Świętej w intencji Bytomskich Seniorów 1 – 11 października  wycieczka słuchaczy Uniwersytetu na Kretę 18 października  zakończenie projektu „STREFA DRZEWA” Wolnego Stowarzyszenia Zielonych Artystów realizowanego z udziałem słuchaczek Uniwersytetu 19 października  dziewiąte spotkanie Klubu „Liryczna Nuta” w Śląskiej Pracowni Artystyczno Kulturalnej 20

października występ zespołu Studia Piosenki „60-tka” w Dziennym Domu „Senior-Wigor” w Rudzie Śląskiej z okazji Europejskiego Dnia Seniora

21 października  występ chóru „Wrzosy Jesieni” na VIII. Oświęcimskich Spotkaniach Artystycznych Seniorów (I nagroda w kategorii - chóry) 25 października  występ zespołu Studia Piosenki „60-tka” w Domu Pomocy Społecznej „Kombatant” w Bytomiu-Miechowicach 27 października  występ chóru „Wrzosy Jesieni” w Szkole Podstawowej nr 45 w Bytomiu-Szombierkach w ramach „Odblaskowego Popołudnia” 11 listopada udział delegacji Uniwersytetu w miejskich obchodach Narodowego Święta Niepodległości zorganizowanych w Bytomiu pod pomnikiem Wolności przy ul. Piłsudskiego 14 listopada  udział reprezentacji Uniwersytetu w zawodach VII. Olimpiady Seniorów rozegranych w Hali Sportowej Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Radzionkowie 18 listopada  wycieczka słuchaczy Uniwersytetu na Zamek Królewski na Wawelu w Krakowie 38

21 listopada  premiera nowego przedstawienia „Wspomnienia z sanatorium” grupy teatralnej „TREMA” w Młodzieżowym Domu Kultury nr 1 22 listopada  pogrzeb redaktorki kwartalnika „Trzeci Oddech” Elżbiety Jabłońskiej-Bielińskiej na cmentarzu przy ul. Kraszewskiego 23 listopada  spotkanie Klubu „Liryczna Nuta” w Śląskiej Pracowni Artystyczno Kulturalnej 25 listopada  XIV. Turniej UTW w Szachach i Brydżu Sportowym o Puchar Dyrektora MDK nr 1 rozegrany w auli Państwowych Szkół Budownictwa w Bytomiu 30 listopada  wykład otwarty dr inż. Michała Staniszewskiego „Wykorzystanie sztucznej inteligencji” w codziennej praktyce” – sala kameralna Młodzieżowego Domu Kultury nr 1

W NASTĘPNYM NUMERZE Mamy nadzieję, że powróci na nasze strony Bożena Miś i ukaże się jej kolejny tekst z cyklu „Dzieła mówią” poświęcony obrazom i ich twórcom oraz sytuacji, w której obrazy powstawały. Może także uda nam się namówić dr Małgorzatę Kaganiec na przybliżenie kilku patronów bytomskich ulic. Będą relacje z uniwersyteckich wydarzeń.

Chór „Wrzosy Jesieni” w styczniu wybiera się do Częstochowy na zaproszenie tamtejszego Uniwersytetu Trzeciego Wieku, organizującego od kilku lat, w Filharmonii Częstochowskiej, noworoczny koncert. Teatr „TREMA” przygotował nowy spektakl. Jeszcze go nie widzieliśmy, ale jak tylko go obejrzymy, to na pewno zamieścimy życzliwą recenzję.

Tematów na pewno nam nie zabraknie.

Redakcja 39

Redakcja Młodzieżowy Dom Kultury nr 1 w Bytomiu Bytomski Uniwersytet Trzeciego Wieku ul. Powstańców Warszawskich 12, 41-902 Bytom tel.: 32 281-25-08 wew. 101 lub 727-434-162 e-mail: utw@utw.bytom.pl http://www.utw.bytom.pl

Redakcja: Ryszard Kłak [RK] Autorzy tekstów: Jan Cieplinski [JC], Eliza Flaszewska [EF], Ryszard Kłak [RK] Fotografie: z zasobów Bytomskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku oraz Młodzieżowego Domu Kultury nr 1 w Bytomiu Na okładce Scena z przedstawienia wokalno-teatralnego pt. „Wspomnienia z sanatorium” w wykonaniu teatru „Trema” (w środku Halina Antosz) 40