Issuu

2026 2027

Natuur- en duurzaamheids educatie

Utrecht 2026 2027

Basisonderwijs

Inhoudsopgave

Utrecht Natuurlijk werkt samen met heel Utrecht aan leren leven in harmonie met de natuur.

Programma NDE Utrecht Natuurlijk

Met trots presenteren wij ons programma natuuren duurzaamheidseducatie 2026-2027! Het programma bevat een breed en praktisch aanbod van lessen op locatie tot projecten met levend materiaal en leskisten voor op school voor jou, je collega's en jullie leerlingen. Je kiest wat past bij jouw schoolthema’s en curriculum op het gebied van natuur, duurzaamheid en burgerschap.

Respect

voor de natuur groeit door haar echt te ervaren

Wij geloven dat respect voor de natuur groeit door haar echt te ervaren, door te leren snappen hoe kringlopen werken en hoe jouw handelen invloed heeft op je omgeving. Deze directe ervaring maakt indruk en zorgt voor bewustzijn en verantwoordelijkheid want wie de natuur kent, zal haar beschermen.

Naast het beleven van de natuur, leren kinderen waar hun voedsel vandaan komt. Ze ontdekken dat een gezonde maaltijd begint bij een gezonde bodem, bij schoon water en bij een rijke biodiversiteit. Door zelf te zaaien, te oogsten en te proeven, krijgen ze een tastbaar besef van wat er nodig is om voedsel te produceren en waarom het belangrijk is om daar zorgvuldig mee om te gaan.

Veel van onze lessen zijn op plekken waar de natuur écht tot leven komt: op de stadsboerderijen en in de stadstuinen. Hier staan de leerlingen tussen de dieren, ruiken ze de aarde, voelen ze de wind en leren ze door te doen.

Vanuit verwondering leren en onderzoeken in een betekenisvolle leeromgeving heeft veel meer impact dan wanneer je vooral leert op afstand, in het klaslokaal.

Zo bouwen we samen aan een generatie die de natuur niet alleen ziet, maar ook begrijpt en waardeert. Een generatie die zich bewust is van haar invloed en bijdraagt aan het leren leven in harmonie met de natuur.

Samen met het onderwijs en onderwijspartners werken we aan zo duurzaam mogelijk geschoolde leerlingen.

Voor jou als leerkracht

In deze gids vind je bij elke les praktische informatie. We bieden je ook inspiratie om thematisch aan de slag te gaan met bijvoorbeeld voedsel en gezondheid, dieren in de stad of natuur in de stad, zie het overzicht op bladzijde 16. Hier vind je lessen en lesmaterialen thematisch bij elkaar. En met het overzichtsblad NDE-programma Basisonderwijs Utrecht geef je eenvoudig je wensen door. De NDE-contactpersoon op jullie school regelt daarna de inschrijvingen. Deel dit programma met je collega’s en bekijk ook eens onze website op www.utrechtnatuurlijk.nl/basisonderwijs

Aan de slag

Laat je inspireren door deze NDE-gids en kies wat past bij jullie school.

Structurele samenwerking?

Lees meer over de mogelijkheden op de volgende pagina's.

Hulp nodig?

Ons team onderwijs staat voor je klaar. Heb je vragen of specifieke wensen? Laat het ons weten via onderwijs@utrechtnatuurlijk.nl. We denken graag mee.

Ons team

Marloes van den Heuvel educatiemedewerker Kasteeltuin Nijevelt

Koot combinatiefunctionaris Natuuren Duurzaamheidseducatie

Luna van Boogaard educatiemedewerker Gagelsteede

Rimkje Taylor educatiemedewerker Griftsteede

Robert Buisman educatiemedewerker Koppelsteede

Esther Eshuis educatiemedewerker Steede Hoge Woerd

Romy Spruit educatiemedewerker Steede Hoge Woerd

Jorike de Vries educatiemedewerker Eilandsteede

Maarten van Deursen coördinator onderwijs

Wietske

Karen Hitters vakgroepondersteuner onderwijs

Utrecht Natuurlijk als partner

Wat kunnen wij voor jullie betekenen?

Scholen staan voor grote uitdagingen. Wij willen als partner naast de Utrechtse scholen staan en samen tot oplossingen komen, waarbij natuuren duurzaamheidseducatie (NDE) niet extra is maar onderdeel van de oplossing. Zo werken we samen aan zo duurzaam mogelijk opgeleide leerlingen.

Wij kunnen het volgende voor jullie betekenen:

 Als aanbieder van lessen en materialen voor Utrechtse scholen dragen we graag bij aan een mooi en evenwichtig curriculum voor jullie leerlingen. Dat doen we met ons programma wat wij presenteren in deze programmagids maar ook met maatwerk als jullie wensen hebben die niet in ons standaardpakket zitten.

 Als wegwijzer zijn wij een aanspreekpunt voor scholen in Utrecht met vragen op het gebied van duurzaam onderwijs. Wij hebben een overzicht van het brede lokale ondersteuningsaanbod, niet alleen van onszelf maar ook van partnerorganisaties in de stad en landelijk. In deze programmagids vind je ook verwijzingen naar het programma van partners ingedeeld op niveau. Ook kunnen we je vaak verwijzen naar nuttige contactpersonen, subsidiemogelijkheden, locaties, en andere relevante informatie die voor jullie behulpzaam kan zijn voor jullie curriculum.

 Als gesprekpartner gaan we graag met scholen in gesprek om gezamenlijk een leerlijn op te zetten voor jullie school waarin we samen met jullie en andere partners invulling geven aan jullie onderwijsdoelen.

 Als Groene Leerkracht. Steeds meer scholen willen met duurzaamheid aan de slag, maar hebben in de praktijk te maken met vacatures en uitval van leerkrachten waardoor onder andere de aandacht voor natuur, voedsel en dieren onder druk komt te staan. Utrecht Natuurlijk heeft waardevolle expertise in huis om dit te voorkomen en jullie hierbij te ondersteunen. We bieden de Groene Leerkracht aan om als invalkracht tegen betaling lessen over natuur en duurzaamheid te geven. Wij doen dit graag voor een langere periode, bijvoorbeeld 1 dag per maand of een andere periode waarop we met meerdere groepen aan de slag kunnen. In deze vorm van ondersteuning zien we twee kansen, namelijk voor meer duurzaamheidseducatie op scholen én voor verlichting van het lerarentekort.

Meer weten over wat wij voor jullie kunnen betekenen?

Neem contact op met Team Onderwijs: onderwijs@utrechtnatuurlijk.nl

Partnerschap en NDE contactpersoon

Belangrijk voor de samenwerking is dat jullie op school een NDE-contactpersoon benoemen die ons aanspreekpunt is binnen jullie school en met wie wij in gesprek kunnen gaan over samenwerking naar zo duurzaam mogelijk opgeleide leerlingen. We gaan graag een partnerschap aan met scholen om ons zo te committeren aan een passend programma, waar NDE onderdeel van is. Deze samenwerking gaan we voor meerdere jaren aan waarin we afspraken maken over de uitvoering van het programma. Naast dat het heel goed is als NDE een structurele plek in jullie curriculum heeft biedt het jullie de mogelijkheid om net wat eerder in te schrijven voor de lessen. Mocht deze samenwerking voor jouw school geen optie zijn, dan is er niks aan de hand. Het lessenaanbod blijft uiteraard voor alle scholen beschikbaar.

Jaarlijks benaderen wij een aantal scholen om hierover met elkaar in gesprek te gaan. Vind jij het ook belangrijk om afspraken over de samenwerking te maken? Neem contact op met Team Onderwijs. Wij gaan graag in gesprek met jullie.

Thema’s

Utrecht Natuurlijk als duurzame partner in natuur-en duurzaamheidseducatie

Ons programma en het programma van onze partners hebben we ingedeeld in de volgende thema’s: dieren in de stad, voedsel en gezondheid in de stad, natuur in de stad en duurzaamheid en techniek.

 Binnen het thema dieren in de stad raken leerlingen bekend met de leefwereld van dieren, welke verschillen en overeenkomsten er zijn tussen de dieren, wat een dier nodig heeft om een goed leven te hebben en wat de meest gangbare landbouwhuisdieren in Nederland zijn.

 Bij voedsel en gezondheid in de stad gaat het onder meer over de vragen: waar komt je voedsel vandaan, wat is er nodig bij het verbouwen van voedsel en hoe draagt goed voedsel bij aan je gezondheid?

 Natuur in de stad geeft leerlingen de mogelijkheid om kennis te maken met een aantal veel voorkomende soorten in de stad en met basale ecologische principes zoals een kringloop.

 Duurzaamheid en techniek is een breed thema waarin leerlingen het belang van isolatie kunnen ontdekken maar ook metingen doen aan het binnenklimaat in de klas of hun eigen duurzaamheid onder de loep kunnen nemen.

Mis je iets in onze thema’s of programma’s, laat het ons weten. We gaan graag samen met jou zoeken naar een mooie invulling.

Kerndoelen en SDG’s

Ons programma sluit direct aan bij kerndoelen, met name in de leergebieden ‘Mens en Natuur en Burgerschap’. Het draagt bij aan vaardigheden zoals onderzoekend leren, kritisch denken en duurzaam handelen. Zo bieden wij een praktische, vaak buitenles-gebaseerde invulling van de verplichte kerndoelen.

Daarnaast bieden onze locaties en faciliteiten ook veel aanknopingspunten om te werken aan de kerndoelen voor Mens en Maatschappij, Bewegen en Sport en zelfs Nederlands door uitbreiding van de woordenschat en schrijfopdrachten over natuur en dieren. Op bladzijde 17 vind je een overzicht van de kerndoelen die raken aan ons programma.

De Sustainable Development Goals (SDG’s) zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis.

Ook Utrecht Natuurlijk en de gemeente Utrecht zetten zich in voor het realiseren van deze SDG’s door deze bij Utrechtse scholen en leerlingen onder de aandacht te brengen.

www.utrecht4globalgoals.nl

Kosten

Wij vinden het heel fijn dat wij de lessen op onze locaties, de leskisten en materiaalprojecten nog gratis aan kunnen bieden aan de scholen in Utrecht. Dit kan omdat we subsidie krijgen van de gemeente Utrecht. De subsidie dekt de kosten voor de organisatie van het programma en de benodigde materialen. We vinden het belangrijk om bewust en zorgvuldig met het subsidiegeld om te gaan. Daarom hebben we algemene voorwaarden voor samenwerking opgesteld, zie kader op bladzijde 13. Je gaat o.a. akkoord met de voor het geboekte product geldende annuleringstermijn. Buiten deze termijn brengen wij kosten in rekening.

Leeswijzer

In het eerste deel van NDE-gids staan alle lessen en lesproducten van Utrecht Natuurlijk gerangschikt naar leeftijdsgroep van de leerlingen: groep 1-2, 3-4, 5-6 en 7-8. Daarna volgen de projecten en de leskisten die je gebruikt voor de hele school. Deze zijn extra geschikt voor schoolbrede projecten. Met het ‘Partnerprogramma’ wijzen we je op organisaties die in en rond Utrecht of landelijk activiteiten aanbieden die kunnen bijdragen aan een mooi en volledig programma over natuur en duurzaamheid.

Belangrijke aandachtspunten:

 NDE-contactpersoon: benoem een NDE-contactpersoon voor jullie school. Dit kan de directeur of een leerkracht zijn. Meld deze persoon ook aan via jullie schoolaccount in de NDE-gids (bij de contactgegevens van jullie school).

 Check jullie gegevens voordat je inschrijft: kloppen de leerkrachten bij de groepen en de leerlingenaantallen?

 Samenwerkingsafspraken: we gaan graag met jullie in gesprek om samenwerkingsafspraken te maken over de invulling van NDE bij jullie op school. Meld je hiervoor alvast aan bij ons via onderwijs@utrechtnatuurlijk.nl

Onze locaties

De vijf steedes van Utrecht Natuurlijk liggen verspreid over de stad. Steedes zijn natuuren duurzaamheidseducatie (NDE)-centra met een stadsboerderij, een stadstuin en vaak een natuurspeeltuin of wijktuin. Utrechters, jong en oud, kunnen dagelijks genieten van de dieren, meewerken op de tuinen, spelen en leren bij onze natuureducatiecentra en terecht in onze boerderijwinkels en horeca.

Onze steedes zijn:

• Griftsteede (Griftpark) (4)

• Gagelsteede (park de Gagel) (3)

• Eilandsteede (park Transwijk) (2)

• Koppelsteede (park de Koppel) (5)

• Steede Hoge Woerd (Castellum Hoge Woerd) (1)

Onze stadstuinen zijn:

• Food for Good (11)

• Stadstuin Zuilen (9)

• Stadstuin Klopvaart (7)

• Stadstuin Plutodreef (8)

• Stadstuin Kanaalweg (6)

• Kasteeltuin Nijevelt (10)

De steedes en stadstuinen bieden leerlingen van het basisonderwijs in Utrecht al decennialang onvergetelijke natuurervaringen.

De leerlingen komen hier in contact met dieren, planten en ervaren waar hun voedsel vandaan komt

Dierenwelzijn

Bij Utrecht Natuurlijk geven we om onze dieren en vinden we dierenwelzijn belangrijk. De dieren leiden een dierwaardig bestaan waarin ze zelf invloed kunnen vertonen op hun welzijn en natuurlijk gedrag. Ze worden verzorgd volgens de zes leidende principes van de Raad voor Dieren Aangelegenheden.

Bij ons ontdekken leerlingen onze afhankelijkheid van de natuur en de rol die dieren hierin spelen. Wij vinden het belangijk om de liefde, het plezier, het respect en de zorg voor dieren over te brengen. In de lessen ‘Op de boerderij’ is dierenwelzijn een terugkerend thema. Zo helpen wij kinderen bewust te maken van de behoeften van dieren en van de verantwoordelijkheden van de mens als dierenverzorger en consument.

Maarssen

Lessen op Utrecht Natuurlijk locaties of op school?

Lessen ‘Op de tuin’ en ‘Op de boerderij’

Lessen ‘Op de tuin’ en ‘Op de boerderij’ zijn op Utrecht Natuurlijk locaties. Je maakt zelf de keuze voor de locatie waar je de les wilt volgen. Op het informatieblad van de les vind je praktische en inhoudelijke informatie voor de les. Als voorbereiding op een bezoek aan de boerderij of tuin bekijk je in de klas korte filmpjes. De links voor de filmpjes en het informatieblad ontvang je in de bevestigingsmail en je vindt ze op onze website bij de les onder 'Lesvoorbereiding'.

Medewerkers van Utrecht Natuurlijk begeleiden de (tuin) lessen. De doe-het-zelf-lessen begeleid je zelf.

Let op! De (extra) begeleiders vanuit school spelen bij alle lessen een essentiële rol. Hun rol staat beschreven op het informatieblad.

Materiaalprojecten, leskisten en doe-het-zelfprojecten

Naast de lessen die je op onze locaties volgt kun je kiezen uit projecten die je op en rond je eigen school doet. De (levende) materialen voor de materiaalprojecten haal je op bij jullie

Utrecht Natuurlijk locatie, op een door ons aangegeven datum en tijdstip. Leskisten leen je ook vanaf de door ons geselecteerde locatie. Deze locaties vind je terug in de bevestigings- en herinneringsmails. Doe-het-zelf-projecten voer je zelf uit in de aangegeven periode. Er zijn ook projecten die je het hele jaar kunt doen.

Voorbereiding en materiaal

Voor meer informatie over een educatief product klik je in het digitale inschrijfsysteem op de titel. Klik vervolgens rechtsonder op Lesvoorbereiding. Je komt dan op de lesmateriaalpagina. Hier staan belangrijke praktische en inhoudelijke informatie over de les of lesproduct, meestal links naar korte filmpjes die je met de groep als voorbereiding kunt kijken en (voorbeelden van) het lesmateriaal.

Evaluatie

We vinden het heel belangrijk om te weten wat jouw ervaringen en wensen zijn. We waarderen het daarom enorm als je de korte digitale enquête invult die we na een activiteit toesturen. Dit duurt enkele minuten. Daarnaast is het natuurlijk ook mogelijk je wensen of adviezen door te geven aan de educatiemedewerker van je Steede. Dit kan in een persoonlijk gesprek, per telefoon of per mail. Zo houden we samen de kwaliteit van de educatie op een hoog niveau.

Informatie en advies

Heb je een specifieke vraag met betrekking tot NDE op je school? Wij helpen je graag. Dit kan bijvoorbeeld in het kader van het plantseizoen van Boomfeestdag of bij themaprojecten over Natuur, Duurzaamheid, Water, Afval of Energie (zie ook bladzijde 16).

Wij kunnen ook helpen met advies over buitenlessen, groen spelen, groene schoolpleinen en andere groene of duurzame initiatieven.

Van NME naar NDE

Natuur- en Duurzaamheidseducatie (NDE) sluit beter aan bij de brede thema’s waar we mee werken, zoals kringlopen, biodiversiteit, klimaat, energie en voedsel. Zo maken we samen met het onderwijs werk van een duurzame toekomst.

Neem voor advies contact op met de educatiemedewerker van de Utrecht Natuurlijk locatie waar je school bij is ingedeeld.

Of bel 030 753 38 00 of mail onderwijs@utrechtnatuurlijk.nl

Inschrijven via onze website

Inloggen

Het digitale inschrijfsysteem voor het programma vind je op: www.utrechtnatuurlijk.nl/ndegids

De NDE-contactpersoon van je school regelt de inschrijvingen met de aan hem/haar gestuurde inloggegevens, Gebruikersnaam/nummer en Wachtwoord Inschrijven kan pas als de algemene voorwaarden (zie kader) geaccepteerd zijn. Neem bij problemen contact op met: onderwijs@utrechtnatuurlijk.nl of 030 753 38 00.

TIP Een handig hulpmiddel voor het inventariseren van de wensen op school is het overzichtsblad NDE-programma Basisonderwijs Utrecht.

Projecten op een Utrecht Natuurlijk locatie: lessen ‘Op de tuin’ en ‘Op de boerderij’

Je schrijft je in op de website voor een les op het tijdstip, de dag en de locatie van je keuze. De bevestiging en herinneringen voor deze lessen krijgt de school via e-mail. Voor de meeste lessen kun je je gedurende het schooljaar nog tot een maand van tevoren inschrijven.

Projecten met (levend) materiaal

In de kalender en in de beschrijving van deze projecten staat de periode waarin je het project uitvoert. De handleiding staat digitaal op de lesvoorbereidingspagina. Ongeveer twee weken voordat het materiaal beschikbaar is, krijgt de school per e-mail een uitnodiging om het materiaal op te halen.

Projecten met een leskist

Leskisten reserveer je per periode in het systeem bij de locatie waar je school is ingedeeld. De bevestiging en herinneringen voor deze leskisten krijgt de school via e-mail. Voor leskisten kun je je gedurende het hele schooljaar nog inschrijven tot een maand voor de uitleendatum.

Algemene voorwaarden

De school en Utrecht Natuurlijk gaan een samenwerking aan. Hiervoor accepteer je de algemene voorwaarden. Je gaat o.a. akkoord met de voor het geboekte product geldende annuleringstermijn. Buiten deze termijn brengen wij kosten in rekening.

Let op Je kunt alleen bestellingen plaatsen als de school de algemene voorwaarden heeft geaccepteerd.

Als je ingelogd bent, controleer dan of de schoolgegevens nog correct zijn, of duidelijk is wie de NDE-contactpersoon is, of alle groepen zijn aangemaakt en of de leerlingenaantallen (nog) kloppen. Deze informatie is heel belangrijk voor onze voorbereidingen van de lessen. Ook de contactgegevens van de groepsleerkracht en het e-mailadres van de groep is heel belangrijk. Het systeem stuurt de bevestigingen en herinneringen van de lessen automatisch naar die e-mailadressen. Ook de evaluatieformulieren worden daarheen gestuurd.

De school is zelf verantwoordelijk voor het invullen van de juiste gegevens.

Doe-het-zelf-projecten

In de kalender en in de beschrijving van deze projecten staat de periode waarin je het project uitvoert. Met een aantal projecten kun je starten wanneer je wilt. De handleiding kun je downloaden van de lesvoorbereidingspagina.

Partnerprogramma

In ons digitale programmaboek en in het digitale inschrijfsysteem staan links naar deze organisaties. Je neemt zelf contact op met de betreffende organisatie als je programma van hen wilt afnemen.

Na inschrijving ontvangt de school:

 na de herfstvakantie

- een herinnering waar je het totaaloverzicht van de tot dan toe gemaakte inschrijvingen/reserveringen vindt: na het inloggen via het knopje Bestelhistorie in het overzichtsscherm.

 in de loop van het schooljaar

- herinneringen waar en wanneer je lessen op locaties hebt;

- bericht waar en wanneer je materiaal voor de materiaalprojecten afhaalt;

- herinneringen voor het ophalen en terugbrengen van de leskisten.

onzepaginainschrijf-

Ruimte voor groene groei; gebruik buiten! Een woud aan mogelijkheden.

Groene schoolpleinen

Hoera, een groen schoolplein!

Kinderen presteren beter als hun school omringd is door groen. Een groen schoolplein draagt hier aan bij. Op een groen schoolplein doen kinderen vanzelf waar kinderen goed in zijn: op allerlei manieren gevarieerd, uitdagend en creatief spelen. Een groen schoolplein biedt volop kansen voor verbinding met de buurt en is een fantastisch leerlandschap. Een groen schoolplein draagt bij aan een fijne en veilige sfeer op school en maakt Utrecht weer een beetje meer biodivers en klimaatadaptief. Maar vooral: een groen schoolplein maakt kinderen gelukkiger, slimmer en gezonder. Dat lijkt toch haast te mooi om waar te zijn?

Op een groen schoolplein:

✔ Kun je zo hard rennen, rollen en springen als je wilt.

✔ Kun je je verstoppen.

✔ Valt er iets te ontdekken

✔ Zijn er water, stenen en zand waar je mee kan spelen.

✔ Kun je blaadjes, takken en steentjes verzamelen

✔ Zijn er bomen, struiken en planten met kleuren, geuren en bloemen.

✔ Zijn er plekken om te klimmen

✔ Kom je vogels en insecten tegen.

✔ Zijn er plekken waar je tot rust kan komen.

✔ Is er schaduw en bescherming tegen de zon.

Onderzoek en praktijk

Er is, in Nederland en internationaal, een schat aan onderzoek, literatuur en ervaring beschikbaar over de fijne effecten van groen op gezondheid en welzijn van kinderen. Daar blijkt uit dat de ontwikkeling van kinderen (lichamelijk, sociaalemotioneel, cognitief en creatief) baat heeft bij een groene omgeving.

Onderzoek toont aan dat een groen schoolplein leidt tot meer samenspel met minder conflicten, bijdraagt aan het opbouwen van zelfvertrouwen en leidt tot een betrokken en verantwoordelijke houding ten opzichte van de omgeving en natuur. Kinderen die even in het groen gespeeld hebben kunnen zich beter concentreren.

De lijst met voordelen is nog langer. Voor wie meer wil weten: Dr. Jolanda Maas onderzoekt de effecten van groen en heeft daarover een aantal interessante publicaties op haar naam staan.

Tip Maak ook gebruik van het gratis materiaalproject Moestuin bij school (blz. 54)

Aanwinst voor de stad

Een groen schoolplein draagt bij aan de Utrechtse klimaatadaptatie. Planten verdampen water en leveren schaduw, dat helpt tegen hittestress. Inrichtingskeuzes zoals een open absorberende ondergrond helpen om wateroverlast bij heftige regen te voorkomen. Gevarieerde beplanting en gebruik van natuurlijke materialen leveren een bijdrage aan de biodiversiteit in de stad. Ook daarom is het beleid van de gemeente Utrecht om groene schoolpleinen te stimuleren.

Kenmerken van een groen schoolplein

Een groen schoolplein is een speel- en leerlandschap waar ruimte is voor spel én natuur. Denk aan speelbosjes, een wilgentunnel, een modderkeuken of een heuvellandschap. Er is diversiteit aan materialen en beplanting. De inrichting biedt ruimte voor educatie, natuurbeleving en avontuurlijk bewegen. Ook een moestuin bij school is een mooie invulling van een groen schoolplein.

Ook een groen schoolplein?

Een groen schoolplein realiseren is een heel traject. Nieuwsgierig hoe je dat voor elkaar krijgt? Kijk op www.utrechtnatuurlijk.nl/groenschoolplein of vraag ons voor advies.

De provincie zet zich ook in om schoolpleinen te vergroenen. Voor meer info kijk op: www.utrechtseschoolpleinen.nl

Voor subsidie voor het vergroenen van de gemeente Utrecht kijk op: www.utrecht.nl

Moestuin bij school

Maak van een deel van het schoolplein een moestuin en laat leerlingen bij school hun eigen groenten, kruiden en bloemen verbouwen.

Bij dit materiaalproject ontvang je van Utrecht Natuurlijk zaden, aardappelen en uien. Na de voorjaarsvakantie kun je de materialen op de afgesproken dag ophalen. Dan kunnen jullie meteen aan de slag met het opkweken van gewassen in de klas. Op de zaaien oogstkalender vind je wanneer en waar je een bepaald gewas het beste kunt (voor)zaaien, uitplanten of poten.

Moestuinpraatplaten

Gebruik de moestuin als een buitenleslokaal en een krachtige bron voor onderwijs. De moestuinpraatplaten kunnen je hierbij op weg helpen (zie blz. 57).

Moestuincoaches

Zelf nog niet zoveel moestuinervaring: schakel een Utrechtse Moestuincoach in! www.jonglereneten.nl/moestuincoaches-utrecht

Vlogs

Bij een aantal projecten, zoals Moestuin bij school, maken we vlogs. Kijk de vlogs samen met de kinderen op het digibord.

Je vindt ze op de lesvoorbereidingspagina van het project en Moestuin bij school heeft zelfs een eigen Playlist op het Utrecht Natuurlijk Youtube kanaal

Koken

Om het tuinieren feestelijk af te sluiten...

Gebruik de receptkaarten die speciaal voor dit Moestuin bij schoolproject ontwikkeld zijn om samen te koken met oogst uit de tuin.

Eet smakelijk!

Hieronder vind je inspiratie van ons programma dat past bij de thema’s dieren in de stad, gezondheid en voedsel in de stad, natuur in de stad en duurzaamheid en techniek.

Inspiratie

Lessen

• Beestenboerderij

• Buitengewone bodembeestjes

• Veer & vacht

• Kaas maken

• Werken op de boerderij

• Bevrijd de bijen

• Boerderij in de kijker Materiaal projecten

• Rupsen voor en vlinders na Leskisten

• Op minisafari

• (W)onderwaterwereld

In onderhoud:

• Vogels

Doe-het-zelf-projecten

• Kom eens uit je huisje

• Winterquiz – waarom dragen dieren geen trui?

• De wilde bij

• Duiven in de stad Special

• Winterverhalen

Voedsel

Lessen

• Kabouterpad

• Tuinverkenners

• Groene Vingers

• Zaden en zo

• Kaas maken

• Bevrijd de bijen

• Van Bodem tot Bord

• Boerderij in de kijker Materiaalprojecten

• Champignons binnenste buiten

• Knollen, bollen, bloemen en soep

• Water om te drinken

• Moestuin bij school

Leskisten

• Smaakmissie Avontuurlijke eiwitten

• Smaaklessen, Chef!

• Eigen lijf/Ander lijf Doe-het-zelf-projecten

• Een pompoen, wat kun je er allemaal mee doen?

• Drinkwatereducatie

• Moestuinpraatplaten

Vanuit verwondering leren en onderzoeken in een betekenisvolle leeromgeving

Lessen

• Tuinverkenners

• Buitengewone bodembeestjes

• Groene Vingers

• Zaden en zo

• Bevrijd de bijen Materiaalprojecten

• Mijn eerste vlijtig liesje

• Vlijtig liesje groeit verder

• Tijdreizen met vlijtig liesje

• Professor Busy Lizzie

• Rupsen voor en vlinders na

• Knollen, bollen, bloemen en soep Leskisten

• Op minisafari

• Ontdekken & Onderzoeken

• (W)onderwaterwereld

In onderhoud:

• Vogels

• Weer en klimaat

• Bomen, bos, hout en papier

Doe-het-zelf-projecten

• Kom eens uit je huisje

• Hoe komt een boom het jaar door

• Wildernis op straat

• Kiemen, groeien, bloeien

• Bij-zonder goede quiz (kahoot)

• De wilde bij

• Duiven in de stad Special

• Utrecht bomenstad

Leskisten

• Utrecht Schone Stad

• Expeditie Moendoes

• Energie(k)

• Energieke klas

• Zoom: Light on Small

• Snuffelfiets Junior Doe-het-zelf-projecten

• Winterquiz – waarom dragen dieren geen trui?

• Kinderquiz Ecologische voetafdruk

• Junior Klimaattocht

• Junior Global Goals

• Smaakmissie Avontuurlijke eiwitten

• Wetenschap in een wc-rol

• Keuzekist digitaal Special

• Duurzaamheid op maat

Dieren in de stad

Natuur in de stad

Duurzaamheid en techniek

en gezondheid in de stad

Kerndoelen

Voor deze kerndoelen zijn we uitgegaan van de nieuwe concept kerndoelen die de Tweede Kamer nog moet vaststellen.

De lessen, leskisten en materialen van Utrecht Natuurlijk geven invulling aan de leergebieden Burgerschap, Mens en Maatschappij, Mens en Natuur en Bewegen en Sport. Daarnaast heeft ons programma ook raakvlakken met de leergebieden Nederlands en Rekenen en Wiskunde maar deze werken we hier nu verder niet uit.

We denken graag mee over het invullen van de nieuwe kerndoelen

Burgerschap

19 De school geeft vorm aan de democratische oefenplaats.

20 De leerling leert over samenleven in een democratische rechtsstaat.

21b De leerling verkent mogelijkheden om bij te dragen aan de samenleving.

Mens en maatschappij

25b De leerling onderzoekt maatschappelijke vraagstukken.

25c De leerling verkent de omgeving van de school vanuit geografische, historische economische en sociale invalshoeken.

28a De leerling verkent economische keuzes van mensen en mogelijke gevolgen.

28d De school draagt bij aan de sociale en emotionele ontwikkeling van leerlingen en bevordert respectvolle omgang met anderen.

Mens en natuur

29a De leerling verkent de leefomgeving en onderzoekt vraagstukken uit de leefomgeving.

29d De leerling verkent de aard van natuurwetenschappen en technologie.

30c De leerling toont inzicht in en experimenteert met licht, geluid, energie en krachten.

31 De leerling toont inzicht in organismen en hun gezondheid.

32 De leerling verkent verschillende ecosystemen en verklaart interacties binnen het systeem.

Bewegen en sport

38a De leerling neemt deel aan beweegactiviteiten in uiteenlopende beweegthema’s.

39a De leerling neemt verantwoordelijkheid voor het samen deelnemen aan beweegactiviteiten.

Groep 1•2

Programma Utrecht Natuurlijk

Op de tuin: Kabouterpad

Ontdek de tuin in herfst en lente

Met het Kabouterpad maken kleuters op speelse wijze kennis met dieren, planten, groenten en het verzorgen van een tuin.

In kleine groepjes doen de leerlingen op één van onze tuinen uitdagende en verrassende opdrachten. Er is een herfst- en een lente-ontdektocht. Voor beide lessen schrijf je je apart in.

Let op Dit is een doe-het-zelf-les; na ontvangst voer je de ontdekkingstocht zelfstandig in groepjes uit met eigen begeleiders (max. vijf leerlingen per groepje).

Op de boerderij: Beestenboerderij

Ontmoet de dieren op de boerderij

Huppen als een konijn, een cavia voeren of de gekke poten van een kip bekijken.

In kleine groepjes doen leerlingen op één van onze stadsboerderijen onder eigen begeleiding en met materialen uit een leskist afwisselende en verrassende opdrachten bij de dieren. Door eigen waarneming met diverse zintuigen leren ze de boerderijdieren kennen. Met de doordenkvragen en extra weetjes worden ook de oudere leerlingen uitgedaagd.

Let op Dit is een doe-het-zelf-les; na ontvangst voer je de opdrachten zelfstandig in groepjes uit met eigen begeleiders (max. vijf leerlingen per groepje).

Locatie stadstuin Uitvoering doe-het-zelf-les

Begeleiding 1 per groepje van max. 5 leerlingen

Periode najaar, voorjaar Duur 1 uur

Locatie stadsboerderij Uitvoering doe-het-zelf-les

Begeleiding 1 per groepje van max. 5 leerlingen Periode hele jaar

Duur 1 à 1,5 uur

Materiaalproject: Champignons binnenste buiten

Een geheimzinnige bak komt in de klas te staan. De bak is zwaar en ruikt een beetje muf. Na verloop van tijd verschijnen er witte bolletjes uit de donkere aarde.

Aan de hand van verschillende opdrachten bekijken de leerlingen de groei van deze paddenstoel. Met de champignons maak je samen heerlijke soep.

Let op Je werkt met levend materiaal dat speciale verzorging nodig heeft. Wij kunnen niet garanderen dat het altijd lukt.

Materiaalproject: Mijn eerste vlijtig liesje

Kijk eens hoe ik groei

Een eigen plantje voor op je tafel. Gedurende een aantal maanden zorgen leerlingen voor hun eigen plantje.

Ze geven het niet alleen water, maar meten ook de groei en leren over de verschillende onderdelen. Ook komen aspecten als tellen, (kleuren) vergelijken en afval aan bod.

Het materiaalproject bestaat uit één plant en bloempotje per leerling, potgrond en per klas vijf reserveplanten. Ook worden een docentenhandleiding en bijbehorende werkbladen meegeleverd.

Locatie school

Materiaal champignonkweekset Periode afhalen eind september

Locatie school

Materiaal vlijtig liesjes (1 per leerling), potjes, potgrond Periode afhalen eind maart

Doe-het-zelf-project: Kom eens uit je huisje

Kun je houden van een slak? Door dit lesproject maken leerlingen op zo’n manier kennis met slakken dat ze deze met spijt in het hart aan het einde van het project weer vrij moeten laten.

Tegelijkertijd leren ze veel over slakken; wat ze eten, hoe ze bewegen en waar ze wonen. Aan het begin van dit project zoek je samen met de leerlingen in de buurt van de school de slakken die jullie nodig hebben voor dit project.

De handleiding en de werkbladen download en print je vanaf de lesvoorbereidingspagina.

Special: Winterverhalen

Buiten is het guur. De dagen zijn kort. In de kerstsfeer komen? Kom (lekker warm) tussen de dieren in de stal een winterverhaal aan de klas voorlezen.

Met je klas zit je op strobalen in de stal. Wij zorgen voor verschillende voorleesboeken en warme chocolademelk.

Je leest zelf voor.

Locatie

school

Periode ca. mei t/m oktober

Partnerprogramma: groep 1 en 2

Het Vogelnest

groep 1 t/m 2

Natuurspeellocatie voor kleuterschoolreisjes

Scholen uit Utrecht en omgeving huren de locatie: een groot natuurspeelveld met losse en vaste speelobjecten en een grote binnenruimte met groepszaal en vertelzolder. | www.hetvogelnest.nl

Groep 1 t/m 4

Locatie stadsboerderij Periode december

Inschrijven doe je direct bij de partners zelf

Oeblie groep 1 t/m 2

Spelenderwijs leren over groente en fruit

Oeblie en haar vrienden leren kinderen spelenderwijs over groente en fruit. Hoe groeit het? Hoe smaakt het? Wat kan je ermee maken? Je krijgt een grote leskist met fysieke materialen plus een ruim aanbod digitale materialen. | www.oeblie.nl

Ontmoet en ervaar

50 tinten groen in het Utrechtse onderwijs

In de schijnwerpers >> Wietske Koot

Wat is dat eigenlijk, een combinatiefunctionaris natuuren duurzaamheidseducatie?

Wietske Koot werkt bij Utrecht Natuurlijk als combinatiefunctionaris natuuren duurzaamheidseducatie. Het klinkt ingewikkeld, mijn functietitel, maar het woord ‘combinatie’ verraadt het. Het gaat om combineren van onderwijs, natuuren duurzaamheidseducatie. Door samen te werken, met partners in de stad, met scholen willen we natuuren duurzaamheidseducatie een structurelere plek kunnen geven. We willen leerlingen op Utrechtse basisscholen een goed gevulde rugzak met groene ervaringen meegeven. Op deze manier werken we samen aan zo duurzaam mogelijk geschoolde leerlingen van de toekomst.

Vertel eens wat over je werk, wat springt er voor jou uit?

Het werk is ontzettend leuk. Ik kan mijn ervaring uit het onderwijs en mijn ervaring als educatiemedewerker bij Utrecht Natuurlijk samenbrengen en samen met enthousiaste leerkrachten kijken wat er allemaal mogelijk is, hoe we scholen kunnen ondersteunen en hoe we de wereld iets groener kunnen krijgen.

Waar kom jij ’s ochtends je bed voor uit?

Ik kom eruit omdat ik als oud leerkracht snap dat het lastig is om les te geven over onderwerpen waar je wat minder kennis van hebt. Ik vind het mooi om scholen te laten inzien dat ze onze hulp daarbij kunnen vragen. Dat ze het niet alleen hoeven doen. Net als de vakspecialist gym, zijn wij de vakspecialist natuur en duurzaamheid.

Op welke manier heeft jouw werk betekenis?

Door scholen en leerkrachten te inspireren om net dat ene stapje verder te zetten op de groene ladder. Het is makkelijk om in gesprek te gaan met scholen en leerkrachten die hier al wat meer feeling voor hebben, maar ook deze scholen zijn te motiveren om dat ene stapje extra te zetten. Bij andere scholen zit de waarde er vooral in dat ze bijvoorbeeld met de kinderen naar onze locaties kunnen komen. De momenten waarop een leerkracht zegt: “goh, ik wist niet dat dit kon, deze lessen en meedenken met ons, wat fijn”. Daar doe ik het voor!

Als je moet kiezen: groen of duurzaam?

Ik kies voor het woord ‘groen’. Mijn ervaring is dat mensen van het woord duurzaam altijd een beetje zenuwachtig worden. Want, want wat is het nou echt? Het is zo’n breed begrip. Groen is mijn lievelingskleur. Ik moet denken aan 50 tinten groen; er is altijd een kleur groen die past bij een school, lichtgroen of donkergroen. Ik vind het interessant om te kijken hoe groen een school is en hoe ik ze iets groener kan krijgen. Dit kan een boom op het schoolplein zijn waar in de lente blaadjes aan komen en waaronder je in de zomer in de schaduw kunt zitten. Het kan ook een groen schoolplein zijn met veel planten en bodemdieren en leerkrachten die buiten les geven. Het is allemaal goed! Dat is het mooie aan het woord groen.

Wat is jouw groene toekomstdroom?

Dat scholen ons zien als serieuze partner, dat het belang van natuuren duurzaamheidsonderwijs wordt gezien, dat we leerkrachten kunnen helpen met het creëren van betekenisvolle natuurervaringen, waardoor kinderen zorg willen dragen voor de natuur in hun directe leefomgeving. Naast sport en bewegen, kunst en cultuur, zijn we als natuur en duurzaamheid een derde pijler. Ik merk in mijn directe woonomgeving nu dat er veel kinderen zijn die niet bezig zijn met de impact van hun gedrag op de natuur in de stad. Ik hoop door het creëren van betekenisvolle natuurervaringen dat kinderen dat wel gaan zien. Spelen met afval en het ook opruimen. Bewegen en duurzaamheid, door afval te prikken met klas. Het is mooi om e.e.a. te stapelen, bewegen, duurzaamheid en kunst. Eén activiteit, drie domeinen.

Welke rol of welk aandeel heeft Utrecht Natuurlijk daar dan in?

Verbinder, niet alleen van ons eigen aanbod aan scholen, maar ook ander natuuren duurzaamheidsonderwijs uit de stad met scholen. Brug tussen scholen en de gemeente. We zijn de spin in het web. We zijn niet alleen aanbieder van lessen en materialen, maar ook gesprekspartner voor scholen. In gesprek met elkaar kun je de basis met elkaar versterken. Een voorbeeld hiervan is de groene leerkracht die we aanbieden. Hiermee bieden we kinderen betekenisvolle natuurervaringen in hun directe leefomgeving. Een voorbeeld is dat de groene leerkracht een les over bodembeestjes geeft in de klas en dat kinderen er dan in de pauze mee verder gaan op het schoolplein. Dan hebben we ons doel bereikt. Als we kinderen verwondering aanbieden, dan gaan er ogen open, dan gaan er vlammetjes branden. Bovendien zijn deze betekenisvolle ervaringen in de natuur belangrijk voor de toekomst want het is voor kinderen erg goed om buiten te zijn, voor een betere concentratie in de les, om stress te verlagen en het is goed voor de weerstand.

We bieden betekenisvolle ervaringen in de natuur

Net

als de vakspecialist gym, zijn wij de vakspecialist natuur en duurzaamheid

Samenwerken aan duurzaam onderwijs: in gesprek met bruggenbouwers Anneloes en Wietske - GDO

Groep 3•4

Programma Utrecht Natuurlijk

Op de tuin: Tuinverkenners

Zaai, oogst en eet

Het is lente, de natuur komt tot leven. Met dit tuinproject maken de kinderen kennis met tuinieren. Lekker actief buiten!

De kinderen zien hoe hun gewassen groeien en ze verwerken de gekweekte gewassen. Ook doen ze spannende ontdekopdrachten.

Let op Dit is voor een deel een doe-het-zelf-les.

Op de tuin: Buitengewone bodembeestjes 1

Oog-in-oog met een pissebed

Op en onder de grond leven wonderbaarlijke bodemdieren. Wat zou er gebeuren als ze er niet waren…?

In deze les op de tuin ontmoeten de leerlingen een aantal van deze bodemdieren. Ze kijken er goed naar en ontdekken hoe bijzonder ze zijn. Ze leren dat deze opruimers in de natuur onmisbaar zijn.

Let op Dit is voor een deel een doe-het-zelf-les.

Muziek met Sam

Voorstelling - Chaos onder de grond!

Combineer met de voorstelling van Muziek met Sam

Deze activiteit is specifiek te boeken in combinatie met de les Buitengewone bodembeestjes en vindt plaats op een van de locaties van Utrecht Natuurlijk. Zie voor meer informatie blz. 29.

Locatie stadstuin

Uitvoering deels doe-het-zelf-les

Begeleiding minimaal 3 per groep

Periode

voorjaar - zomervakantie

Duur

3 lessen van ca. 1,5 uur

Locatie

stadstuin

Uitvoering deels doe-het-zelf-les

Begeleiding

1 begeleider per 5 à 6 lln

Periode najaar

Duur ca. 1,5 uur

Op de boerderij: Veer & Vacht

Vergelijk de dieren

Hoe voelt de vacht van een geit? En voelt een caviavacht anders? In welke volgorde zet een schaap zijn poten neer als hij loopt? Doet een konijn dat ook zo?

In kleine groepjes doen leerlingen op één van onze stadsboerderijen, onder eigen begeleiding en met materialen uit een leskist, uitdagende en verrassende opdrachten bij de dieren.

Let op Dit is een doe-het-zelf-les.

Locatie stadsboerderij Uitvoering doe-het-zelf-les

Begeleiding 1 per groepje van max. 5 leerlingen Periode hele jaar Duur 1 uur

Materiaalproject: Vlijtig liesje groeit verder

Ontwikkel je groene vingers

Leerlingen ontwikkelen hun groene vingers, meten hoe planten groeien en spelen met woorden.

Met behulp van een groeigrafiek houden de leerlingen bij hoe een plant groeit. Ook leren ze over woorden met onder andere een woordzoeker en een woorddoolhof.

Het materiaalproject bestaat uit één plant en bloempotje per leerling, potgrond en per klas vijf reserveplanten. Ook worden een docentenhandleiding en bijbehorende werkbladen meegeleverd.

Locatie school

Materiaal vlijtig liesjes (1 per leerling), potjes, potgrond Periode afhalen eind maart

Materiaalproject: Knollen, bollen, bloemen en soep

Krokussen, sneeuwklokjes en narcissen wijzen op het komende voorjaar. Maar knollen en bollen zijn niet alleen voorjaarsbodes met mooie bloemen.

Uien en aardappels zijn een belangrijk onderdeel van ons voedsel. Leerlingen ontdekken verschillen en overeenkomsten tussen deze gewassen. Bij dit project horen verschillende soorten voorgekweekte bollen en enkele bollen en knollen om zelf op te potten.

Locatie school

Materiaal bollenpakket

Periode afhalen begin januari

Doe-het-zelf-project: Hoe komt een boom het jaar door?1

Dat een boom verandert gedurende het jaar weten de meeste leerlingen wel, maar wat gebeurt er nu precies in de verschillende seizoenen?

Volg de avonturen van Bono de boom en Machteld de kip. Door te meten, kijken, voelen en ruiken ontdekken de leerlingen de invloed van de seizoenen op de boom.

Doe-het-zelf-project: Wildernis op straat

Bij de school is misschien niet direct een bos, park of weiland. Maar tussen de stenen groeit gras, onder de tegels kruipen pissebedden en wormen en op loop afstand van school zijn bomen te vinden.

Leerlingen gaan op zoek naar natuur dichtbij. Hierin zetten ze hun eigen miniatuur natuurpad uit.

Special: Winterverhalen

Buiten is het guur. De dagen zijn kort. In de kerstsfeer komen? Kom (lekker warm) tussen de dieren in de stal een winterverhaal aan de klas voorlezen.

Locatie school(omgeving)

Materiaal zelf verzorgen

Periode alle vier de seizoenen

Locatie school(omgeving)

Periode hele jaar

Groep 1 t/m 4 Zie bladzijde 20

In de schijnwerpers >> Marko Röttger

Kinderen hebben recht op een toekomstbestendige wereld — en op onderwijs dat daarbij past

Binnen Stichting Monton is duurzaamheid en buitenonderwijs allang geen los project meer, maar onderdeel van het onderwijs. Eén van de mensen die zich hier voor inzet, is Marko Röttger: onderwijsprofessional, verbinder en gedreven aanjager van duurzaam en natuurinclusief onderwijs.

Marko’s loopbaan kent vele omwegen. Hij werkte in het regulier onderwijs, stapte over naar het voortgezet speciaal onderwijs, werd schoolleider en vond uiteindelijk zijn plek in onderwijskwaliteit bij Stichting Monton. Naast zijn werk als adviseur volgt Marko de masteropleiding ‘klimaatpsychologie en gedrag’.

Is er een iemand zoals Marko nodig in schoolbesturen?

Binnen de stichting ontstond de expertgroep Duurzaamheid en Natuurinclusief Onderwijs. De vraag dringt zich op: zou die er ook gekomen zijn als jij er niet was geweest?

Hij denkt even na. “Er zijn altijd kartrekkers nodig — mensen die het thema voelen en vasthouden. Maar ik ben zeker niet uniek. Als bevlogen mensen elkaar vinden, kan het snel gaan. Zonder zo’n kartrekker? Dan gaat het gewoon wat langzamer.”

Wat helpt is dat Monton bewust ruimte creëert. Niet als losse ambitie, maar als beleid. In het strategisch meerjarenplan staan tien indicatoren waar scholen zelf invulling aan mogen én kunnen geven. Ruimte nemen én ruimte krijgen vormt daarin een rode draad.

Buiten als tool voor duurzaamheid

Eén van die indicatoren is ‘buitenonderwijs’. Voor Marko is dat geen doel op zich, maar een middel. “Buitenonderwijs is de tool om duurzaamheid tastbaar te maken,” legt hij uit. “Neem een les over afval. Binnen kun je erover praten, buiten zie je het liggen. Dan gaat het brein open. Kinderen begrijpen de wereld beter als ze haar voelen.”

Het gaat volgens hem om ruimte voor het brein: zien, ervaren, bewegen. “We vinden het normaal dat volwassenen niet acht uur achter elkaar binnen werken. Waarom vragen we dat wel van kinderen?”

Kinderen begrijpen de wereld beter als ze haar voelen

Klimaatpsychologie als extra lens

Zien, ervaren en bewegen

Naast zijn werk volgt Marko de opleiding Klimaatpsychologie en Gedrag. Dat levert hem waardevolle inzichten op. “Het helpt me begrijpen waarom verandering in scholen vaak langzaam gaat. En hoe je gedrag positief kunt beïnvloeden. In onze expertgroep zie je dat sommige mensen vooral aangaan op buitenonderwijs, terwijl ik de link leg met duurzaam gedrag. Die twee kunnen elkaar enorm versterken.”

Staand op 'steigertjes', zoals hij het noemt — bouwstenen die nog niet direct zichtbaar zijn — werkt de stichting toe naar een stevig duurzaamheidsbeleid.

“Ik denk dat we eind dit jaar echt grote stappen kunnen zetten.”

Netwerk bouwen, zaadjes planten

De kracht van netwerken is groot, benadrukt Marko. Monton is aangesloten bij o.a. Leren voor Morgen, werkt samen binnen pilots, denkt mee in landelijke stuurgroepen en zoekt bewust verbinding met andere besturen.

Het gaat volgens hem vaak om kleine zaadjes. “Je zet iets op de agenda, je noemt het een keer terloops, je verbindt een collega met iemand uit je netwerk. Als een schoolleider vervolgens een bijeenkomst plant of investeert in trainingen, dat weet je dat het geland is en men het ook belangrijk vindt.”

Advies voor anderen: blijf schudden

Heeft hij tips voor collega’s of andere scholen die duurzaamheid willen versterken?

“Blijf schudden,” zegt Marko zonder aarzeling.

“Zoek de verbinding. Niemand wil slechte lucht, niemand wil een wereld die achteruitgaat. Begin bij die gedeelde waarden.

Niet met: ‘Dit moet.’ Maar met: ‘We willen dat onze kinderen opgroeien in een mooie omgeving.’”

Aan schoolleiders geeft hij mee: erken talent en passie

Aan bestuurders: geef ruimte, structureel en zichtbaar

En aan iedereen: sluit je aan bij netwerken.

“Van Utrecht Natuurlijk tot Leren voor Morgen - je wordt er altijd beter van.”

“Het groeit. Misschien traag, maar het groeit.” Verandering kost tijd, weet Marko. Maar hij ziet het zaad dat kiemt.

“Plantjes groeien nooit snel, maar ze groeien wél. En als je ze blijft verzorgen, komt er altijd iets moois uit. Zo werkt het met duurzaamheid in het onderwijs ook.”

Boerderij in de kijker

Ruim veertig boerenbedrijven rondom Utrecht nodigen leerlingen en hun leerkrachten uit om kennis te maken met de boerderij en het boerenland. Deze boeren hebben passie voor hun vak, ze kennen hun dieren en het gebied en willen hun enthousiasme graag met de kinderen delen.

Let op de financiële bijdrage voor deze les is een lesvergoeding voor de boer(in). Mede dankzij bijdragen van diverse organisaties is de eigen bijdrage laag. In 2026-2027 bedragen de kosten per groep voor scholen uit Utrecht slechts € 50,-. De school ontvangt hiervoor na het bezoek aan de boerderij een factuur van de vereniging ‘Boerderij in de kijker’.

Tuinmaatjes

Groep 3 t/m 8

Locatie school en boerenbedrijf Uitvoering boer en begeleiders vanuit school

Begeleiding

1 begeleider per 4-6

leerlingen

Periode

sept-nov, mrt-zomer

Duur

bezoek ca. 2 uur

Kosten € 50,-

Ontdekken en beleven van de tuinderij

Kinderen maken op een actieve en belevende wijze - via ‘hoofd, hart en handen’ - kennis met en krijgen waardering voor het platteland in al haar facetten. De kinderen maken kennis met de groenten, de werkzaamheden en de dieren op en rond de tuinderij.

Het pakket is opgebouwd uit drie lessen. In de voorbereidende les maken ze kennis met het onderwerp, d.m.v. een filmpje, een kringgesprek en het bedenken van vragen. In de les op de tuinderij gaan ze in groepjes aan de slag met ontdek- en belevingsopdrachten. Terug op school verwerken ze het geleerde met een creatieve opdracht.

De Koeien van Boer Jan

Beleef de boerderij

Het lesproject is zo opgebouwd dat kinderen op een actieve en belevende wijze, via ‘hoofd, hart en handen’ kennis maken met en waardering krijgen voor het platteland in al haar facetten. De kinderen maken kennis met boerderijdieren en hun leefomgeving.

De leerlingen krijgen een brief van Damisi en haar broertje uit Zuid-Afrika. Zij heeft een aantal vragen voor de leerlingen die zij gaan beantwoorden op de boerderij. Ze observeren de koeien en hun gedrag. Ook helpen ze de boer en bekijken de andere dieren.

Het pakket is opgebouwd uit drie lessen. Bij les 1 ontvangt de klas een brief van Damisi, maken ze een woordweb met woorden van de boerderij en bedenken ze vragen voor de boer of boerin naar aanleiding van de brief.

Bij les 2 gaan ze op bezoek bij boer Jan, waar de leerlingen vragen kunnen stellen en diverse opdrachten uitvoeren. Bij les 3 maken de leerlingen hun woordweb af en schrijven ze een brief terug aan Damisi.

De geiten van boer Gijs

Dieren op en rond de boerderij

Het lesproject is gericht op de beleving van de boerderij en de dieren. Het is opgebouwd als een eenvoudig verhalend ontwerp; een verhaallijn met een aantal sleutelvragen. Tijdens het boerderijbezoek leren ze een geitenboerderij kennen. Ze observeren de geiten in hun gedrag. Ook helpen ze de boer en ontdekken de andere dieren die er zijn.

Het pakket is opgebouwd uit drie lessen. Bij les 1 Leren de belangrijkste begrippen die horen bij de boerderij en worden gestimuleerd om minimaal één vraag te bedenken die zij aan de boer gaan stellen.

Bij les 2 gaan ze op bezoek bij boer Gijs, waar de leerlingen vragen kunnen stellen en diverse opdrachten uitvoeren. Bij les 3 bespreken de leerlingen hun ervaringen en schrijven gezamenlijk een brief aan boer Gijs.

Meer informatie > www.boerderijindekijker.nl

Partnerprogramma: groep 3 en 4

Schooldag van de duurzaamheid

Begin vandaag voor morgen

groep 3 t/m 8

Schooldag van de duurzaamheid laat basisschoolkinderen spelenderwijs ervaren wat de Junior Global Goals zijn en hoe zijzelf hiermee aan de slag kunnen gaan. | www.schooldagvandeduurzaamheid.nl

Plastic Soup Foundation

groep 4 t/m 8

Plasticsoep materiaal voor het basisonderwijs Plastic Soup Foundation heeft avontuurlijk lesmateriaal met een ondersteunende digitale omgeving over de plasticsoep. Het lesmateriaal is gratis online beschikbaar. Doen jullie liever iets buiten het klaslokaal? Doe dan een Trash Hunt, de filmles of organiseer een sponsoractie voor Plastic Soup Foundation. Daarnaast is er ook een Nieuwsbegrip les, geheel in het teken van microplastics. | www.plasticsoupfoundation.org/nl/ lespakketten

Wonderwel

Vrolijke inwijding in duurzaamheid

groep 3 t/m 8

Op onze website staan eenvoudige en inspirerende lessen rond de werking van de basisvoorzieningen drinkwater, riool, elektriciteit, aardgas, voedsel, afval en internet. Uitgangspunt is het huis waar kinderen opgroeien. Dat is hun directe leefomgeving! | www.wonderwel.nu

Hulptroepen uit de natuur

groep 4 t/m 8

Verwondering en inspiratie voor en door de natuur

Een indrukwekkend, spannend en activerend lesprogramma, dat bij leerlingen bewustwording en inspiratie brengt | www.hulptroepenuitdenatuur.nl

NIEUW!

Expeditie 10 - Vroege vogels groep 3 t/m 5

Ga met je klas op Expeditie 10!

In de omgeving van jouw school speur je naar de tien soorten van Expeditie 10, waaronder de koolmees, de brandnetel, de mol en de eik. Met je afvinkkaart in de hand en je wandelschoenen aan wordt het een interactieve en leuke buitenles. Lukt het jouw klas om alle soorten te vinden? | www.bnnvara.nl/expeditie10/lesmateriaal-voorin-de-klas

Muziek met Sam groep 3 t/m 4

Voorstelling - Chaos onder de grond!

De kinderen maken kennis met de verschillende bodemdieren en worden onderdeel van het verhaal dat zich onder de grond afspeelt.

Deze activiteit is specifiek te boeken in combinatie met de les Buitengewone bodembeestjes (blz. 24) en vindt plaats op een van de locaties van Utrecht Natuurlijk. Uitzonderingen kunnen worden overlegd. | www.muziekmetsam.nl

Foto: Wunderlust

Groep 5•6

Programma Utrecht Natuurlijk

Op de tuin: Groene Vingers

Een seizoen lang je eigen tuintje

Het is lente, de natuur komt tot leven. Tijd om in de tuin aan de slag te gaan. Zaaien, planten, wieden en oogsten. De kinderen komen ogen en oren tekort. Een belevenis die de leerlingen zich nog lang herinneren.

De leerlingen krijgen ieder een eigen tuintje en komen elke week. De extra begeleiders spelen een belangrijke rol.

TIP Bekijk ook onze vlogs op ons YouTube-kanaal:

Groep 5 t/m 8

Locatie stadstuin Uitvoering deels doe-het-zelf-les

Begeleiding min. 2 per groep Periode begin april tot zomervakantie

Duur ca. 10 lessen van 1 uur

Erkend Modelinterventie Schooltuinieren

* Het schooltuinprogramma Groene vingers voldoet aan de Modelinterventie Schooltuinieren. Het schooltuinprogramma draagt bij aan het bevorderen van gezonde duurzame voedingsgewoonten, verbondenheid met en respect voor de natuur en persoonlijke groei en ontwikkeling. Het schooltuinprogramma wordt uitgevoerd volgens de kernelementen van de Modelinterventie Schooltuinieren. Schooltuinieren is door het Rijksinsituut voorVolksgezondheid en Milieu (RIVM) erkend als ‘goed onderbouwd’.

Op de tuin: Zaden en zo

Beleef de tuin in de herfst

Het lijkt of planten zich niet kunnen verplaatsen. Maar is dat wel zo? In deze les bekijk je zaden en ontdek je hun bijzondere wereld. En wat blijkt? Zaden zijn ruimte- en tijdreizigers. Wind, water en dieren helpen de zaden daarbij.

Groep 5 t/m 8

Zie bladzijde 41

Op de boerderij: Kaas maken

Ervaar zelf dit magische proces

Wrongel, wei, stremsel, wat is dat? Na deze les weten je leerlingen het wel! De kinderen maken het magische proces mee dat melk tot kaas omtovert.

Hoeveel melk is er nodig om kaas te kunnen maken? Waar komt al die melk vandaan? Wanneer geven dieren melk? En hoe ‘vegetarisch’ is kaas eigenlijk? Op de boerderij ontmoeten de kinderen een koe of geit. Op de kaasproeverij proeven ze verschillende soorten kaas, ook een veganistische. Om hygiënische redenen mogen de leerlingen hun zelf gemaakte kaasjes helaas niet opeten. Tijdens het bezoek is er tijd voor een zelf meegebracht pauzehapje.

TIP Leen de Leskist ‘Kaas maken’ als je echt niet in staat bent om de boerderij te bezoeken. Neem hiervoor contact op met Utrecht Natuurlijk.

Op de boerderij: Werken op de boerderij

Help mee in de stallen

Ervaar de zorg die dieren nodig hebben. Leerlingen helpen mee op de boerderij. Ze gaan vegen, mesten, opstrooien en schoonmaken.

Groep 5 t/m 8

Locatie stadsboerderij Uitvoering deels doe-het-zelf-les

Begeleiding min. 3 per groep Periode winter

Duur ca. 2 à 2,5 uur

Groep 5 t/m 8

Zie bladzijde 41

Materiaalproject: Tijdreizen met vlijtig liesje

Samen met je plant op reis

Planten beginnen hun leven als zaadje en maken uiteindelijk zelf ook weer zaden. We volgen de tijdreis van de plant.

De leerlingen gaan nadenken over de levenscyclus van de plant, maken een plantenpaspoort en leggen de tijdreis van de plant vast met een TimeLapse.

Het materiaalproject bestaat uit één plant en bloempotje per leerling, potgrond en per klas vijf reserveplanten. Ook worden een docentenhandleiding en het bijbehorende werkblad meegeleverd.

Locatie school

Materiaal vlijtig liesjes (1 per leerling), potjes, potgrond Periode afhalen eind maart

Materiaalproject: Rupsen voor en vlinders na

Van dichtbij de metamorfose meemaken van rups tot vlinder! Iedere dag kijken de leerlingen in de vlinderbak. Zijn er al rupsen aan het verpoppen? Zijn er al vlinders uitgekomen?

De leerlingen leren hoe een insect eruit ziet en wat metamorfose is. De leerlingen laten de vlinders ook weer vrij.

Materiaalproject: Water om te drinken

Op een ochtend ligt er een schatkaart in de klas. De leerlingen proberen in groepjes de plek te vinden waar de schat verborgen ligt.

Gezamenlijk graven ze de schat op. Het enige wat tijdens het graven naar boven komt is grondwater. Een teleurstelling? Door dit project worden de leerlingen zich bewust van hun eigen omgang met water.

Leskist: Utrecht Schone Stad

Slim omgaan met (zwerf)afval

Ontdek samen met afvalreporters Daysha en Jesper hoe we Utrecht schoon kunnen houden.

Leer meer over Afval en grondstof, hoe we met zijn allen voor minder afval kunnen zorgen en hoe je afval opnieuw kunt gebruiken. Ontdek wat grondstoffen zijn en wat een kringloop is.

TIP Boek een gastles!

Leskist: Snuffelfiets Junior

Onderzoek naar luchtkwaliteit

Wanneer is de lucht gezond en wanneer ongezond voor je longen? Wat heeft dat te maken met hoesten, benauwd zijn en astma? Met deze leskist doe je zelf onderzoek naar de luchtkwaliteit in de omgeving van school.

Locatie school

Materiaal vlinderkweekset

Periode afhalen begin juni

Locatie school

Materiaal materialen voor proefjes

Periode afhalen eind september

Groep 6 t/m 8

Locatie school(omgeving)

Materiaal

leskist

Periode hele jaar

Groep 6 t/m 8

Zie bladzijde 43

Doe-het-zelf-project: Winterquiz

Waarom dragen dieren geen trui?

Dieren gaan in de winter meestal veel zuiniger met energie om dan mensen. Op welke verschillende manieren komen dieren in de Utrechtse stadsnatuur de winter door?

Groep 5 t/m 8

Zie bladzijde 45

Doe-het-zelf-project: Bij-zonder goeie quiz!

Een digitale quiz over honingbijen

In deze Kahoot quiz ontdekken leerlingen hoe het bijenvolk slim samenwerkt om te overleven en dat bijen een belangrijke rol spelen in de natuur.

Doe-het-zelf-project:

Kinderquiz Ecologische voetafdruk

Leerlingen onderzoeken hun ecologische voetafdruk en ontdekken waarop ze nog duurzaam kunnen ‘scoren’. Voor deze quiz is maar weinig tijd nodig!

De aarde produceert alles wat we nodig hebben om in onze voedsel-, energie- en andere levensbehoeften te voorzien.

De Ecologische voetafdruk geeft inzicht in de hoeveelheid land (mondiale hectares) die jaarlijks nodig is voor onze consumptie. De grootte van je voetafdruk hangt dus af van je leefgewoonten.

TIP Heb je weinig tijd, dan is dit het middel om toch even met duurzaamheid bezig te zijn in de klas!

Groep 6 t/m 8

Zie bladzijde 45

Groep 5 t/m 8

Locatie school

Materiaal quiz- en handleiding Periode hele jaar

Doe-het-zelf-project: Kiemen, groeien, bloeien

Wat is de overeenkomst tussen een appel en een walnoot? Hoe komt het dat een kers maar één pit heeft en een zonnebloem heel veel? En wat heeft pindakaas daar mee te maken?

In het najaar kijken de leerlingen naar zaden en vruchten. In het voorjaar ontdekken de leerlingen door het doen van kleine onderzoeken hoe zaadplanten zich voortplanten. En wat blijkt... We eten heel veel van die energierijke zaden.

TIP Bekijk ook onze vlogs op ons YouTube-kanaal: Zaden en zaaien en Knollen en bollen (zie ook blz. 30)

Locatie school Materiaal zelf verzorgen: takken met bessen, zaden, potjes, aarde Periode najaar en voorjaar

Doe-het-zelf-project: Junior Klimaattocht

Bedenk zelf oplossingen voor het klimaatprobleem

Leerlingen helpen professor Weertje. Aan de hand van een tocht in of rond de school langs tien foto’s verzinnen leerlingen tips waarmee ze het milieu kunnen sparen.

Onderwerpen die aan bod komen: productie van spullen, productie van voedsel (groente/fruit versus vlees/vis, lokaal versus mondiaal), vervoer van mensen, producten en voedsel, grondstoffen (gebruik, afval, recyclen, hergebruik) en duurzame en niet duurzame energie en water. De Junior Klimaattocht laat leerlingen nadenken en geeft hen een handelingsperspectief.

Doe-het-zelf-project: Junior Global Goals

De verschillende aspecten van duurzaamheid

De zeven Junior Global Goals zijn een vertaling van de 17 wereldwijde Sustainable Development Goals (SDG’s) voor kinderen.

Met de posters van dit doe-het-zelf-project en de korte animatiefilmpjes over de zeven Junior Global Goal-thema’s ontdekken de leerlingen verschillende aspecten van een duurzame wereld. De posters zijn gebaseerd op het wellesnietes memoryspel van de Schooldag van de duurzaamheid. Zie ook blz. 60 voor lessen over de Global Goals via Utrecht4GlobalGoals.

Groep 5 t/m 8

Locatie school Materiaal digitaal Periode hele schooljaar

Groep 5 t/m 8

Locatie school(omgeving) Materiaal digitaal Periode hele schooljaar

Boerderij in de kijker

Locatie school en boerenbedrijf

Uitvoering boer en begeleiders vanuit school

Begeleiding

1 per 4-6 leerlingen

Materiaal

lesbeschrijving met werkbladen

Periode

sept-nov, mrt-zomer

Duur boerderijbezoek ca. 2 uur

Kosten € 50,-

Superboerderij

Wat heb jij gegeten? Is de eerste vraag die centraal staat in dit project. Een inventarisatie volgt met als uitkomst een heel palet aan voedselwaar. Maar waar komen onze voedselproducten eigenlijk vandaan? Van de supermarkt natuurlijk! Ja, en daarvoor?

Om dat concreet te maken gaat de klas op bezoek bij een echt boerenbedrijf. Daar gaan de leerlingen in groepjes op ontdekkingstocht en maken kennis met voedselproductie in al zijn facetten: de producten, de dieren, de werkzaamheden en de kringloop van gras tot melk. En natuurlijk vertelt de boer(in)! Terug op school worden de ervaringen verwerkt en het project afgesloten met de vragen: 'Was deze boerderij een ‘superboerderij’? En de boer een ‘superboer’?

Bodem, beestjes en groente

Ontdekken en beleven van de tuinderij

Kinderen maken op een actieve en belevende wijze - via ‘hoofd, hart en handen’ - kennis met en krijgen waardering voor het platteland in al haar facetten.

De kinderen ontdekken wat er nodig is voor de productie van groente en hoe de werkzaamheden, de kleine beestjes, het weer, en het groeien van de groenten met elkaar samenhangen in een kringloop.

Nieuw!

Partnerprogramma: groep 5 en 6

Schooldag van de duurzaamheid

Begin vandaag voor morgen

groep 3 t/m 8

Schooldag van de duurzaamheid laat basisschoolkinderen spelenderwijs ervaren wat de Junior Global Goals zijn en hoe zijzelf hiermee aan de slag kunnen gaan. | www.schooldagvandeduurzaamheid.nl

Wonderwel

Vrolijke inwijding in duurzaamheid

groep 3 t/m 8

Hulptroepen uit de natuur

groep 4 t/m 8

Verwondering en inspiratie voor en door de natuur

Een indrukwekkend, spannend en activerend lesprogramma, dat bij leerlingen bewustwording en inspiratie brengt | www.hulptroepenuitdenatuur.nl

Plastic Soup Foundation

groep 4 t/m 8

Plasticsoep materiaal voor het basisonderwijs

Plastic Soup Foundation heeft avontuurlijk lesmateriaal met een ondersteunende digitale omgeving over de plasticsoep. Het lesmateriaal is gratis online beschikbaar. Doen jullie liever iets buiten het klaslokaal? Doe dan een Trash Hunt, de filmles of organiseer een sponsoractie voor Plastic Soup Foundation. Daarnaast is er ook een Nieuwsbegrip les, geheel in het teken van microplastics. | www.plasticsoupfoundation.org/nl/ lespakketten

Stichting Snorhaar

Doe eens wild…

groep 5 t/m 6

Je brengt een uniek bezoekje aan de wildopvang van Stichting Snorhaar in Utrecht. Tijdens deze excursie leer je in circuitvorm meer over de dieren die opgevangen worden. Leerlingen van groep 5 en 6 ontwerpen coöperatief een egelvriendelijke tuin, zijn praktisch bezig in het onderzoekslab en krijgen een rondleiding door de opvang. | www.stichtingsnorhaar.nl

Op onze website vind je meer details

NIEUW!

Expeditie 10 - Vroege vogels groep 3 t/m 5

Ga met je klas op Expeditie 10!

Heuvelrugwijs

groep 5 t/m 6

Op stap door het golvende landschap van de Utrechtse Heuvelrug

Twee HeuvelrugWijzers nemen jouw klas mee op pad in het unieke gebied. Het duo laat jullie de bijzondere geschiedenis achter het landschap zien met leerzame verhalen, spellen en leuke doe-opdrachten. Samen beleven jullie hoe de mens tot op de dag van vandaag verbonden is met het gebied. | www.heuvelrugwijs.nl

Stichting Technotrend groep 5 t/m 8

Door inspirerend onderwijs naar een duurzame toekomst

Stichting Technotrend een hoopvolle blik op de toekomst, waarin jongeren mee leren te denken over duurzame transities. | www.stichtingtechnotrend.nl

Wetenschapsknooppunt Wageningen groep 5 t/m 8

Breng wetenschap in de klas

Wetenschapsknooppunt Wageningen University brengt wetenschap in de klas. Zo is er het Junior Science Lab, de kinderuniversiteit, een ontwerpwedstrijd en de Wetenschap(per) in de Klas. Daarnaast zijn er drie leskisten: bodem, insecten en magnetische knopen. Voor meer informatie, zie de digitale NDE-gids. | www.wur.nl/wetenschapsknooppunt

De Grote Plantenjacht

Ecoschools

groep 5 t/m 8

Grote Plantenjacht is een gratis digitaal lespakket waarbij leerlingen van basisscholen de biodiversiteit rondom de school onderzoeken. | www.eco-schools.nl/de-grote-plantenjacht

BiomimicryNL

Technieken uit de natuur

groep 5 t/m 8

Technieklessen saai of moeilijk? Niet met planten en dieren op het schoolplein als inspiratiebron! Hoe gaat de natuur om met (technische) uitdagingen? Leer dit met een van onze biomimicry lespakketten en activiteiten. | biomimicrynl.org/ wat-we-doen/opleiden/educatie/primair-onderwijs

IVN

Natuurles over de wolf

groep 5 t/m 8

Sinds 2023 wonen er weer wolven op de Utrechtse Heuvelrug. Van oudsher heeft de wolf een slecht imago. In verhalen en sprookjes zoals Roodkapje, is de wolf vaak de boosdoener. Maar klopt dat eigenlijk wel? Met een natuurles over de wolf leren leerlingen de wolf kennen: van bijzondere kenmerken, zijn leefgebied en zijn rol in de natuur, tot zijn imago. | www.ivn.nl/provincies/utrecht/natuurles-over-de-wolf

Fairtrade Nederland

Cacao en kinderarbeid

groep 6 t/m 8

Waar komt onze chocolade vandaan en wat doen cacaoboeren om kinderarbeid te voorkomen. | www.digileskaart.nl/ hetklokhuisoverkinderarbeid

Universiteitsmuseum Utrecht | UMU groep 6 t/m 8

Onderzoekstour

Het UMU is hét museum voor nieuwsgierige schoolklassen. Leerlingen worden zelf onderzoeker en ontdekken hoe wetenschappelijk onderzoek werkt. Zo kunnen ze experimenteren met een valbaan, een hart-long machine in elkaar zetten of het gedrag van apen en mensen bestuderen. Ook ontwikkelen leerlingen verschillende onderzoeksvaardigheden: Hoe stel ik een goede vraag?

Hoe doe ik een experiment? | www.umu.nl

Fungi Factory groep 6 t/m 8

Zorgen voor gezonde grond

In een stadstuin gaan we samen met Fungi Factory op onderzoek naar schimmels en beestjes in de bodem.

Lekker naar buiten en kennis maken met bodem ecologie, schimmels en biodiversiteit. In de tuinen gaan we praktisch aan de slag met loepjes en bodemmonsters. Ieder klas krijgt een lespakket mee om in de klas paddenstoelen te kweken (inclusief recept). | www.fungifactory.nl

Planeet in Actie! groep 6 t/m 8

Een turbo start voor jonge duurzame ondernemers

In vijf weken leren kinderen over globale uitdagingen en hun oplossingen, zoals circulaire economie, klimaatadaptatie en sociale innovaties. Op school, thuis en in de buurt ondernemen zij samen acties die op lokaal niveau aan de globale missies bijdragen. | www.planeetinactie.nl

Smaaklessen

Gastsmaaklessen

groep 6 t/m 8

Meld jouw klas aan voor een gastles Smaaklessen door Utrechtse studenten. Dankzij een samenwerking tussen Jong Leren Eten Utrecht, de Hogeschool Utrecht en het Voedingscentrum geven HU-studenten van de minor Voeding voortaan als vast onderdeel van hun curriculum een gastles Smaaklessen op een basisschool in de provincie Utrecht.

NB. Groep 1 t/m 5 ook mogelijk in overleg. Neem contact op met: | marlijn.vandenberg@hu.nl

NIEUW!

Staatsbosbeheer Utrecht-West groep 5 t/m 6

Mee met de stadsboswachter

Elke donderdag in oktober kun je met je klas mee met de stadsboswachter. Wat valt er allemaal te zien in de herfst? Dierensporen, paddenstoelen, mossen en nog veel meer. En wat doet een boswachter eigenlijk? Waarom is een bos belangrijk? Op een speelse manier, door kleine opdrachtjes, leren de kinderen meer over biodiversiteit en de natuur. Afhankelijk van de locatie van jouw school, kiezen we de locatie. Mail (met in het onderwerp: 'Met de stadsboswachter mee'): | utrechtwest@staatsbosbeheer.nl

NIEUW!

Fairtrade Gemeente | Gastlessen groep 6 t/m 8

Young & Fair

Met ons programma Young & Fair willen we jongeren inspireren en activeren in de wereld van eerlijke handel en duurzaamheid. We geloven dat door kennis te delen over duurzame consumptie, dat jongeren in staat stelt om bewuster te consumeren. Ons programma bestaat uit twee gastlessen: Fair Fashion en Fair Food. | www.fairtradegemeenten.nl/onze-gastlessen

NIEUW!

De Visdeurbel

groep 5 t/m 8

Duik mee in onze Hollandse delta - Volg de vissen onder water

Leer samen alles over de Visdeurbel en onze onderwaterwereld. Dit doe je door samen naar de VisColleges te kijken en ondertussen de Visdeurbel in de gaten te houden (tussen maart en juni). Bij elk VisCollege zit een vragenblad, speciaal voor leerlingen van het basisonderwijs. Dit vragenblad kun je vinden op de Visdeurbel website. | www.visdeurbel.nl

NIEUW!

Wetenschapsknooppunt Utrecht

Breng wetenschap in de klas

groep 6 t/m 8

Het wetenschapsknooppunt Utrecht biedt verschillende activiteiten waarmee ze wetenschap toegankelijker maken voor het basisonderwijs, zoals Meet the Professor of KennisKnetters. De verschillende activiteiten stimuleren de onderzoekende houding en nieuwsgierigheid van leerlingen. Zie de digitale NDE-gids voor alle inspirerende mogelijkheden. | www.uu.nl/onderwijs/samenwerking-met-hetbasisonderwijs

NIEUW!

Wilde

Bijen

Expeditie

| Bee Foundation groep 5 t/m 8

Ontdek de wereld van de Wilde Bijen

Ga op expeditie met de hommelkoningin en ontdek alles over wilde bijen tijdens dit interactieve spel. Samen met de hommelkoningin ontdek je onder andere hoe wilde bijen stuifmeel verzamelen, waar zij overwinteren en verwonder je je over de verschillende manieren van nestjes bouwen. Bijen zijn belangrijk voor de voortplanting van heel veel planten en bloemen en voor ons voedselsysteem. Zij zijn het zoemende hart van het leven op aarde. Zij helpen ons aan 80% van ons eten, hoe kunnen wij hen helpen? Laat je verwonderen en maak het mee. | bee-foundation.nl/wilde-bijen-expeditie

In de schijnwerpers >> Juf Chitra

Het zijn zulke leuke lessen in de natuur

Onderwijs en natuur, hoe gaat dat voor jou samen?

Juf Chitra Ramrattansing van PCBS de Oase vertelt vanuit haar hart. “Persoonlijk vind ik alles wat met natuur te maken heeft leuk. Hoe groeit en bloeit het? Ik wil mijn liefde voor de natuur overbrengen aan de kinderen. Ik denk dat kinderen al doende, en door gewoon in de natuur te zijn, al heel veel leren. Maar ook zie ik dat ze tegenwoordig eigenlijk helemaal niet in aanraking komen met de natuur, dus fijn dat we vanuit school iets kunnen doen. Vroeger moesten we bij de schooltuinen zelf de lessen geven. Nu zijn er educatiemedewerkers bij Utrecht Natuurlijk. Dit is van grote meerwaarde!”

Stel dat de Utrechtse basisscholen het aanbod van Utrecht Natuurlijk niet meer hadden, wat zou je dan het meest missen?

“Ik schrijf me altijd voor alles in. De kinderen zijn enthousiast. Een paar jaar geleden had ik een drukke klas door wisseling van leerkrachten op school. Door met elkaar naar de tuintjes te gaan, zag ik heel andere kinderen. Ze zijn daar bezig met de tuin, met de natuur, met de regenwormen. Je ziet dan echt de andere kant van het kind en leert het kind op een andere manier kennen.”

Kun je een anekdote vertellen over bezoekjes aan de Steede met jouw klas?

“Ik weet nog dat we het ene jaar gingen tuinieren en dat er van alles groeide en bloeide. We hadden een gigantische oogst. Het jaar erna hadden we een slechte oogst. Het was toch heel mooi en leerzaam voor de kinderen. Door de begeleiding en uitleg over de natuur, was het geen teleurstelling. Ze hadden genoten van de tuin en geleerd dat het ook een keer wat minder goed kan gaan.”

Liefde voor de natuur overbrengen

Wat zou je de toekomstige generatie leerkrachten willen meegeven?

“Ga het gewoon doen! Het zijn zulke leuke lessen op de stadstuinen en -boerderijen. Kinderen leren heel veel van de natuur en mijn ervaring is dat ze er jaren later nog over praten. Wat ik ook belangrijk vind dat ze leren is om te zorgen voor iets. Dus dat als ik zorg voor de natuur, dan zorgt de natuur voor mij. Ik begrijp dat je druk bent als leerkracht en toch kun je dit altijd inplannen en inpassen in de lessen. Je hebt bijvoorbeeld de mogelijkheid het te combineren met natuuren technieklessen. Hierbij is het van belang om vooral naar de doelen te kijken en soms de methode wat meer los te laten. Fijn natuurlijk als je ouders hebt die mee kunnen! Tegelijkertijd is het mij opgevallen dat het makkelijker gemaakt is voor leerkrachten omdat er op de locaties educatiemedewerkers zijn.”

Hoe zie jij de toekomst van natuur en duurzaamheid in het onderwijs?

“Mijn wens zou zijn dat we kinderen in de toekomst van kleins af aan het belang van de natuur en bewustzijn over het mooie ervan meegeven.”

Je ziet dan echt de andere kant van het kind en leert het kind op een andere manier kennen

Groep 7•8

Programma Utrecht Natuurlijk

Op de tuin: Groene Vingers

Een seizoen lang je eigen tuintje

Op de tuin: Bevrijd de bijen!

Een spannende escape game

Ontmoet bij een echte imker in de bijenstal de koningin en haar hofhouding. Ondertussen spelen de leerlingen een spannende escape game om ontvoerde honingbijen te bevrijden van de gemene professor.

Door diverse bij-gerelateerde puzzels op te lossen ontdekken de leerlingen hoe complex het leven van de bijen in elkaar zit. Ze leren dat deze bijen een belangrijke rol spelen in de natuur en hoe slim een honingbijenvolk samenwerkt om te overleven.

TIP Bekijk de instructievideo op ons youtubekanaal voordat je naar de les gaat (zie qr-code).

NB Het is minder leuk als leerlingen deze les voor een tweede keer doen, hou daar rekening mee in de planning.

Erkend Modelinterventie Schooltuinieren

* zie blz. 30

Groep 5 t/m 8

Zie bladzijde 30

Locatie stadstuin

Uitvoering medewerker UN, imker en begeleiders vanuit school

Begeleiding min. 2 begeleiders per groep

Duur ca. 1,5 à 2 uur

Op de tuin: Zaden en zo

Beleef de tuin in de herfst

De leerlingen verzamelen zelf zaden op de tuin en bekijken zaden met de binoculair (spectaculair!). Kun je, door er goed naar te kijken, voorspellen hoe zaden verspreid worden? Aan de hand van stellingen denken de leerlingen op een meer filosofische manier na over hoe planten (over)leven.

Op de tuin: Van Bodem tot Bord

Tuin van de toekomst

Gedurende een half schooljaar help je mee op een zelfoogsttuin. Tijdens de lessen wordt stilgestaan bij de bodem, planten, klimaat en biodiversiteit.

De klas krijgt eigenaarschap over verschillende bedden en helpen met de verzorging, oogst en lokale distributie van gewassen. Zo komen uitdagingen van de toekomst op een laagdrempelige manier aan bod. Betekenisvol tuinieren dus, met veel verantwoordelijkheid en plezier.

Nieuw!

Op de boerderij: Werken op de boerderij

Help mee in de stallen

De leerlingen kruipen voor even in de huid van de dierverzorger. Ze onderzoeken wat er nodig is om goed voor huis- en landbouwdieren te zorgen.

Op de stadsboerderij ontdekken ze in groepjes alles over de huisvesting, voeding en verzorging van de dieren. Zo komen de leerlingen in aanraking met de verantwoordelijkheden die wij mensen hebben voor huis- en landbouwdieren.

Let op Dit is een doe-het-zelf-les; na ontvangst voer je de opdrachten zelfstandig in groepjes uit met eigen begeleiders. Deze begeleiders coördineren en stimuleren de werkzaamheden van de leerlingen. In deze les werken we met dieren en mest. Ook kan het stoffig zijn.

Groep 5 t/m 8

Locatie stadstuin Uitvoering medewerker van UN en begeleiders vanuit school

Begeleiding min. 3 begeleiders per groep

Periode herfst Duur ca. 1,5 a 2 uur

Locatie Koppelsteede Uitvoering medewerker van UN en begeleiders vanuit school

Begeleiding min. 2 à 3 begeleiders per groep

Duur 6-8 lessen van 1,5 uur

Groep 5 t/m 8

Locatie stadsboerderij Uitvoering deels doe-het-zelf-les Begeleiding 1 per max. 6 leerlingen Periode hele jaar Duur ca. 1,5 à 2 uur

Op de boerderij: Kaas maken

Ervaar zelf dit magische proces

Wrongel, wei, stremsel, wat is dat? Na deze les weten je leerlingen het wel! De kinderen maken het magische proces mee dat melk tot kaas omtovert.

Materiaalproject: Professor Busy Lizzie

Laat je hersens kraken

De professor heeft hulp nodig bij haar onderzoek naar plantengroei. De kinderen gaan in groepen hun eigen onderzoek opstellen en uitvoeren.

Met behulp van onderzoekend leren en het vragenmachientje leren kinderen hoe ze een goed onderzoek kunnen uitwerken. De onderzoeken kunnen naar de professor worden opgestuurd. Zij zal persoonlijk reageren op de experimenten.

Het materiaalproject bestaat uit één plant en bloempotje per leerling, potgrond en per klas vijf reserveplanten.

Leskist: Expeditie Moendoes

Speel de wetenschapper op een onbekende planeet

Hoe zit het hier met de zwaartekracht en met de seizoenen? Zijn de lokale dieren gevaarlijk? Hoe zit de taal van de bewoners in elkaar? En wat betekenen die gele driehoekjes?

Expeditie Moendoes is een enerverend spel waarbij leerlingen als wetenschappers de nieuwe planeet in kaart brengen. Ze verzamelen daarvoor informatie, wisselen gegevens uit en publiceren conclusies. Kortom ze werken zelf als een team wetenschappers.

Leskist: Utrecht Schone Stad

Slim omgaan met (zwerf)afval

Ontdek samen met afvalreporters Daysha en Jesper hoe we Utrecht schoon kunnen houden.

Groep 5 t/m 8

Zie bladzijde 31

Locatie school

Materiaal

vlijtig liesjes (1 per leerling), potjes, potgrond

Periode afhalen eind maart

Locatie school

Materiaal

spel

Periode hele jaar

Dit spel is ontwikkeld voor De Jonge Akademie en is extra geschikt voor PLUS-klassen.

Groep 6 t/m 8

Zie bladzijde 32

Onderzoek naar luchtkwaliteit

De klas gaat onder andere fietsend in groepjes de luchtkwaliteit in de omgeving van de school meten. Aanvullend bestaat de mogelijkheid om een gastles van een longarts in te plannen. Hij of zij vertelt de kinderen dan meer over gezonde longen en het belang van gezonde lucht.

Leskist: Snuffelfiets Junior Nieuw!

Leskist: Energie(k)

Ontdek en onderzoek duurzame energiebronnen

Letten op lampen, slurpers en sluipers, isoleren, spierkracht, windenergie, zonnewarmte, zonne-energie, bio-energie, fossiele brandstoffen…

De leskist ‘Energie(k)’ is een compact programma over zuinig omgaan met energie en over duurzame (hernieuwbare) energiebronnen. Na proefjes en onderzoeken presenteren de leerlingen elkaar welke energiebronnen en energiebesparende maatregelen volgens hen de beste zijn.

Leskist: Energieke klas

Naar een beter binnenklimaat op school

Als de winterjassen voor de dag komen en de verwarming weer aan gaat, is de tijd aangebroken om aan de slag te gaan met energiebesparing en het binnenklimaat in de klas.

Zelf aan de slag met meetapparatuur: CO2-, licht-, thermoen energiemeters. De leerlingen ontdekken waar je beter moet ventileren en hoe de school energie kan besparen.

TIP De Junior Klimaattocht (blz. 34) is een leuke aanvulling.

Groep 6 t/m 8

Locatie school(omgeving)

Materiaal leskist Periode hele jaar

Locatie school

Materiaal leskist

Periode hele jaar

Locatie school

Materiaal leskist

Periode oktober t/m maart ('stookseizoen')

Leskist: Avontuurlijke eiwitten

Op zoek naar alternatieve eiwitbronnen

Ella is hobbykok en gaat een foodtruck openen met allerlei producten met avontuurlijke eiwitten! Ella heeft zeewier, tofu, bonen, linzen en insecten. Eén probleempje… Ella weet niet welke gerechten zij daarvan kan maken. Kunnen de leerlingen haar helpen?

In de Smaakmissie Avontuurlijke Eiwitten gaan leerlingen samen met Ella op zoek naar deze avontuurlijke eiwitten en leren ze van alles over alternatieve eiwitbronnen!

Leskist: Zoom: Light on Small 2

Ontdek de wondere wereld van kleine dingen

Of het nu om beestjes, plantjes, afval of grond gaat, alles ziet er totaal anders uit als je het 20 keer vergroot.

In dit project van Eco-Schools kunnen jullie met de veldmicroscopen en camera’s kleine objecten in 3D bestuderen. Leerlingen onderzoeken dan planten, dieren en ecosystemen. Of... jullie vergroten alles wat jullie maar interessant lijkt. Er zal een nieuwe wereld voor jullie open gaan!

Locatie

school(omgeving)

Materiaal

leskist

Periode hele jaar

Duur tot 6 lessen

Locatie

school(omgeving)

Materiaal

leskist

Periode hele jaar

Doe-het-zelf-project: Junior Global Goals 9

De verschillende aspecten van duurzaamheid

Met de posters en de animatiefilmpjes over de zeven Junior Global Goal-thema’s ontdekken de leerlingen verschillende aspecten van een duurzame wereld.

Groep 5 t/m 8

Zie bladzijde 34

Doe-het-zelf-project: Junior Klimaattocht

Bedenk zelf oplossingen voor het klimaatprobleem

Leerlingen helpen professor Weertje. Aan de hand van een tocht in of rond de school langs tien foto’s verzinnen leerlingen tips waarmee ze het milieu kunnen sparen.

Groep 5 t/m 8

zie bladzijde 34

Doe-het-zelf-project: Winterquiz

Waarom dragen dieren geen trui?

Dieren gaan in de winter meestal veel zuiniger met energie om dan mensen. Op welke verschillende manieren komen dieren in de Utrechtse stadsnatuur de winter door?

Om zich warm te houden kunnen dieren een dikkere vacht of een dikkere speklaag krijgen of meer lucht tussen de veren houden. Als je geen vacht of veren hebt moet je wat anders verzinnen. Ontdek hoe dieren in Utrecht de winter overleven en wat wij daar nog van kunnen leren.

TIP Doe deze quiz op of rond Warmetruiendag in februari.

Groep 5 t/m 8

Locatie school

Materiaal digitaal Periode winter

Doe-het-zelf-project: Bij-zonder goeie quiz!

Een digitale quiz over honingbijen

Het leven van honingbijen is heel complex. Het leven in een grote groep biedt extra mogelijkheden.

In deze Kahoot quiz ontdekken leerlingen hoe een bijenvolk slim samenwerkt om te overleven. Ook leren ze dat bijen een belangrijke rol spelen in de natuur.

Het filmpje van Imker 'Maarten in de bijenstal' op Griftsteede (20 minuten) is een alternatief voor een ‘echt’ bezoek aan een bijenstal op een van de Utrecht Natuurlijk locaties.

Locatie school

Materiaal computer, digibord, smartphone(s)

Periode hele jaar

Doe-het-zelf-project: Wetenschap in een wc-rol 5

Wat heeft een plant nodig om te groeien? Hoe onderzoek je dat als een echte wetenschapper?

Aan de hand van de groei van tuinkersplantjes oefenen leerlingen met het maken van een goede onderzoeksvraag en het opzetten van een ‘eerlijk’ wetenschappelijk onderzoek. Je geeft de leerlingen veel vrijheid of maakt gebruik van de suggesties in de handleiding.

Het project kan uitgevoerd worden met tuinkerszaad en materialen die je meestal gewoon in huis / op school hebt.

Locatie school

Materiaal digitaal, tuinkerszaad en eenvoudige onderzoeksmaterialen Periode hele jaar

Doe-het-zelf-project: Kinderquiz

Ecologische voetafdruk

Leerlingen onderzoeken hun ecologische voetafdruk en ontdekken waarop ze nog duurzaam kunnen ‘scoren’. Voor deze quiz is maar weinig tijd nodig!

Doe-het-zelf-project: De wilde bij

Leer de wilde bij kennen en herkennen

Lespakket waarmee leerlingen meer begrip krijgen voor insecten in het algemeen en wilde bijen in het bijzonder.

Waarom is het belangrijk om de wilde bijen een beetje te helpen en hoe kunnen we dat doen?

TIP Ga op (be)zoek naar een bijenhotel in de buurt.

Doe-het-zelf-project: Duiven in de stad

Duiven horen bij de stad. Sommige mensen vinden ze leuk, anderen hebben er last van. Maar waarom? En is dat oude brood en ander eten op straat wel goed voor een duif?

Een lesbrief over dit bekende stadsdier, met recepten voor hapjes van oud brood en het duivenbordspel.

De werkbladen download en print je vanaf de lesvoorbereidingspagina.

Keuzekisten digitaal

Deze filosofische projecten prikkelen de leerlingen om verder te kijken. Ze leren meer dan alleen feiten. Ze leren keuzes maken. Niet zomaar, maar gebaseerd op informatie die ze zelf zoeken.

Het is tegenwoordig steeds belangrijker dat leerlingen kritisch met informatie kunnen omgaan. Wat vind ik en wat vinden anderen? Wat zijn mijn waarden? En waarop zijn ze eigenlijk gebaseerd? Je maakt een keuze uit verschillende onderwerpen.

Keuzekisten zijn als digitaal project voor het digibord beschikbaar. Je schrijft je hiervoor in bij de doe-het-zelfprojecten en ontvangt dan een inlogcode.

Groep 5 t/m 8

Zie bladzijde 33

Locatie school(omgeving)

Materiaal digitaal

Periode voorjaar en zomer

Locatie school

Materiaal digitaal

Periode hele jaar

Locatie school(omgeving)

Materiaal

pakket voor het digibord

Periode hele jaar

Boerderij in de kijker

Locatie

school en boerenbedrijf

Uitvoering boer en begeleiders

vanuit school

Begeleiding

1 per 4-6 leerlingen

Materiaal

lesbeschrijving met werkbladen

Periode

sept-nov, mrt-zomer

Duur

boerderijbezoek ca. 2 uur

Kosten

€ 50,- per groep

Check je melkpak

Als je voor het zuivelschap in de supermarkt staat, is er een flinke keuze aan melk; huismerk, weidemelk, volle melk, biologische (dynamisch) melk en zo meer. Op het melkpak staan allerlei leuzen over de inhoud, maar zijn dit feiten, meningen of gewoon verkooptrucs? Wat is echt het verschil? Leerlingen gaan aan de hand van een melkpak op onderzoek uit naar verschillen in de melkveehouderij.

In groepjes onderzoeken ze minimaal één van de volgende onderwerpen: veevoer, mest en kringloop, huisvesting, melkproductie en melkverwerking, gezondheid, natuur, van kalfje tot koe en het leven als boer.

Met de achtergrondkennis en een onderzoeksvraag op zak, is het tijd voor een bezoek aan een echte boerderij. Na een ontvangst en rondleiding van de boer of boerin, gaan ze aan de slag met hun onderzoeksvraag. Aan het einde van de les delen ze hun conclusies en is er natuurlijk ruimte om vragen te stellen aan de boer(in).

Op school wordt het bezoek nabesproken en maken ze een poster of een melkpak voor de melk van de bezochte boerderij.

Meer informatie www.boerderijindekijker.nl

Partnerprogramma: groep 7 en 8

Schooldag van de duurzaamheid

Begin vandaag voor morgen

groep 3 t/m 8

Schooldag van de duurzaamheid laat basisschoolkinderen spelenderwijs ervaren wat de Junior Global Goals zijn en hoe zijzelf hiermee aan de slag kunnen gaan. | www.schooldagvandeduurzaamheid.nl

Wonderwel

Vrolijke inwijding in duurzaamheid

groep 3 t/m 8

Plastic Soup Foundation

groep 4 t/m 8

Plasticsoep materiaal voor het basisonderwijs

Plastic Soup Foundation heeft avontuurlijk lesmateriaal met een ondersteunende digitale omgeving over de plasticsoep. Het lesmateriaal is gratis online beschikbaar. Doen jullie liever iets buiten het klaslokaal? Doe dan een Trash Hunt, de filmles of organiseer een sponsoractie voor Plastic Soup Foundation.Daarnaast is er ook een Nieuwsbegrip les, geheel in het teken van microplastics. | www.plasticsoupfoundation.org/nl/lespakketten

Hulptroepen uit de natuur

groep 4 t/m 8

Verwondering en inspiratie voor en door de natuur

Een indrukwekkend, spannend en activerend lesprogramma, dat bij leerlingen bewustwording en inspiratie brengt | www.hulptroepenuitdenatuur.nl

De Grote Plantenjacht

Ecoschools

groep 5 t/m 8

Grote Plantenjacht is een gratis digitaal lespakket waarbij leerlingen van basisscholen de biodiversiteit rondom de school onderzoeken. | www.eco-schools.nl/de-grote-plantenjacht

Stichting Technotrend

groep 5 t/m 8

Door inspirerend onderwijs naar een duurzame toekomst

Educatieve lespakketten, projecten en docententrainingen voor basis-, middelbaar- en beroepsonderwijs. In onze didactiek staan toekomstdenken, systeemdenken en challenge based learning centraal. Met deze didactiek biedt Stichting Technotrend een hoopvolle blik op de toekomst, waarin jongeren mee leren te denken over duurzame transities. | www.stichtingtechnotrend.nl

BiomimicryNL

Technieken uit de natuur

groep 5 t/m 8

Wetenschapsknooppunt Wageningen groep 5 t/m 8

Breng wetenschap in de klas

Wetenschapsknooppunt Wageningen University brengt wetenschap in de klas. Zo is er het Junior Science Lab, de kinderuniversiteit, een ontwerpwedstrijd en de Wetenschap(per) in de Klas. Daarnaast zijn er drie leskisten: bodem, insecten en magnetische knopen. Voor meer informatie, zie de online catalogus. | www.wur.nl/wetenschapsknooppunt

IVN groep 5 t/m 8

Natuurles over de wolf

Sinds 2023 wonen er weer wolven op de Utrechtse Heuvelrug. In 2024 zijn er zelfs welpjes geboren. Sommige kinderen vinden dit spannend, andere kinderen vinden het cool. Van oudsher heeft de wolf een slecht imago. In verhalen en sprookjes zoals Roodkapje, is de wolf vaak de boosdoener. Maar klopt dat eigenlijk wel? Met een natuurles over de wolf leren leerlingen de wolf kennen: van bijzondere kenmerken, zijn leefgebied en zijn rol in de natuur, tot zijn imago. | www.ivn.nl/provincies/utrecht/natuurles-over-de-wolf

NIEUW!

De Visdeurbel

groep 5 t/m 8

Duik mee in onze Hollandse delta - Volg de vissen onder water

Fungi Factory

Zorgen voor gezonde grond

groep 6 t/m 8

In een stadstuin gaan we samen met Fungi Factory op onderzoek naar schimmels en beestjes in de bodem. Lekker naar buiten en kennis maken met bodem ecologie, schimmels en biodiversiteit. In de tuinen gaan we praktisch aan de slag met loepjes en bodemmonsters. Ieder klas krijgt een lespakket mee om in de klas paddenstoelen te kweken (inclusief recept). | www.fungifactory.nl

Universiteitsmuseum Utrecht | UMU

Onderzoekstour

groep 6 t/m 8

Planeet in Actie!

groep 6 t/m 8

Een turbo start voor jonge duurzame ondernemers

Fairtrade Nederland

Cacao en kinderarbeid

groep 6 t/m 8

Waar komt onze chocolade vandaan en wat doen cacaoboeren om kinderarbeid te voorkomen. | www.digileskaart.nl/ hetklokhuisoverkinderarbeid

Stichting Bloeyendael

Op ontdekkingstocht in Park Bloeyendael

groep 7 t/m 8

Natuurpark Bloeyendael ligt aan de oostkant van de stad. Er zijn veel interessante diertjes, insecten en planten te vinden. | www.bloeyendael.nl/educatie

Smaaklessen groep 6 t/m 8

Gastsmaaklessen

Fairtrade Gemeente | Gastlessen groep 6 t/m 8

Young & Fair

NIEUW!

Wilde Bijen Expeditie | Bee Foundation groep 5 t/m 8 Ontdek de wereld van de Wilde Bijen Ga op expeditie met de hommelkoningin en ontdek alles over wilde bijen tijdens dit interactieve spel. Samen met de hommelkoningin ontdek je onder andere hoe wilde bijen stuifmeel verzamelen, waar zij overwinteren en verwonder je je over de verschillende manieren van nestjes bouwen. Bijen zijn belangrijk voor de voortplanting van heel veel planten en bloemen en voor ons voedselsysteem. Zij zijn het zoemende hart van het leven op aarde. Zij helpen ons aan 80% van ons eten, hoe kunnen wij hen helpen? Laat je verwonderen en maak het mee. | bee-foundation.nl/wilde-bijen-expeditie

NIEUW!

Wetenschapsknooppunt Utrecht groep 6 t/m 8 Breng wetenschap in de klas Het wetenschapsknooppunt Utrecht biedt verschillende activiteiten waarmee ze wetenschap toegankelijker maken voor het basisonderwijs, zoals Meet the Professor of KennisKnetters. De verschillende activiteiten stimuleren de onderzoekende houding en nieuwsgierigheid van leerlingen. Zie de digitale NDE-gids voor alle inspirerende mogelijkheden. | www.uu.nl/onderwijs/samenwerking-met-hetbasisonderwijs

Natuur van dichtbij

Reken Smakelijk

In de schijnwerpers >> Belle van Zuylen

Wat hebben aardappels, paprika’s en koekjes gemeen met rekenen en taal? Op deze school vormen ze samen de basis van ‘Reken Smakelijk’, 35 recepten speciaal voor leerlingen met een praktische leerroute. Door koken te integreren in het lesprogramma leren leerlingen – van kleuters tot bovenbouw – rekenen, lezen en samenwerken, zonder dat het als ‘school’ voelt.

Voor alle groepen zijn er recepten die aansluiten bij leeftijd, niveau en leerdoelen. Van Nederlandse gerechten tot Mexicaanse smaken: koken wordt ingezet om kinderen spelenderwijs kennis te laten maken met andere culturen én met schoolse vaardigheden. Elk recept is bewust gekoppeld aan doelen als meten, wegen, vermenigvuldigen en delen.

“Recepten zijn altijd voor vier personen,” vertelt Afra, leerkrachtondersteuner op basisschool Belle van Zuylen, enthousiast. “Maar als je ineens voor 36 mensen moet koken, moet je nadenken: wat doe ik dan met mijn hoeveelheden? Zo zijn ze voortdurend aan het rekenen.”

Rekenen zonder dat je het doorhebt

Tijdens het koken worden abstracte begrippen concreet. Frietjes maken die ongeveer net zo lang zijn als je hand. Wegen in grammen, meten in centimeters, nadenken over begrippen als ‘ongeveer’ en ‘even lang’. Ook taal komt vanzelf aan bod: leerlingen leren woorden begrijpen en toepassen, omdat een recept alleen lukt als je het echt snapt.

Wie te veel meel gebruikt, merkt dat het deeg te droog wordt; wie te weinig gebruikt, krijgt een waterig resultaat. Zo leren kinderen reflecteren op hun handelen.

“Aan het eind van het jaar kan ik precies zien wie de stappen begrijpt, wie de juiste kookinstrumenten herkent en wie kan uitleggen wat er misging – en waarom.”

Samenwerken is daarbij minstens zo belangrijk. Veel leerlingen willen het liefst alles alleen doen, maar in de keuken gaat dat niet. Taken verdelen, overleggen en samen beslissen zijn essentieel. “Ze blijven continu rekenen, praten en lezen, zonder dat ze zich er bewust van zijn.”

Van zaadje tot bord

Gezond eten speelt een grote rol. Vanaf mei zaaien leerlingen zelf groenten, zien ze deze groeien, oogsten ze en verwerken ze die uiteindelijk in de keuken. Dat eigenaarschap werkt motiverend. “Dan hoor je thuis: ‘Mama, ik heb zelf patatjes gemaakt, en die waren echt lekker!’”

Ook hier wordt leren geïntegreerd. Een paprika snijden is niet alleen een kookhandeling, maar ook een les over groei en tijd. “Een paprika is eerst geel, dan rood. Dat betekent dat hij ouder wordt. Hoeveel maanden oud is hij dan? Zo zijn ze voortdurend bezig met rekenen en kennis over de wereld.”

Praktische vaardigheden voor het leven

Dat koken zo’n centrale plek inneemt, is geen toeval. Veel leerlingen stromen uiteindelijk uit naar praktijk onderwijs.

“Dan is het belangrijk dat ze al vroeg kennismaken met basisvaardigheden: weten dat je in de keuken je haar vastdoet, of dat je in een tuincentrum handschoenen aantrekt.”

De keuken was al aanwezig op school, maar bleef lange tijd onbenut. “In het begin maakten we af en toe een pannenkoek of ijsthee. Toen dacht ik: als we deze keuken hebben, laten we hem dan echt inzetten als onderwijsruimte.”

Mama, ik heb zelf patatjes gemaakt, en die waren

echt lekker!

Dat vroeg om samenwerking. Welke woorden gebruiken we? Welke doelen passen bij kooklessen? En hoe verbind je die aan het curriculum? Na ongeveer anderhalf jaar ontwikkelen ontstond een stevig concept: Reken Smakelijk.

Koken verbindt

Naast het reguliere aanbod worden ook maatschappelijke projecten opgezet. Zo organiseren leerlingen soms een koekjesmarkt voor een goed doel. Ze kiezen het doel zelf, rekenen uit hoeveel er nodig is, bakken, verkopen en tellen samen met de congiërge de opbrengst. Het ingezamelde geld overhandigen ze zelf. “Zo leren ze dat eten ook kan verbinden, en dat je iets kunt doen voor een ander zonder iets terug te verwachten.”

Inspiratie voor elke school

De overtuiging is duidelijk: dit kan overal. “Niet elke school heeft een grote keuken, maar je kunt klein beginnen. In de klas deeg maken, limonade, of samen uitrekenen hoeveel meel je nodig hebt voor cup cakes. Het draait om creativiteit en durven.”

Alles wat bereid wordt is vegetarisch, hierdoor kan iedereen meedoen.

Voor veel kinderen – zeker voor kinderen die zeggen dat ze geen groenten lusten – maakt zelf koken het verschil. Kinderen zeggen vaak: “Maar ik lust geen champignons, of hè ik lust geen broccoli, of oh ik vind dit echt vies, maar probeer het eerst.” En vaak geldt: eerst proeven, dán oordelen. Leerlingen die minder goed groente aten zijn wel meer groente gaan eten op school.

De toekomstplannen zijn groot: koken nog nauwer verbinden met de moestuin en de leerlijnen, van zaaien tot oogsten tot bereiden. “Als je kinderen een betekenisvolle context biedt waarin ze actief bezig zijn, gebeurt het leren bijna vanzelf.”

Koken wordt ingezet om kinderen spelenderwijs kennis te laten maken met andere culturen én met schoolse vaardigheden

Programma

Utrecht Natuurlijk

-

Voor de hele school

Materiaalproject: Moestuin bij school

Maak van een deel van het schoolplein een moestuin

Laat leerlingen bij school hun eigen groenten, kruiden en bloemen verbouwen.

Je ontvangt gratis zaden, aardappelen en uien, waarvan een aantal zaden in de klas voorgezaaid worden. De leerlingen volgen de ontwikkelingen in de klas en op de tuin; ze zaaien, poten, onderhouden, oogsten en eten.

Met het Standaard-pakket tuinieren jullie tot de zomervakantie. Met het Extra-pakket loopt het tuinseizoen door tot de herfstvakantie. NB: één pakket per school.

TIPS bij moestuinieren:

 Kijk met de leerlingen de Utrecht Natuurlijk tuinvlogs, zie blz. 15 en zie qr-code hieronder.

 Gebruik de moestuinpraatplaten, zie blz. 57.

 Zelf nog niet zoveel moestuinervaring: schakel een Utrechtse Moestuincoach in! Zie blz. 15.

Groep 1 t/m 8

Locatie schoolomgeving Materiaal pakket met zaden, aardappelen en uien, zaaigrond, een zaaien oogstkalender, receptkaarten en een groenbemester

Periode na de voorjaarsvakantie tot de zomervakantie (standaard) of tot de herfstvakantie (extra) Duur zo intensief als je zelf wilt, minimaal 1 uur per week

NB De ervaringen van de leerlingen in de schoolmoestuin zijn een fantastisch uitgangspunt voor natuuronderwijs. Gebruik de tuin ook bij andere lessen!

TIP Moestuin bij school heeft een eigen Playlist op het Utrecht Natuurlijk Youtube kanaal:

Zaai- en oogst kalender

Leskist: Op minisafari

Op zoek naar bodemdieren rond de school

Op en in de grond leven wonderbaarlijke dieren. Ontdek hoe mooi, verschillend en nuttig ze zijn.

Ga in de omgeving van de school met elkaar op zoek naar deze dieren. Kijk er goed naar en ontdek hoe bijzonder ze zijn. Gebruik daarbij de onderzoeksmaterialen, de zoeken herkenkaarten en bodemdierenwaaiers uit de leskist. Er zal een nieuwe wereld voor jullie open gaan. Zo dichtbij!

Leskist: Eigen lijf/Ander lijf

Door proefjes leren de leerlingen over de vorm en functie van hun eigen lichaam én dat van dieren.

Kijk,

hoor, voel, ruik en

onderzoek

In groep 1 tot en met 4 gaan leerlingen aan de slag met alle lichaamsonderdelen en zintuigen.

Ontdek hoe je lichaam werkt

In groep 5 tot en met 8 leren de leerlingen over het skelet, de spieren, de bloedsomloop en de ademhaling, de organen en de binnenkant van het oog en het oor.

Zie ook de programma’s van het Universiteitsmuseum Utrecht op blz. 49.

Groep 1 t/m 8

Locatie

schoolomgeving Materiaal leskist

Periode najaar, voorjaar, zomer

Groep 1 t/m 4

Groep 5 t/m 8

Locatie

school

Materiaal

leskist voor groep 1-4, leskist voor groep 5-8

Periode hele jaar

Leskist: Ontdekken & Onderzoeken

Verwonder je over je eigen omgeving

Wat valt je op in de natuur? Waar zou je meer over willen weten? Kijk eens op een andere manier naar je omgeving en ga op onderzoek uit. Er wachten vele verrassingen.

Met de onderzoeksmaterialen uit de leskist, zoals loeps, verrekijkers, spiegeltjes en thermometers gaan leerlingen buiten zelf aan de slag. De jongere leerlingen oefenen met goed waarnemen en stellen vragen bij wat ze zien. De oudere leerlingen bedenken daarbij ook zelf een onderzoekje.

Leskist: (W)onderwaterwereld

Verrassend leven in de sloot

Leerlingen willen niet meer ophouden met het vangen van waterdiertjes. Ze laten enthousiast hun vangsten aan de anderen zien. Onder het wateroppervlak blijkt een verborgen wereld te zijn. Rijk en divers aan leven.

Leerlingen gaan aan de slag met onderzoeksmaterialen uit de leskist: schepnetten, loeppotjes, zoekkaarten etc. Een onderwaterkijker biedt een spectaculaire blik onderwater Ook onderwater zijn er roof- en prooidieren. Zelfs een complete voedselkringloop.

Leskist: Smaaklessen, Chef! 1

Eten en voedsel spelen een zeer belangrijke rol in ons leven. Het heeft vele verschillende aspecten. Heerlijk om mee aan de slag te gaan met je leerlingen.

De thema’s: smaak, gezond eten, voedselproductie, consumentenvaardigheden en samen koken. Bij elke Smaakles hoort een opdracht op het digibord, zoals een filmpje, illustratie of spel.

Chef! is het gratis online lesportaal met alle lessen en activiteiten van Smaaklessen en EU-Schoolfruit. In Chef! kan je flexibel en op maat aan de slag met voedseleducatie op school. Interactieve lessen via het digibord.

Groep 1 t/m 8

Locatie schoolomgeving Materiaal

leskist

Periode hele jaar

Groep 1 t/m 8

Locatie bij een sloot of ander water Materiaal

leskist

Periode mei t/m september

Groep 1 t/m 8

Locatie

school

Materiaal

leskist

Periode hele jaar

NB De leskisten Vogels, Bomen, bos, hout en papier en Weer & Klimaat zijn dit schooljaar in onderhoud. Het tekstuele lesmateriaal is dit schooljaar niet beschikbaar. Bij interesse in de overige materialen uit deze kisten, zoals een boomhoogtemeter, verrekijkers etc., neem dan contact op met onderwijs@utrechtnatuurlijk.nl.

Doe-het-zelf-project: Een

pompoen, wat kun je daar allemaal mee doen?6

Leerlingen onderzoeken de kenmerkende eigenschappen van de pompoen en zijn betekenis voor de mens.

De leerlingen gebruiken al hun zintuigen. Ze vergelijken pompoenen met andere vruchten.

Thema’s: van zaad tot vrucht, pompoensoep koken, een pompoen voor Sint Maarten en pompoenen in andere culturen.

Let op De benodigde materialen voor dit project regel je zelf.

Groep 1 t/m 8

Locatie school

Materiaal zelf verzorgen: pompoenen en andere vruchten Periode najaar

Doe-het-zelf-project: Drinkwatereducatie

Over de vele voordelen van het drinken van gewoon kraanwater

Leerlingen denken na over de voordelen van het drinken van kraanwater en de nadelen van zoete (fris)dranken. Kraanwater drinken is niet alleen gezond, maar bespaart ook afval, is goedkoop en bovendien ook lekker!

Deze lesbrief is ontwikkeld voor het programma Gezond Gewicht van de GGD. Via korte reken-, taal- en doeopdrachten leren kinderen dat water drinken gezond, duurzaam, goedkoop en lekker is. Het programma betrekt ook de ouders thuis bij het thema.

TIP Combineer dit programma met Les je dorst, zie blz. 60.

Groep 1 t/m 8

Locatie school Materiaal digitaal Periode hele schooljaar

Doe-het-zelf-project: Moestuinpraatplaten

Planten zijn bijzonder!

Heb je een school(moes)tuin en wil je daar meer onderwijsinhoud aan koppelen? Gebruik dan de Moestuinpraatplaten!

Met deze 8 praatplaten op A3-formaat kun je op vernieuwende wijze (extra) verdieping geven aan het tuinieren. Aan de hand van de ervaringen en belevenissen in de schooltuin geven de praatplaten de leerlingen meer inzicht in verschillende thema’s en (kringloop)processen. Met ontdekopdrachten, het stellen van doordenkvragen en het voorleggen van stellingen, worden de leerlingen gestimuleerd zelf na te denken over de wereld om hen heen, hun voedsel en mogelijke duurzame(re) en gezonde(re) keuzes daarin. Een mooi voorbeeld van natuurfilosofie.

Groep 1 t/m 8

Locatie school

Materiaal digitaal Periode tuinseizoen

Special: Utrecht bomenstad

Bomen zijn belangrijk!

Utrecht vindt bomen in de stad heel belangrijk. Ze brengen de natuur in de stad tot leven; zorgen voor een prettige en gezonde leefomgeving; maken onze stad groener, geven verkoeling en houden het regenwater langer vast en ze bieden kleine dieren en insecten een thuis. En daarnaast zijn bomen gewoon heel mooie en bijzondere levende wezens.

Onderzoek in het kader van Boomfeestdag of in Treevember welke bomen er in de omgeving van de school staan. Het Boomfeestdag plantseizoen loopt van half november tot half maart.

Speciale wensen? Neem contact op met de educatiemedewerker van jullie Utrecht Natuurlijk locatie om te overleggen wat de mogelijkheden zijn.

TIP Gebruik de digitale bomenkaart van Utrecht: www.utrecht.nl/wonen-en-leven/parken-en-groen/bomen

Combineer

Doe het doe-het-zelf-project 'Hoe komt een boom het jaar door?' voor groep 3 en 4 (blz. 26).

Special: Duurzaamheid op maat

Duurzamer omgaan met onze planeet is een steeds belangrijker thema in onze maatschappij en in ons leven.

Hoe kun je daar op school aandacht aan besteden en de leerlingen in meenemen?

In onze lessen proberen we leerlingen kennis te laten maken met en inzicht te geven in de natuurlijke kringlopen.

Neem contact op met de educatiemedewerker van de Utrecht Natuurlijk locatie waarbij jou school is ingedeeld voor advies wat jullie op jullie school zouden kunnen doen of welke educatieve programma’s jullie kunnen gebruiken.

Voorbeelden van Utrecht Natuurlijk programma’s over duurzaamheid: doe-het-zelf-projecten Junior Klimaattocht en Kinderquiz Ecologische voetafdruk (blz. 33).

In onze tuinlessen (blz. 24, 30 en 54) en vooral de les Buitengewone bodembeestjes (blz. 24) spelen natuurlijke kringlopen een sleutelrol.

Groep 1 t/m 8

Locatie schoolomgeving, park of stadsboerderij Periode hele jaar

Bijvoorbeeld: Boomfeestdag, plantseizoen (half nov tot half mrt) www.boomfeestdag.nl

Treevember (najaar) www.thepollinators.org/ treevember

Groep 1 t/m 8

Locatie school of Utrecht Natuurlijk locatie Programma in overleg Periode hele schooljaar

Keurmerken en landelijke projecten

Keurmerken

Eco-Schools

groep 1 t/m 8

Word ook Eco-School en haal de Groene Vlag

Bezig met duurzaamheid? Word ook Eco-School en haal de Groene Vlag, het door de Verenigde Naties erkende keurmerk voor een duurzame school! Een duurzame school heeft niet alleen duurzame technieken en installaties, maar daar is duurzaamheid ook verankerd in het gedrag van leerlingen en docenten, het curriculum en het schoolbeleid. Deelname aan Eco-Schools kan jouw school helpen dit te bereiken! Het behalen van de Groene Vlag duurt ongeveer twee jaar. Informatie/aanmelden: 030 635 89 20, info@eco-schools.nl | www.eco-schools.nl/over-eco-schools/de-groene-vlag

PRISE

Leren voor Duurzame Ontwikkeling

groep 1 t/m 8

PRISE is een instrument voor het stapsgewijs invoeren van Leren voor Duurzame Ontwikkeling in jouw basisschool. PRISE helpt je om jouw hele basisschool duurzamer te maken, niet alleen in de les, maar in de hele school. Dat raakt aan beleid, lessen, schoolgebouw en meer. Hoe doe je dat, waar let je op, hoe borg je de resultaten? Duurzame PABO legt het graag uit; en zorgt indien gewenst voor ondersteuning. Meer informatie PRISE: info@duurzamepabo.nl | www.duurzamepabo.nl/primary-sustainable-education

Landelijke projecten

Jong Leren Eten

groep 1 t/m 8

Het is onze ambitie om jeugd/jongeren (0-24 jaar) in de setting van kinderopvang en onderwijs ‘voedselvaardig’ te maken. Hen leren over gezonde voeding voor jezelf én voor de aarde, zodat ze zélf toegerust worden om gezonde en duurzame voedselkeuzes te maken. | www.jonglereneten.nl

Gezonde school

groep 1 t/m 8

Een programma waarbij het doel is om gezondheid in het DNA van de school te krijgen. | www.gezondeschool.nl

Junior Global Goals groep 1 t/m 8

De Schijf van Zeven is het beeldmerk van de gezamenlijke

Junior Global Goals. Kennis van de Schijf van Zeven en daarnaar handelen, draagt bij aan het realiseren van een duurzame wereld en de Global Goals. Voor elke schijf is een heel kort animatiefilmpje. | www.schooldagvandeduurzaamheid.nl/ junior-global-goals

Bodemdierendagen groep 1 t/m 8

De meeste bodemdieren zijn klein, maar doen grootse dingen voor de natuur. Zoek mee en ontdek welke kleine beestjes bij jou in de buurt de bodem gezond houden. Elk jaar gaan overal in het land duizenden mensen tegelijkertijd op bodemdierensafari. Doen jullie mee? | www.bodemdierendagen.nl

"Er is zoveel meer dan alleen het klaslokaal. Ik denk dat het heel betekenisvol is voor de leerlingen om buiten deze wijk te gaan en meer te zien dan alleen de boeken. Ik zou het zeker aanraden."

Partnerprogramma: groep 1 t/m 8

NatuurWijs

Op avontuur in de natuur

groep 1 t/m 8

Stap samen met een NatuurWijzer de klas uit en de natuur in. Laat jouw leerlingen met hart, hoofd en handen de natuur om hen heen beleven. Proef, ruik, hoor, bekijk en voel de natuur. Een dag(deel) lekker naar buiten met een NatuurWijzer staat voor zelfontdekkend leren en heel veel plezier bij de kinderen. | www.natuurwijs.nl

Museum Hoge Woerd

groep 1 t/m 8

Erfgoededucatie bij Museum Hoge Woerd Ontdek, speel, leer en maak van alles mee in en om Museum Hoge Woerd. | www.museumhogewoerd.nl

Sonnenborgh museum & sterrenwacht groep 1 t/m 8

Onderzoek sterren en planeten!

Sonnenborgh biedt diverse educatieve programma’s voor scholen. Elk programma daagt de leerlingen uit om als echte onderzoekers mee te denken. Je bezoekt natuurlijk ook altijd een telescoop of het planetarium. | www.sonnenborgh.nl

Duurzame Ontdekbus

groep 1 t/m 8

Ga mee ontdekken! Ontdekken, proefjes, zelf dingen maken en aan de slag met techniek? Wat duurzaamheid betekent ontdek je in de Duurzame Ontdekbus. | www.duurzameontdekbus.nl

e2 Young Engineers Utrecht

groep 1 t/m 8

STEM educatie met LEGO® Hoe zorg je ervoor dat kinderen lol hebben in het leren van Techniek & Wetenschap? Klinkt als een onmogelijke opgave, zou je zeggen, maar niet bij e2 Young Engineers Utrecht! Wij laten basisschoolleerlingen vanaf groep 1 t/m 8 spelenderwijs kennismaken met de fascinerende wereld van Wetenschap & Techniek en Robotica. | www.utrechtoost.youngeng.nl/ our-programs

Utrecht4GlobalGoals

Aan de slag met de 17 werelddoelenles

groep 1 t/m 8

Laat leerlingen kennismaken met de 17 Werelddoelen door een werelddoelenles. Luister wat zij belangrijk vinden en verbindt er ook concrete acties aan. Met opdrachten, filmpjes en een quiz. | www.sdgnederland.nl/doe-mee/doe-meeals-organisatie/sdgs-op-school-voor-organisaties

GrowWizzKid

groep 1 t/m 8

Onderzoekend leren met eigen voedselproductie

GrowWizzKid is hét totaal lesprogramma dat op een praktische en innovatieve manier ingaat op (de herkomst van) gezonde voeding. Natuur, techniek en duurzame ontwikkeling worden op een inspirerende manier door voeding verbonden. | www.growwizzkid.nl

Drinkwaterbedrijven

Les je dorst

groep 1 t/m 8

‘Les je dorst’ is het educatieplatform van de drinkwaterbedrijven voor basisscholen. Kom hier alles te weten over kraanwater! Ga aan de slag met opdrachten en met proefjes. | www.lesjedorst.nl

Stichting Veldstudie

Natuuronderzoek en buitenkampen

groep 1 t/m 8

Vanuit drie mooie accommodaties organiseert Stichting Veldstudie onderzoeksgerichte programma’s en natuurbeleving. | www.natuurkampen.nl

Dierenartsen Zonder Grenzen groep 1 t/m 8

Vandaag ben jij de dierenarts

Dieren kunnen niet vertellen waar zij last van hebben. Dit maakt het werk als dierenarts uitdagend. In ontwikkelingslanden staat de dierenarts voor nog meer uitdagingen. In deze les word jij even dierenarts in Afrika: Hoe maak ik een hoestende koe beter? Hoe luister ik naar het hart en de longen van een geit? Kortom, leer meer over mens, dier en milieu in deze interactieve les, geschikt voor alle groepen van de basisschool! | www.dierenartsenzondergrenzen.nl/ dzg-student-gastlessen

Stichting Blij naar Buiten

Samen naar buiten

groep 1 t/m 8

Wij helpen en begeleiden scholen om vaker met de kinderen naar buiten te gaan. Omdat buiten ontdekken, leren, spelen en grenzen verleggen essentieel is voor de ontwikkeling en groei van alle kinderen. Maar het is vooral leuk! Ook voor docenten en begeleiders. Reserveer nu een inspiratiesessie voor het team van jouw school en we onderzoeken samen de wensen en mogelijkheden. Voor meer buitenonderwijs, natuureducatie en vrij spelen. | www.blijnaarbuiten.nl

Wildgroei - Avonturen Speelterrein

Buitenspelen, ontdekken, leren en groeien in de natuur

groep 1 t/m 8

Vrijspel en begeleide educatieve activiteiten zoals vuur maken, hutten bouwen en pijl en boog schieten. Voor een halve-, hele dag of zelfs meerdere dagen (waarin je in je zelf gemaakte hut mag overnachten). Een ontprikkelende, leerzame en onvergetelijke ervaring voor elk kind (en leerkracht of begeleider). | www.wildgroei.org/het-avonturenspeelterrein

NIEUW!

Boer in de Klas groep 1 t/m 8

Brengt de boerderij naar school

Boer in de Klas organiseert gastlessen voor in de klas. Het verhaal van boeren, tuinders en vissers is het waard om in de klas verteld te worden. Zie de digitale NDE-gids voor de verschillende mogelijkheden. | boerindeklas.nu

NIEUW!

Tommy Tomato - Voedingsles van een Prei-fessor groep 1 t/m8

Gezonde voeding & eigen lichaam

Groenten en fruit zijn belangrijk, maar waaróm dan precies? In de voedingsles van TommyTomato ontdekken leerlingen wat gezonde voeding inhoudt, wat het met hun lichaam doet en waarom het belangrijk is om bewuste keuzes te maken. | www.tommytomato.nl/voedingslessen

Tommy Tomato - Kookles in de klas groep 1 t/m8

Koken met een SoeperChef

Wildgroei - De Wakkerschudders

Bij De Wakkerschudders is iedereen welkom die even een andere bedding nodig heeft

groep 1 t/m 8

De Wakkerschudders is een initiatief in de natuur waar kinderen uit de regio Utrecht die (tijdelijk) thuiszitten kunnen buitenspelen, ontdekken en herstellen in een veilige setting. | www.dewakkerschudders.nl

NIEUW! NIEUW!

Werk mee op De Moestuin

Ervaar het zelf en proef van het land

groep 1 t/m 8

Waar komt eten écht vandaan? Bij De Moestuin werk je mee op 2,5 hectare groen vol groenten, kruiden, bloemen en fruit. En oh ja, ook nog een dierenweide. Daar is zo veel te leren! Zien waar alles groeit, meewerken met klusjes, helpen oogsten, leren bereiden van de groenten en natuurlijk proeven! De hele reis van grond naar bord komt langs. | www.moestuinutrecht.nl/voor-kinderen/educatie

Onder toeziend oog van een SoeperChef bereiden leerlingen zelfstandig een gezonde maaltijd. Tijdens het koken werken ze ongemerkt aan hun rekenvaardigheid, taal en zelfvertrouwen. Een compleet verzorgde les vol smaak en plezier, gewoon bij jou in de klas! | www.tommytomato.nl/soeperchef

NIEUW! NIEUW!

Stichting Leergaloos groep 1 t/m 8

Breng wijsheid en levenservaring de klas in met Leergaloos

Bij Leergaloos geloven we in de kracht van echte verhalen. Onze senior vrijwilligers brengen een schat aan levenservaring en beroepskennis mee die kinderen kan raken, inspireren en aan het denken zet. Ze bieden activiteiten op allerlei gebieden: van taal- en rekenondersteuning tot muziek, techniek, filosofie en het samen ontdekken van de natuur. Zo leren kinderen niet alleen uit boeken, maar ook van mensen met een schat aan levenservaring. Zo brengen we de wereld van buiten de klas naar binnen. | www.leergaloos.nl

Colofon

Uitgave

Utrecht Natuurlijk

Ontwerp

Typetank, Utrecht

Vormgeving buro-Lamp

Drukwerk

Libertas, Utrecht

Datum Mei 2026

Meer informatie

030 753 38 00 onderwijs@utrechtnatuurlijk.nl www.utrechtnatuurlijk.nl

@utrechtnatuurlijk.nl /utrechtnatuurlijk /utrechtnatuurlijk utrechtnatuurlijk.nl/youtube

Het programmaboek is gedrukt op FSC-papier.

Utrecht Natuurlijk

030 753 38 00

onderwijs@utrechtnatuurlijk.nl www.utrechtnatuurlijk.nl /utrechtnatuurlijk /utrechtnatuurlijk